ಹಠ-ಯೋಗ-ಪ್ರದೀಪಿಕಾ

ಶ್ರೀ ಗಣೇಶಾಯಃ ನಮಃ

ಗುರುಂ ನತ್ವಾ ಶಿವಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ದೇನ ತನ್ಯತೇ ।
ಹಠಪ್ರದೀಪಿಕಾಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ ಯೋಗಮಾರ್ಗಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ॥

ಇದಾನೀನ್ತನಾನಾಂ ಸುಬೋಧಾರ್ಥಮಸ್ಯಾಃ ಸುವಿಜ್ಞಾಯಗೋರಕ್ಷಸಿದ್ಧಾನ್ತಹಾರ್ದಮ್ ।
ಮಯಾ ಮೇರುಶಾಸ್ತ್ರಿಪ್ರಮುಖ್ಯಾಭಿಯೋಗಾತ್ ಸ್ಫುಟಂ ಕಥ್ಯತೇಽತ್ಯನ್ತಗೂಢೋಪಿ ಭಾವಃ ॥

ಮುಮುಕ್ಷುಜನಹಿತಾರ್ಥಂ ರಾಜಯೋಗದ್ವಾರಾ ಕೈವಲ್ಯಪ್ರದಾಂ ಹಠಪ್ರದೀಪಿಕಾಂ ವಿಧಿತ್ಸುಃ ಪರಮಕಾರುಣಿಕಃ ಸ್ವಾತ್ಮರಾಮಯೋಗೀನ್ದ್ರಃ ತತ್ಪ್ರತ್ಯೂಹನಿವೃತ್ತಯೇ ಹಠಯೋಗಪ್ರವರ್ತಕಶ್ರೀಮದಾದಿನಾಥನಮಸ್ಕಾರಲಕ್ಷಣಂ ಮಙ್ಗಲಂ ತಾವದಾಚರತಿ -ಶ್ರೀಆಧಿನಾಥೇತ್ಯಾದಿನಾ । ತಸ್ಮೈ ಶ್ರೀಆದಿನಾಥಾಯ ನಮೋಽಸ್ತ್ವಿತಿ ಅನ್ವಯಃ । ಆದಿಶ್ಚಾಸೌ ನಾಥಶ್ಚ ಆದಿನಾಥಃ ಸರ್ವೇಶ್ವರಃ । ಶ್ರೀಶಬ್ದಃ ಆದಿಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಶ್ರೀಆದಿಃ, ಶ್ರೀಆದಿಶ್ಚಾಸೌ ನಾಥಶ್ಚ ಶ್ರೀಆದಿನಾಥಃ, ತಸ್ಮೈ ಶ್ರೀಆದಿನಾಥಾಯ । ಶ್ರೀನಾಥಾಯ ವಿಷ್ಣವೇ ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಶ್ರೀಆದಿನಾಥಾಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಯಣಭಾವಸ್ತು ‘ಅಪಿ ಮಾಷಂ ಮಷಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಛನ್ದೋಭಙ್ಗಂ ತ್ಯಜೇದ್ಗಿರಾಮ್’ ಇತಿ ಛನ್ದೋವಿದಾಂ ಸಂಪ್ರದಾಯಾದುಚ್ಚಾರಣಸೌಷ್ಠವಾಚ್ಚೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ವಸ್ತುತಸ್ತು ಅಸಂಹಿತಪಾಠಸ್ವೀಕಾರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶ್ರೀಆದಿನಾಥಾಯೇತಿ ಪಾಠಸ್ವೀಕಾರೇಽಪ್ರವೃತ್ತನಿತ್ಯವಿಧ್ಯುದ್ದೇಶ್ಯತಾವಚ್ಛೇದಕಾನಾಕ್ರಾನ್ತತ್ವೇನ ಪರಿನಿಷ್ಠಿತತ್ವಸಂಭವಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುದಾಹೃತದೃಷ್ಟಾನ್ತದ್ವಯಸ್ಯಾಪೀದೃಗ್ವಿಷಯವೈಷಮ್ಯಾತ್, ನಿತ್ಯಸಾಹಿತ್ಯಭಙ್ಗಜನಿತದೋಷಸ್ಯ ಶಾಬ್ದಿಕಾನನುಮತತ್ವಾಚ್ಚಾಸಂಮೃಷ್ಟವಿಧೇಯಾಂಶತಾರೂಪದೋಷಸ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯಕಾರೈರುಕ್ತತ್ವೇಽಪಿ ಕ್ವಚಿತ್ ತೈರಪ್ಯಸ್ವೀಕೃತತ್ವೇನ ಶಾಬ್ದಿಕಾಚಾರ್ಯೈರೇಕಾಜಿತ್ಯಾದೌ ಕರ್ಮಧಾರಯಸ್ವೀಕರಣೇನ ಸರ್ವಥಾನಾದೃತತ್ವಾಚ್ಚ ಲಾಘಾವತಿಶಯ ಇತಿ ಸುಧಿಯೋ ವಿಭಾವಯನ್ತು । ನಮಃ ಪ್ರಹ್ವೀಭಾವೋಽಸ್ತು । ಪ್ರಾರ್ಥನಾಯಾಂ ಲೋಟ್ । ತಸ್ಮೈ, ಕಸ್ಮೈ ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ - ಯೇನೇತಿ । ಯೇನ ಆದಿನಾಥೇನ ಉಪದಿಷ್ಟಾ ಗಿರಿಜಾಯೈ ಹಠಯೋಗವಿದ್ಯಾ ಹಶ್ಚ ಠಶ್ಚ ಹಠೌ ಸೂರ್ಯಚನ್ದ್ರೌ ತಯೋರ್ಯೋಗೋ ಹಠಯೋಗಃ, ಏತೇನ ಹಠಶಬ್ದವಾಚ್ಯಯೋಃ ಸೂರ್ಯಚನ್ದ್ರಾಖ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋರೈಕ್ಯಲಕ್ಷಣಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋ ಹಠಯೋಗ ಇತಿ ಹಠಯೋಗಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಿದ್ಧಮ್ । ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಗೋರಕ್ಷನಾಥೇನ ಸಿದ್ಧಸಿದ್ಧಾನ್ತಪದ್ಧತೌ -

ಹಕಾರಃ ಕೀರ್ತಿತಃ ಸೂರ್ಯಷ್ಠಕಾರಶ್ಚನ್ದ್ರ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಸೂರ್ಯಾಚನ್ದ್ರಮಸೋರ್ಯೋಗಾದ್ಧಠಯೋಗೋ ನಿಗದ್ಯತೇ ॥ ಇತಿ ।

ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಿಕಾ ವಿದ್ಯಾ ಹಠಯೋಗವಿದ್ಯಾ, ಹಠಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ಗಿರಿಜಾಯೈ ಆದಿನಾಥಕೃತೋ ಹಠವಿದ್ಯೋಪದೇಶೋ ಮಹಕಾಲಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಾದೌ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ । ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಉನ್ನತಃ ಪ್ರೋನ್ನತಃ । ಮನ್ತ್ರಯೋಗಹಠಯೋಗಾದೀನಾಮ್ ಅಧರಭೂಮೀನಾಮುತ್ತರಭೂಮಿತ್ವಾತ್ ರಾಜಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರೋನ್ನತತ್ವಮ್ । ರಾಜಯೋಗಶ್ಚ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಲಕ್ಷಣೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಃ । ತಮ್ ಇಚ್ಛೋರ್ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ಅಧಿರೋಹಿಣೀವ, ಅಧಿರುಹ್ಯತೇ ಅನ್ಯಾ ಇತ್ಯಧಿರೋಹಿಣೀ ನಿಃಶ್ರೇಣೀವ ವಿಭ್ರಾಜತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಭ್ರಾಜತೇ ಶೋಭತೇ । ಯಥಾ ಪ್ರೋನ್ನತಸೌಧಮಾರೋಢುಮ್ ಇಚ್ಛೋಃ ಅಧಿರೋಹಿಣೀ ಅನಾಯಾಸೇನ ಸೌಧಪ್ರಾಪಿಕಾ ಭವತಿ ಏವಂ ಹಠದೀಪಿಕಾಪಿ ಪ್ರೋನ್ನತರಾಜಯೋಗಮ್ ಆರೋಢುಮುಚ್ಛೋಃ ಅನಾಯಸೇನ ರಾಜಯೋಗಪ್ರಾಪಿಕಾ ಭವತೀತಿ । ಉಪಮಾಲಙ್ಕಾರಃ । ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾಖ್ಯಂ ವೃತ್ತಮ್ ।

ಏವಂ ಪರಮಗುರುನಮಸ್ಕಾರಲಕ್ಷಣಂ ಮಙ್ಗಲಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿಘ್ನಬಾಹುಲ್ಯೇ ಮಙ್ಗಲಬಾಹುಲ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಪೇಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ ಸ್ವಗುರುನಮಸ್ಕಾರಾತ್ಮಕಂ ಮಙ್ಗಲಮಾಚರನ್ನಸ್ಯ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ವಿಷಯಪ್ರಯೋಜನಾದೀನ್ ಪ್ರದರ್ಶಯತಿ - ಪ್ರಣಮ್ಯೇತಿ । ಶ್ರೀಮನ್ತಂ ಗುರುಂ ಶ್ರೀಗುರುಂ ನಾಥಂ ಶ್ರೀಗುರುನಾಥಂ, ಸ್ವಗುರುಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ಪ್ರಣಮ್ಯ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ನತ್ವಾ ಸ್ವಾಮಾರಾಮೇಣ ಯೋಗಿನಾ ಯೋಗೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ತೇನ । ಕೇವಲಂ ರಾಜಯೋಗಾಯ ಕೇವಲಂ ರಾಜಯೋಗಾರ್ಥಂ ಹಠವಿದ್ಯೋಪದಿಶ್ಯತೇ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ । ಹಠವಿದ್ಯಾಯಾ ರಾಜಯೋಗ ಏವ ಮುಖ್ಯಂ ಫಲಂ ನ ಸಿದ್ಧಯ ಇತಿ ಕೇವಲಪದಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಸಿದ್ಧಯಸ್ತ್ವಾನುಷಙ್ಗಿಕ್ಯಃ । ಏತೇನ ರಾಜಯೋಗಫಲಸಹಿತೋ ಹಠಯೋಗೋಽಸ್ಯ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ವಿಷಯಃ । ರಾಜಯೋಗದ್ವಾರಾ ಕೈವಲ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ಫಲಮ್ । ತತ್ಕಾಮಶ್ಚಾಧಿಕಾರೀ । ಗ್ರನ್ಥವಿಷಯಯೋಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಪ್ರತಿಪಾದಕಭಾವಸ್ಸಂಬನ್ಧಃ । ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ಕೈವಲ್ಯಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಪ್ರಯೋಜಕಭಾವಃ ಸಂಬನ್ಧಃ । ಗ್ರನ್ಥಾಭಿಧೇಯಸ್ಯ ಸಫಲಯೋಗಸ್ಯ ಕೈವಲ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭಾವಃ ಸಂಬನ್ಧಃ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।

ನನು ಮನ್ತ್ರಯೋಗಸಗುಣಧ್ಯಾನನಿರ್ಗುಣಧ್ಯಾನಮುದ್ರಾದಿಭಿರೇವ ರಾಜಯೋಗಸಿದ್ಧೌ ಕಿಂ ಹಠವಿದ್ಯೋಪದೇಶೇನೇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ವ್ಯುತ್ಥಿತಚಿತ್ತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಯೋಗಾದಿಭಿಃ ರಾಜಯೋಗಸಿದ್ಧೇಃ, ಹಠಯೋಗಾದೇವ ರಾಜಯೋಗಸಿದ್ಧಿಂ ವದನ್ ಗ್ರನ್ಥಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ - ಭ್ರಾನ್ತ್ಯೇತಿ । ಮನ್ತ್ರಯೋಗಾದಿಬಹುಮತರೂಪೇ ಧ್ವಾನ್ತೇ ಗಾಢಾನ್ಧಕಾರೇ ಯಾ ಭ್ರಾನ್ತಿಃ ಭ್ರಮಃ ತಯಾ । ತೈಸ್ತೈರುಪಾಯೈಃ ರಾಜಯೋಗಾರ್ಥಂ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ತತ್ರ ತತ್ರ ತದಲಾಭಾತ್ । ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ - ಹಠಂ ವಿನಾ ರಾಜಯೋಗಃ (೨.೭೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ತಥಾ ರಾಜಯೋಗಮಜಾನತಾಂ ನ ಜಾನನ್ತೀತ್ಯಜಾನನ್ತಃ ತೇಷಾಮ್ ಅಜಾನತಾಂ ಪುಂಸಾಂ ರಾಜಯೋಗಜ್ಞಾನಾಯೇತಿ ಶೇಷಃ । ಕರೋತಿ ಇತಿ ಕರಃ ಕೃಪಾಯಾಃ ಕರಃ ಕೃಪಾಕರಃ. ಕೃಪಾಯಾ ಆಕಾರಃ ಇತಿ ವಾ ತಾದೃಶಃ । ಅನೇನ ಹಠಪ್ರದೀಪಿಕಾಕಾರಣೇ ಅಜ್ಞಾನುಕಮ್ಪೈವ ಹೇತುರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯಾರಮತೇ ಇತಿ ಸ್ವಾತ್ಮಾರಾಮಃ । ಹಠಸ್ಯ ಹಠಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರದೀಪಿಕೇವ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್ ಹಠಪ್ರದೀಪಿಕಾ ತಾಮ್ । ಅಥವಾ ಹಠ ಏವ ಪ್ರದೀಪಿಕಾ ರಾಜಯೋಗಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್ । ತಾಂ ಧತ್ತೇ ವಿಧತ್ತೇ, ಕರೋತಿ ಇತಿ ಯಾವತ್ । ಸ್ವಾತ್ಮಾರಾಮ ಇತ್ಯನೇನ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸಪ್ತಭೂಮಿಕಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವರಿಷ್ಠ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತಿಃ - “ಆತ್ಮಕ್ರೀಡ ಆತ್ಮರತಿಃ ಕ್ರಿಯಾವಾನೇಷ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಂ ವರಿಷ್ಠಃ । ” (ಮುಣ್ಡಕ ೩.೧.೪) । ಸಪ್ತಭೂಮಯಶ್ಚ ಉಕ್ತಾ ಯೋಗವಾಸಿಷ್ಠೇ -

ಜ್ಞಾನಭೂಮಿಃ ಶುಭೇಚ್ಛಾಖ್ಯಾ ಪ್ರಥಮಾ ಸಮುದಾಹೃತಾ ।
ವಿಚಾರಣಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಸ್ಯಾತ್ ತೃತೀಯಾ ತನುಮಾನಸಾ ॥

ಸತ್ತ್ವಾಪತ್ತಿಶ್ಚತುರ್ಥೀ ಸ್ಯಾತ್ ತತೋಽಸಂಸಕ್ತಿನಾಮಿಕಾ ॥

ಪರಾರ್ಥಾಭಾವಿನೀ ಷಷ್ಠೀ ಸಪ್ತಮೀ ತುರ್ಯಗಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥

ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ - ಶುಭೇಚ್ಛಾ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಶುಭೇಚ್ಛಾಖ್ಯಾ । ವಿವೇಕವೈರಾಗ್ಯಯುತಾ ಶಮಾದಿಪೂರ್ವಿಕಾ ತೀವ್ರಮುಮುಕ್ಷಾ ಪ್ರಥಮಾ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಭೂಮಿಃ । ಭೂಮಿಕಾ ಉದಾಹೃತಾ ಕಥಿತಾ । ಯೋಗಿಭಿರಿತಿ ಶೇಷಃ । ೧ । ವಿಚಾರಣಾ ಶ್ರವಣಮನನಾತ್ಮಿಕಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಜ್ಞಾನಭೂಮಿಃ ಸ್ಯಾತ್ । ೨ । ಅನೇಕಾರ್ಥಗ್ರಾಹಕಂ ಮನೋ ಯದಾನೇಕಾರ್ಥಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸದೇಕಾರ್ಥವೃತ್ತಿಪ್ರವಾಹವದ್ಭವತಿ ತದಾ ತನು ಮಾನಸಂ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ತನುಮಾನಸಾ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನರೂಪಾ ತೃತೀಯಾ ಜ್ಞಾನಭೂಮಿಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಶೇಷಃ । ೩ । ಇಮಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಸಾಧನಭೂಮಿಕಾಃ । ಆಸು ಭೂಮಿಷು ಸಾಧಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತಿಸೃಭಿರ್ಭೂಮಿಕಾಭಿಃ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವೇಽನ್ತಃ ಕರಣೇಽಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತ್ಯಾಕಾರಿಕಾಪರೋಕ್ಷವೃತ್ತಿರೂಪಾ ಸತ್ತ್ವಾಪತ್ತಿನಾಮಿಕಾ ಚತುರ್ಥೀ ಜ್ಞಾನಭೂಮಿಃ ಸ್ಯಾತ್ । ಚತುರ್ಥೀಯಂ ಫಲಭೂಮಿಃ । ಅಸ್ಯಾಂ ಯೋಗೀ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಇಯಂ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಭೂಮಿಕಾ । ೪ । ವಕ್ಷಮಾಣಾಸ್ತಿಸ್ರೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಭೂಮಯಃ । ಸತ್ತ್ವಾಪತ್ತೇರನನ್ತರಾ ಸತ್ತ್ವಾಪತ್ತಿಸಂಜ್ಞಿಕಾಯಾಂ ಭೂಮಾವುಪಸ್ಥಿತಾಸು ಸಿದ್ಧಿಷು ಅಸಂಸಕ್ತಸ್ಯಾಸಂಸಕ್ತಿನಾಮಿಕಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಜ್ಞಾನಭೂಮಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ।

ಅಸ್ಯಾಂ ಯೋಗೀ ಸ್ವಯಮೇವ ವ್ಯುತ್ಥಿಷ್ಠತೇ । ಏತಾಂ ಭೂಮಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ೫ ।

ಪರಬ್ರಹ್ಮಾತಿರಿಕ್ತಮರ್ಥಂ ನ ಭಾವಯತಿ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ಪರಾರ್ಥಾಭಾವಿನೀ ಷಷ್ಠೀ ಜ್ಞಾನಭೂಮಿಃ ಸ್ಯಾತ್ । ಅಸ್ಯಾಂ ಯೋಗೀ ಪರಪ್ರಬೋಧಿತ ಏವ ವ್ಯುತ್ಥಿತೋ ಭವತಿ । ಏತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವರೀಯಾನಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ೬ । ತುರ್ಯಗಾ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೀ ಭೂಮಿಃ ಸ್ಮೃತಾ । ಅಸ್ಯಾಂ ಯೋಗೀ ಸ್ವತಃ ಪರತೋ ವಾ ನ ವ್ಯುತ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ । ಏತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವರಿಷ್ಠ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ೭ । ತತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಭೂತಾ ಶ್ರುತಿರತ್ರೈವೋಕ್ತಾ ಪೂರ್ವಮ್ । ಅಯಮೇವ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಸ ಏವ ಸ್ವಾತ್ಮರಾಮಪದೇನೋಕ್ತ ಇತ್ಯಲಂ ಬಹೂಕ್ತೇನ ॥ ೩ ॥

ಮಹತ್ಸೇವಿತತ್ವಾದ್ಧಠವಿದ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ ಸ್ವಸ್ಯಾಪಿ ಮಹತ್ಸಕಾಶಾದ್ಧಠವಿದ್ಯಾಲಾಭಾದ್ಗೌರವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ - ಹಠವಿದ್ಯಾಂ ಹೀತಿ । ಹೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರಶ್ಚ ಗೋರಕ್ಷಶ್ಚ ತೌ ಆದ್ಯೌ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರಗೋರಕ್ಷಾದ್ಯಾಃ । ಆದ್ಯಶಬ್ದೇನ ಜಾಲನ್ಧರನಾಥಭರ್ತೃಹರಿಗೋಪೀಚನ್ದಪ್ರಭೃತಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ । ತೇ ಹಠವಿದ್ಯಾಂ ಹಠಯೋಗವಿದ್ಯಾಂ ವಿಜಾನತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಾಧನಲಕ್ಷಣಭೇದಫಲೈಃ ಜಾನನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ವಾತ್ಮಾರಾಮಃ ಸ್ವಾತ್ಮಾರಾಮನಾಮಾ । ಅಥವಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ । ಯೋಗೀ ಯೋಗವಾನ್ ತತ್ಪ್ರಸಾದತಃ ಗೋರಕ್ಷಪ್ರಸಾದಾಜ್ಜಾನೀತ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ । ಪರಮಮಹತಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಪೀಯಂ ವಿದ್ಯಾ ಸೇವಿತೇತ್ಯತ್ರ ಯೋಗಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಮೃತಿಃ । ‘ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋ ಯೋಗಸ್ಯ ವಕ್ತಾ ನಾನ್ಯಃ ಪುರಾತನಃ’ । ವಕ್ತೃತ್ವಂ ಚ ಮಾನಸವ್ಯಾಪಾರಪೂರ್ವಕಂ ಭವತೀತಿ ಮಾನಸೋ ವ್ಯಾಪಾರೋಽರ್ಥಾದಾಗತಃ । ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತಿಃ - ‘ಯನ್ಮನಸಾ ಧ್ಯಾಯತಿ ತದ್ವಾಚಾ ವದತಿ’ ಇತಿ । ಭಾಗವತೇಯಂ ವಿದ್ಯಾ ಭಾಗವಾತಾನುದ್ಧವಾದೀನ್ ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಾ । ಶಿವಸ್ತು ಯೋಗೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಏವ । ಏವಂ ಚ ಸರ್ವೋತ್ತಮೈಃ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವೈಃ ಸೇವಿತೇಯಂ ವಿದ್ಯಾ । ನ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಕೃತಾ ವ್ಯಾಸೇನ ಯೋಗೋ ನಿರಾಕೃತ ಇತಿ ಶಙ್ಕನೀಯಮ್ । ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಚಿದ್ಭೇದಾಂಶಮಾತ್ರಸ್ಯ ನಿರಾಕರಣಾತ್ । ನ ತು ಭಾವನಾವಿಶೇಷರೂಪಯೋಗಸ್ಯ । ಭಾವನಾಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವಸಂಮತತ್ವಾತ್ ತಾಂ ವಿನಾ ಸುಖಸ್ಯಾಪ್ಯಸಂಭವಾತ್ । ತಥೋಕ್ತಮ್ ಭಗವದ್ಗೀತಾಸು -

ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ ।

ನ ಚಾಭವಯತಶ್ಶಾನ್ತಿಃ ಅಶಾನ್ತಸ್ಯ ಕುತಸ್ಸುಖಮ್ । ಇತಿ (೨.೬೬)

ನಾರಾಯಣತೀರ್ಥೈರಪ್ಯುಕ್ತಮ್-

‘ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಸತ್ಯತ್ವಮುಖಂ ಪ್ರಧಾನೇ ಸತ್ಯಂ ಚ ಚಿದ್ಭೇತಗತಂ ಚ ವಾಕ್ಯೈಃ ।
ವ್ಯಾಸೋ ನಿರಾಚಷ್ಟ ನ ಭಾವನಾಖ್ಯಂ ಯೋಗಂ ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ಮಿತಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರೈಃ । ’

‘ಅಪಿ ಚಾತ್ಮಪ್ರದಂ ಯೋಗಂ ವ್ಯಾಕರೋನ್ಮತಿಮಾನ್ ಸ್ವಯಮ್ ।
ಭಾಷಾದಿಷು ತತಸ್ತತ್ರ ಆಚಾರ್ಯಪ್ರಮುಖೈರ್ಮತಃ । ’

ಮತೋ ಯೋಗೋ ಭಗವತಾ ಗೀತಾಯಾಮಧಿಕೋಽನ್ಯತಃ ।
ಕೃತಃ ಶುಕಾದಿಭಿಸ್ತಸ್ಮಾದತ್ರ ಸನ್ತೋಽತಿಸಾದರಾಃ ॥ ಇತಿ ।

‘ವೇದೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ತಪಸ್ಸು ಚೈವ ದಾನೇಷು ಯತ್ಪುಣ್ಯಫಲಂ ಪ್ರದಿಷ್ಟಮ್ ।
ಅತ್ಯೇತಿ ತತ್ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಯೋಗೀ ಪರಂ ಸ್ಥಾನಮುಪೈತಿ ಚಾದ್ಯಮ್’ ॥

ಇತಿ ಭಗವದುಕ್ತೇಃ(ಭ.ಗೀ. ೮.೨೮) । ಕಿಂ ಬಹುನಾ । ‘ ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ’ ಇತಿ ವದತಾ ಭಗವತಾ (ಭ.ಗೀ. ೬.೪೪) ಯೋಗಜಿಜ್ಞಾಸೋರಪಿ ಔತ್ಕೃಷ್ಟ್ಯಂ ವರ್ಣಿತಂ ಕಿಮುತ ಯೋಗಿನಃ । ನಾರದಾದಿಭಕ್ತಶ್ರೇಷ್ಠೈಃಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾದಿಜ್ಞಾನಿಮುಖ್ಯೈಶ್ಚ ಅಸ್ಯಾಃ ಸೇವನಾತ್ ಭಕ್ತಜ್ಞಾನಿನಾಮಪ್ಯವಿರುದ್ಧೇತ್ಯುಪರಮ್ಯತೇ ॥ ೪ ॥

ಹಠಯೋಗೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಜನಯಿತುಂ ಹಠವಿದ್ಯಯಾ ಪ್ರಾಪ್ತೈಶ್ವರ್ಯಾನ್ ಸಿದ್ಧಾನಾಹ -ಶ್ರೀಆದಿನಾಥೇತ್ಯಾದಿನಾ । ಆದಿನಾಥಃ ಶಿವಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನಾಥಾನಾಂ ಪ್ರಥಮೋ ನಾಥಃ । ತತೋ ನಾಥಸಂಪ್ರದಾಯಃ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಇತಿ ನಾಥಸಂಪ್ರದಾಯಿನೋ ವದನ್ತಿ । ಮತ್ಸ್ಯೇದ್ರಾಖ್ಯಶ್ಚ ಆದಿನಾಥಶಿಷ್ಯಃ । ಅತ್ರೈವಂ ಕಿಂವದನ್ತೀ - ಕದಾಚಿದಾದಿನಾಥಃ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದ್ ದ್ವೀಪೇ ಸ್ಥಿತಃ ತತ್ರ ವಿಜನಮಿತಿ ಮತ್ವಾ ಗಿರಿಜಾಯೈ ಯೋಗಮುಪದಿಷ್ಟವಾನ್ । ತೀರಸಮೀಪನೀರಸ್ಥಃ ಕಶ್ಚನ ಮತ್ಸ್ಯಃ ತಂ ಯೋಗೋಪದೇಶಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತೋ ನಿಶ್ಚಲಕಾಯೋಽವತಸ್ಥೇ । ತಂ ತಾದೃಶಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾನೇನ ಯೋಗಃ ಶ್ರುತ ಇತಿ ತಂ ಮತ್ವಾ ಕೃಪಾಲುರಾದಿನಾಥೋ ಜಲೇನ ಪ್ರೋಕ್ಷಿತವಾನ್ । ಸ ಚ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಮಾತ್ರಾದ್ದಿವ್ಯಕಾಯೋ ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರಃ ಸಿದ್ಧೋಽಭೂತ್ । ತಮೇವ ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರನಾಥ ಇತಿ ವದನ್ತಿ । ಶಬರನಾಮಾ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಿದ್ಧಃ । ಆನನ್ದಭೈರವನಾಮಾನ್ಯಃ । ಏತೇಷಾಮಿತರೇತರದ್ವನ್ದ್ವಃ । ಛಿನ್ನಹಸ್ತಪಾದಂ ಪುರುಷಂ ಹಿನ್ದುಸ್ಥಾನಭಾಷಾಯಾಂ ಚೌರಙ್ಗೀತಿ ವದನ್ತಿ । ಕದಾಚಿದಾದಿನಾಥಾತ್ ಲಬ್ಧಯೋಗಸ್ಯ ಭುವಂಪರ್ಯಟತೋ ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರನಾಥಸ್ಯ ಕೃಪಾವಲೋಕನಮಾತ್ರಾತ್ ಕುತ್ರಚಿದರಣ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಃ ಚೌರಙ್ಗಿಃ ಅಙ್ಕುರಿತಹಸ್ತಪಾದೋ ಬಭೂವ । ಸ ಚ ತತ್ಕೃಪಯಾ ಸಞ್ಜಾತಹಸ್ತಪಾದೋಽಹಮಿತಿ ಮತ್ವಾ ತತ್ಪಾದಯೋಃ ಪ್ರಣಿಪತ್ಯ ಮಮಾನುಗ್ರಹಂ ಕುರ್ವಿತಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿತವಾನ್ । ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರೋಽಪಿ ತಮನುಗೃಹೀತವಾನ್ । ತಸ್ಯಾನುಗ್ರಹಾತ್ ಚೌರಙ್ಗಿರಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಸಿದ್ಧಃ ಸೋಽಭೂತ್ । ಮೀನೋ ಮೀನನಾಥಃ, ಗೋರಕ್ಷೋ ಗೋರಕ್ಷನಾಥಃ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಾಮಾ, ಬಿಲೇಶಯನಾಮಾ ಚ । ಚೌರಙ್ಗಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸಮಾಸಃ ॥ ೫ ॥

ಮನ್ಥಾನಃ, ಭೈರವಃ । ಯೋಗೀತಿ ಮನ್ಥಾನಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ವಿಶೇಷಣಮ್ ॥ ೬ ॥

ಕಾಚಣ್ಡೀಶ್ವರಃ ಇತಿ ಆಹ್ವಯ ನಾಮ ಯಸ್ಯ ಸಃ ತಥಾ । ಅನ್ಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟಾಃ ॥ ೭ ॥

ತಥಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ ॥ ೮ ॥

ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಆದಯಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ । ಆದಿಶಬ್ದೇನ ತಾರಾನಾಥಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ । ಮಹಾನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಅಪ್ರತಿಹತೈಶ್ವರ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಹಠಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಿತಿ ಹಠಯೋಗಪ್ರಭಾವತಃ । ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಸ್ತಸಿಲ್ । ಕಾಲೋ ಮೃತ್ಯುಃ ತಸ್ಯ ದಣ್ಡನಂ ದಣ್ಡಃ ದೇಹಪ್ರಾಣವಿಯೋಗಾನುಕೂಲೋ ವ್ಯಾಪಾರಃ ತಂ ಖಣ್ಡಯಿತ್ವಾ ಛಿತ್ವಾ ಮೃತ್ಯುಂ ಜಿತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಮಧ್ಯೇ ವಿಚರನ್ತಿ ವಿಶೇಷೇಣಾವ್ಯಾಹತಗತ್ಯಾ ಚರನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತದುಕ್ತಂ ಭಾಗವತೇ - ಯೋಗೇಶ್ವರಾಣಾಂ ಗತಿಮಾಹುರನ್ತರ್ಬಹಿಸ್ತ್ರಿಲೋಕ್ಯಾಃ ಪವನಾನ್ತರಾತ್ಮನಾಮ್’ ಇತಿ ॥ ೯ ॥

ಹಠಸ್ಯಾಶೇಷತಾಪನಾಶಕತ್ವಮಶೇಷಯೋಗಸಾಧಕತ್ವಂ ಚ ಮಠಕಮಠರೂಪಕೇಣಾಹ - ಅಶೇಷೇತಿ । ಅಶೇಷಾಃ ಆಧಿಭೌತಿಕಾಧಿದೈವಿಕಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಾಃ । ತತ್ರಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್ । ಶಾರೀರಂ ಮಾನಸಂ ಚ । ತತ್ರ ಶಾರೀರಂ ದುಃಖಂ ವ್ಯಾಧಿಜಂ, ಮಾನಸಂ ದುಃಖಂ ಕಾಮಾದಿಜಮ್ । ಆಧಿಭೌತಿಕಂ ವ್ಯಾಘ್ರಸರ್ಪಾದಿಜನಿತಮ್ । ಆಧಿದೈವಿಕಂ ಗ್ರಹಾದಿಜನಿತಮ್ । ತೇ ಚ ತೇ ತಾಪಾಶ್ಚ ತೈಸ್ತಪ್ತಾನಾಂ ಸನ್ತಪ್ತಾನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಹಠೋ ಹಠಯೋಗಃ । ಸಮ್ಯಗಾಶ್ರಯತ ಇತಿ ಸಮಾಶ್ರಯಃ, ಆಶ್ರಯಃ ಆಶ್ರಯಭೂತೋ ಮಠಃ ಮಠ ಇವ । ತಥಾ ಹಠಃ ಅಶೇಷಯೋಗಯುಕ್ತಾನಾಮ್, ಅಶೇಷಯೋಗಯುಕ್ತಾಃ ಮನ್ತ್ರಯೋಗಕರ್ಮಯೋಗಾದಿಯುಕ್ತಾಃ ತೇಷಾಮಾಧಾರಭೂತಃ ಕಮಠಃ ಕಮಠ ಇವ । ಯಥಾ ತರಣಿಕಿರಣತಾಪತಪ್ತಾನಾಂ ಪುಂಸಾಮಾಶ್ರಯೋ ಮಠಃ । ಏವಂ ತ್ರಿವಿಧತಾಪತಪ್ತಾನಾಂ ಪುಂಸಾಮಾಶ್ರಯೋ ಹಠಃ । ಯಥಾ ಚ ವಿಶ್ವಾಧಾರಃ ಕಮಠಃ ಏವಂ ನಿಖಿಲಯೋಗಿನಾಮಾಧಾರೋ ಹಠ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೦ ॥

ಅಥಾಖಿಲವಿದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಹಠವಿದ್ಯಾಯಾ ಅತಿಗೋಪ್ಯತ್ವಮಾಹ - ಹಠವಿದ್ಯೇತಿ । ಸಿದ್ಧಿಮಣಿಮಾದ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಮಿಚ್ಛತಾ ಯದ್ವಾ ಸಿದ್ಧಿಂ ಕೈವಲ್ಯಮಿಚ್ಛತಾ ವಾಞ್ಛತಾ ಯೋಗಿನಾ ಹಠಯೋಗವಿದ್ಯಾ ಪರಮತ್ಯನ್ತಂ ಗೋಪ್ಯಾ ಗೋಪನೀಯಾ ಗೋಪನಾರ್ಹಾಸ್ತೀತಿ । ತತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ । ಯತೋ ಗುಪ್ತಾ ಹಠವಿದ್ಯಾ ವೀರ್ಯವತೀ ಅಪ್ರತಿಹತ-ಐಶ್ವರ್ಯಜನನಸಮರ್ಥಾ ಸ್ಯಾತ್ । ಕೈವಲ್ಯಜನನಸಮರ್ಥಾ ಕೈವಲ್ಯಸಿದ್ಧಿಜನನಸಮರ್ಥಾ ವಾ ಸ್ಯಾತ್ । ಪ್ರಕಾಶಿತಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಂ ಗಮಿತಾ ತು ನಿರ್ವೀರ್ಯಾ । ದೀರ್ಘಕಾಲಸೇವಿತಾಪಿ ಅಪ್ರತಿಹತ- ಐಶ್ವರ್ಯಜನನಸಮರ್ಥಾ ಕೈವಲ್ಯಸಿದ್ಧಿಜನನಸಮರ್ಥಾ ವಾ ಸ್ಯಾತ್ । ಅಥ ಯೋಗಾಧಿಕಾರೀ

ಜಿತಾಕ್ಷಾಯ ಶಾನ್ತಾಯ ಸಕ್ತಾಯ ಮುಕ್ತೌ ವಿಹೀನಾಯ ದೋಷೈರಸಕ್ತಾಯ ಭುಕ್ತೌ ।
ಅಹೀನಾಯ ದೋಷೇತರೈರುಕ್ತಕರ್ತ್ರೇ ಪ್ರದೇಯೋ ನ ದೇಯೋ ಹಠಶ್ಚೇತರಸ್ಮೈ ॥

ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ ।

ವಿಧ್ಯುಕ್ತಕರ್ಮಸಂಯುಕ್ತಃ ಕಾಮಸಙ್ಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಃ ।
ಯಮೈಶ್ಚ ನಿಯಮೈರ್ಯುಕ್ತಃ ಸರ್ವಸಙ್ಗವಿವರ್ಜಿತಃ ॥

‘ಕೃತವಿದ್ಯೋ ಜಿತಕ್ರೋಧಃ ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರಾಯಣಃ ।
ಗುರುಶುಶ್ರೂಷಾರತಃ ಪಿತೃಮಾತೃಪರಾಯಣಃ
ಸ್ವಾಶ್ರಮಸ್ಥಃ ಸದಾಚಾರೋ ವಿದ್ವದ್ಭಿಶ್ಚ ಸುಶಿಕ್ಷಿತಃ । ’

ಇತಿ । ‘ಶಿಶ್ನೋದರರತಾಯೈವ ನ ದೇಯಂ ವೇಷಧಾರಿಣೇ’ ಇತಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ । ಅತ್ರ ಯೋಗಚಿನ್ತಾಮಣಿಕಾರಃ -

ಯದ್ಯಪಿ

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶಾಂ ಸ್ತ್ರೀಶೂದ್ರಾಣಾಞ್ಚ ಪಾವನಮ್ ।
ಶಾನ್ತಯೇ ಕರ್ಮಣಾಮನ್ಯದ್ಯೋಗಾನ್ನಾಸ್ತಿ ವಿಮುಕ್ತಯೇ’ ॥

ಇತ್ಯಾದಿ ಪುರಾಣವಾಕ್ಯೇಷು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರಸ್ಯ ಯೋಗೇಽಧಿಕಾರ ಉಪಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಪಿ ಮೋಕ್ಷರೂಪಫಲವತಿ ಯೋಗೇ ವಿರಕ್ತಸ್ಯೈವ ಅಧಿಕಾರ ಉಚಿತಃ । ತಥಾ ಚ ವಾಯುಸಂಹಿತಾಯಾಮ್ -

‘ದೃಷ್ಟೇ ತಥಾನುಶ್ರವಿಕೇ ವಿರಕ್ತಂ ವಿಷಯೇ ಮನಃ ।
ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಧಿಕಾರೋಽಸ್ಮಿನ್ ಯೋಗೇ ನಾನ್ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ॥

ಸುರೇಶ್ವರಾಚಾರ್ಯಾಃ -

‘ಇಹಾಮುತ್ರ ವಿರಕ್ತಸ್ಯ ಸಂಸಾರಂ ಪ್ರಜಿಹಾಸತಃ ।
ಜಿಜ್ಞಾಸೋರೇವ ಕಸ್ಯಾಪಿ ಯೋಗೇಽಸ್ಮಿನ್ನಧಿಕಾರಿತಾ ’ ॥

ವೃದ್ಧೈರಪ್ಯುಕ್ತಮ್ -

‘ನೈತದ್ದೇಯಂ ದುರ್ವಿನೀತಾಯ ಜಾತು ಜ್ಞಾನಂ ಗುಪ್ತಂ ತದ್ಧಿ ಸಮ್ಯಕ್ಫಲಾಯ ।
ಅಸ್ಥಾನೇ ಹಿ ಸ್ಥಾಪ್ಯಮಾನೇನ ವಾಚಾಂ ದೇವೀ ಕೋಪಾನ್ನಿರ್ದಹೇನ್ನೋಽಚಿರಾಯ’ ಇತಿ ॥ ೧೧ ॥

ಅಥ ಹಠಾಭ್ಯಾಸಯೋಗ್ಯಂಂ ದೇಶಮಾಹ ಸಾರ್ಧೇನ - ಸುರಾಜ್ಯ ಇತಿ । ರಾಜ್ಞಃ ಕರ್ಮ ಭಾವೋ ವಾ ರಾಜ್ಯಂ ತಚ್ಛೋಭನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ಸುರಾಜ್ಯಃ , ತಸ್ಮಿನ್ ಸುರಾಜ್ಯೇ । ‘ಯಥಾ ರಾಜಾ ತಥಾ ಪ್ರಜಾಃ’ ಇತಿ ಮಹದುಕ್ತೇಃ ರಾಜ್ಞಃ ಶೋಭನತ್ವಾತ್ ಪ್ರಜಾನಾಮಪಿ ಶೋಭನತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್ । ಧಾರ್ಮಿಕೇ ಧರ್ಮವತಿ । ಅನೇನ ಹಠಾಭ್ಯಾಸಿನಃ ಅನುಕೂಲಾಹಾರಾದಿಲಾಭಃ ಸೂಚಿತಃ । ನಿರುಪದ್ರವೇ ಚೌರವ್ಯಾಘ್ರಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತೇ । ಏತೇನ ದೇಶಸ್ಯ ದೀರ್ಘಕಾಲವಾಸಯೋಗ್ಯತಾ ಸೂಚಿತಾ । ಧನುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ಧನುಃಪ್ರಮಾಣಂ ಚತುರ್ಹಸ್ತಮಾತ್ರಂ ತತ್ಪರ್ಯನ್ತಮ್ । ಶಿಲಾಗ್ನಿಜಲವರ್ಜಿತೇ ಶಿಲಾ ಪ್ರಸ್ತರಃ, ಅಗ್ನಿಃ ವಹ್ನಿಃ ಜಲಂ ತೋಯಂ, ತೈರ್ವರ್ಜಿತೇ ರಹಿತೇ । ಯತ್ರಾಸನಂ ತತಶ್ಚತುರ್ಹಸ್ತಮಾತ್ರೇ ಶಿಲಗ್ನಿಜಲಾನಿ ನ ಸ್ಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತೇನ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿವಿಕಾರಾಭಾವಃ ಸೂಚಿತಃ ।

ಏಕಾನ್ತೇ ವಿಜನೇ । ಅನೇನ ಜನಸಮಾಗಮಾಭಾವಾತ್ ಕಲಹಾದ್ಯಭಾವಃ ಸೂಚಿತಃ । ಜನಸಮ್ಮರ್ದೇ ತು ಕಲಹಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾದೇವ । ತದುಕ್ತಂ ಭಾಗವತೇ - ‘ವಾಸೇ ಬಹೂನಾಂ ಕಲಹೋ ಭವೇದ್ವಾರ್ತಾ ದ್ವಯೋರಪಿ’ ಇತಿ ।

ತಾದೃಶೇ ಮಠಿಕಾಮಧ್ಯೇ । ಅಲ್ಪಃ ಮಠಃ ಮಠಿಕಾ । ಅಲ್ಪೀಯಸಿ ಕನ್ । ತಸ್ಯಾಃ ಮಧ್ಯೇ ಹಠಯೋಗಿನಾ ಹಠಾಭ್ಯಾಸೀ ಯೋಗೀ ಹಠಯೋಗೀ ತೇನ । ಶಾಕಪಾರ್ಥಿವಾದಿವತ್ ಸಮಾಸಃ । ಸ್ಥಾತವ್ಯಂ ಸ್ಥಾತುಂ ಯೋಗ್ಯಮ್ । ಮಠಿಕಾಮಧ್ಯ ಇತ್ಯನೇನ ಶೀತಾತಪಾದಿಜನಿತಕ್ಲೇಶಾಭಾವಃ ಸೂಚಿತಃ । ಅತ್ರ ‘ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರೇಣ ಹಠಯೋಗಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಯೇ’ ಇತ್ಯರ್ಧಂ ಕೇನಚಿತ್ ಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಾತ್ ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ । ಮೂಲಶ್ಲೋಕಾನಾಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ । ಏವಮಗ್ರೇಽಪಿ ಯೇ ಮಯಾ ನ ವ್ಯಖ್ಯಾತಾಃ ಶ್ಲೋಕಾಃ ಹಠಪ್ರದೀಪಿಕಾಯಾಮುಪಲಭ್ಯೇರನ್ ತೇ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಕ್ಷಿಪ್ತಾ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ ॥ ೧೨ ॥

ಅಥ ಮಠಲಕ್ಷಣಮಾಹ - ಅಲ್ಪದ್ವಾರಮಿತಿ  । ಅಲ್ಪಂ ದ್ವಾರಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ತತ್ತಾದೃಶಮ್ । ರನ್ಧ್ರೋ ಗವಾಕ್ಷಾದಿಃ, ಗರ್ತೋ ನಿಮ್ನಪ್ರದೇಶಃ, ವಿವರಃ ಮೂಷಕಾಹಿಬಿಲಂ ತೇ ನ ಸನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ತತ್ತಾದೃಶಮ್ ।

ಅತ್ಯುಚ್ಚಂ ಚ ತನ್ನೀಚಂ ಚ ಅತ್ಯುಚ್ಚನೀಚಂ, ತಚ್ಚ ತದಾಯತಂ ಚ ಅತ್ಯುಚ್ಚನೀಚಾಯತಮ್ । ‘ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಶೇಷ್ಯೇಣ ಬಹುಲಂ’ (ಪಾ.ಸೂ ೨.೧.೫೭) ಇತ್ಯತ್ರ ಬಹುಲಗ್ರಹಣಾತ್ ವಿಶೇಷಣಾನಾಂ ಕರ್ಮಧಾರಯಃ ।

ನನು ಉಚ್ಚನೀಚಾಯತಶಬ್ದಾನಾಂ ಭಿನ್ನಾರ್ಥಕಾನಾಂ ಕಥಂ ಕರ್ಮಧಾರಯಃ? ‘ತತ್ಪುರುಷಃ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಃ ಕರ್ಮಧಾರಯಃ’ (ಪಾ.ಸೂ ೧.೨.೪೨) ಇತಿ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾದಿತಿ ಚೇತ್, ನ । ಮಠೇ ತೇಷಾಂ ಸಾಮಾನಾಾಧಿಕರಣ್ಯಸಮ್ಭವಾತ್ । ನ ಅತ್ಯುಚ್ಚನೀಚಾಯತಂ ನಾತ್ಯುಚ್ಚನೀಚಾಯತಂ, ನಶಬ್ದೇನ ಸಮಾಸಾನ್ನಲೋಪಾಭಾವಃ, ನೇತಿ ಪೃಥಕ್ಪದಂ ವಾ । ಅತ್ಯುಚ್ಚೇ ಆರೋಹಣೇ ಶ್ರಮಃ ಸ್ಯಾದತಿನೀಚೇಽವರೋಹಣೇ ಶ್ರಮೋ ಭವೇತ್ । ಅತ್ಯಾಯತೇ ದೂರಂ ದೃಷ್ಟಿರ್ಗಚ್ಛೇತ್, ತನ್ನಿರಾಕರಣಾರ್ಥಮುಕ್ತಂ ನಾತ್ಯುಚ್ಚನೀಚಾಯತಮಿತಿ । ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮೀಚೀನತಯಾ ಗೋಮಯೇನ ಗೋಪುರೀಷೇಣ ಸಾನ್ದ್ರಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಲಿಪ್ತಮ್ । ಅಮಲಂ ನಿರ್ಮಲಮ್ । ನಿಃಶೇಷಾ ನಿಖಿಲಾ ಯೇ ಜನ್ತವಃ ಮಶಕಮತ್ಕುಣಾದ್ಯಾಃ ತೈರುಜ್ಝಿತಂ ತ್ಯಕ್ತಂ ರಹಿತಮ್ । ಬಾಹ್ಯೇ ಮಠಾದ್ಬಹಿಃ ಪ್ರದೇಶೇ । ಮಣ್ಡಪಃ ಶಾಲಾವಿಶೇಷಃ, ವೇದಿಃ ಪರಿಷ್ಕೃತಾ ಭೂಮಿಃ ಕೂಪೋ ಜಲಾಶಯವಿಶೇಷಃ, ತೈಃ ರುಚಿರಂ ರಮಣೀಯಮ್ । ಪ್ರಾಕಾರೇಣ ವರಣೇನ ಸಮ್ಯಗ್ವೇಷ್ಟಿತಂ ಪರಿತೋ ಭಿತ್ತಿಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಹಠಾಭ್ಯಾಸಿಭಿಃ ಹಠಯೋಗಾಭ್ಯಸನಶೀಲೈಃ ಸಿದ್ಧೈಃ । ಇದಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮಲ್ಪದ್ವಾರಾದಿಕಂ ಯೋಗಮಠಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಕಥಿತಮ್ ।

ನನ್ದೋಕೇಶ್ವರಪುರಾಣೇ ತ್ವೇವಂ ಮಠಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್ -

ಮನ್ದಿರಂ ರಮ್ಯವಿನ್ಯಾಸಂ ಮನೋಜ್ಞಂ ಗನ್ಧವಾಸಿತಮ್ ।

ಧೂಪಾಮೋದಾದಿಸುರಭಿ ಕುಸುಮೋತ್ಕರಮಣ್ಡಿತಮ್ ।

ಮುನಿತೀರ್ಥನದೀವೃಕ್ಷಪದ್ಮಿನೀಶೈಲಶೋಭಿತಮ್ ।

ಚಿತ್ರಕರ್ಮನಿಬದ್ಧಂ ಚ ಚಿತ್ರಭೇದವಿಚಿತ್ರಿತಮ್ ।

ಕುರ್ಯಾದ್ ಯೋಗಗೃಹಂ ಧೀಮಾನ್ ಸುರಮ್ಯಂ ಶುಭವರ್ತ್ಮನಾ ।

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚಿತ್ರಗತಾಂಶ್ಛಾನ್ತಾನ್ ಮುನೀನ್ ಯಾತಿ ಮನಃಶಾಮಮ್ ।

ಸಿದ್ಧಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚಿತ್ರಗತಾನ್ ಮತಿರಭ್ಯುದ್ಯಮೇ ಭವೇತ್ ।

ಮಧ್ಯೇ ಯೋಗಗೃಹಸ್ಯಾಥ ಲಿಖೇತ್ ಸಂಸಾರಮಣ್ಡಲಮ್ ।

ಶ್ಮಶಾನಂ ಚ ಮಹಾಘೋರಂ ನರಕಾಂಶ್ಚ ಲಿಖೇತ್ ಕ್ವಚಿತ್ ।

ತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭೀಷಣಾಕಾರಾನ್ ಸಂಸಾರೇ ಸಾರವರ್ಜಿತೇ ।

ಅನವಸಾದೋ ಭವತಿ ಯೋಗೀ ಸಿದ್ಧ್ಯಭಿಲಾಷುಕಃ ।
ಪಶ್ಯಂಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿತಾನ್ ಜನ್ತೂನ್ ನತಾನ್ ಮತ್ತಾಂಶ್ಚಲದ್ವ್ರಣಾನ್ ॥ ೧೩ ॥

ಮಠಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತ್ವಾ ಮಠೇ ಯತ್ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತದಾಹ - ಏವಂವಿಧ ಇತಿ । ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ವಿಧಾ ಪ್ರಕಾರಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ತಥಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಸರ್ವಾ ಯಾಶ್ಚಿನ್ತಾಃತಾಭಿರ್ವಿಶೇಷೇಣ ವರ್ಜಿತೋ ರಹಿತೋಽಶೇಷಚಿನ್ತಾರಹಿತಃ । ಗುರುಣೋಪದಿಷ್ಟೋ ಯೋ ಮಾರ್ಗಃ ಹಠಾಭ್ಯಾಸಪ್ರಕಾರರೂಪಃ ತೇನ ಸದಾ ನಿತ್ಯಂ ಯೋಗಮೇವಾಭ್ಯಸೇತ್ । ಏವಶಬ್ದೇನ ಅಭ್ಯಾಸಾನ್ತರಸ್ಯ ಯೋಗೇ ವಿಘ್ನಕಾರಕತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್ । ತದುಕ್ತಂ ಯೋಗಬೀಜೇ -

ಮರುಜ್ಜಯೋ ಯಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಸ್ತಂ ಸೇವೇತ ಗುರುಂ ಸದಾ ।
ಗುರುವಕ್ತ್ರಪ್ರಸಾದೇನ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಣಜಯಂ ಬುಧಃ ॥

ರಾಜಯೋಗೇ -

ವೇದಾನ್ತತರ್ಕೋಕ್ತಿಭಿರಾಗಮೈಶ್ಚ ನಾನಾವಿಧೈಃ ಶಸ್ತ್ರಕದಮ್ಬಕೈಶ್ಚ ।
ಧ್ಯನಾದಿಭಿಃ ಸತ್ಕರಣೈನ ಗಮ್ಯಶ್ಚಿನ್ತಾಮಣಿರ್ಹ್ಯೇಕಗುರುಂ ವಿಹಾಯ ॥

ಸ್ಕನ್ದಪುರಾರಾಣೇ-

ಆಚಾರ್ಯಾದ್ಯೋಗಸರ್ವಸ್ವಮ್ ಅವಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿರಧೀಃ ಸ್ವಯಮ್ ।
ಯಥೋಕ್ತಂ ಲಭತೇ ತೇನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಪಿ ಚ ನಿರ್ವೃತಿಮ್ ॥

ಸುರೇಶ್ವರಾಚಾರ್ಯಃ -

ಗುರುಪ್ರಸಾದಾಲ್ಲಭತೇ ಯೋಗಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಯುತಮ್ ।

ಶಿವಪ್ರಸಾದಾಲ್ಲಭತೇ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಂ ಚ ಶಾಶ್ವತೀಮ್ ।

ಶ್ರುತಿಶ್ಚ -

“ಯಸ್ಯ ದೇವೇ ಪರಾ ಭಕ್ತಿಃ ಯಥಾ ದೇವೇ ತಥಾ ಗುರೌ ।
ತಸ್ಯೈತೇ ಕಥಿತಾ ಹ್ಯರ್ಥಾಃ ಪ್ರಕಾಶನ್ತೇ ಮಹಾತ್ಮನಃ” ॥ ಇತಿ (ಶ್ವೇತ.ಉಪ. ೬.೨೩)

ಆಚಾರ್ಯವಾನ್ ಪುರುಷೋ ವೇದ ಇತಿ ಚ (ಛಾಂ.ಉಪ.೬.೧೪.೨) ॥ ೧೪ ॥

ಅಥ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾನಾಹ - ಅತ್ಯಾಹಾರ ಇತಿ । ಅತಿಶಯಿತಃ ಆಹಾರಃ ಅತ್ಯಾಹಾರಃ, ಕ್ಷುಧಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಅಧಿಕಭೋಜನಮ್ । ಪ್ರಯಾಸಃ ಶ್ರಮಜನನಾನುಕೂಲೋ ವ್ಯಾಪಾರಃ । ಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ಜಲ್ಪಃ ಪ್ರಜಲ್ಪಃ ಬಹುಭಾಷಣಮ್ । ಶೀತೋದಕೇನ ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ-ನಕ್ತಭೋಜನಫಲಾಹಾರಾದಿರೂಪನಿಯಮಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ ನಿಯಮಗ್ರಹಃ । ಜನಾನಾಂ ಸಙ್ಗಃ ಜನಸಙ್ಗಃ । ಕಾಮಾದಿಜನಕತ್ವಾತ್ । ಲೋಲಸ್ಯ ಭಾವಃ ಲೌಲ್ಯಂ ಚಾಞ್ಚಲ್ಯಮ್ ।

ಷಡ್ಭಿಃ ಅತ್ಯಾಹಾರಾದಿಭಿಃ ಅಭ್ಯಾಸಪ್ರತಿಬನ್ಧಾತ್ ಯೋಗೋ ವಿನಶ್ಯತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ನಶ್ಯತಿ ॥ ೧೫ ॥

ಅಥ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಕರಾನಾಹ - ಉತ್ಸಾಹಾದಿತಿ । ವಿಷಯಪ್ರವಣಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರೋತ್ಸ್ಯಾಮ್ಯೇವೇತಿ ಉದ್ಯಮಃ ಉತ್ಸಾಹಃ । ಸಾಧ್ಯತ್ವಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಅಪರಿಭಾವ್ಯ ಸಹಸಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸಾಹಸಮ್ । ಯಾವಜ್ಜೀವನಂ ಸೇತ್ಸ್ಯತ್ಯೇವ ಇತ್ಯಖೇದೋ ಧೈರ್ಯಮ್ । ವಿಷಯಾ ಮೃಗತೃಷ್ಣಾ ಜಲವದಸನ್ತಃಬ್ರಹ್ಮೈವ ಸತ್ಯಮಿತಿ ವಾಸ್ತವಿಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಂ, ಯೋಗಾನಾಂ ವಾಸ್ತವಿಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಾ । ಶಾಸ್ತ್ರಗುರುವಾಕ್ಯೇಷು ವಿಶ್ವಾಸೋ ನಿಶ್ಚಯಃ, ಶ್ರದ್ಧೇತಿ ಯಾವತ್ । ಜನಾನಾಂ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಪ್ರತಿಕೂಲಾನಾಂ ಯಃ ಸಙ್ಗಃ ತಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಾತ್ । ಷಡ್ಭಿರೇಭಿಃ ಯೋಗಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಅವಿಲಮ್ಬೇನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೬ ॥

ಆದಾವಾಸನಕಥನೇ ಸಙ್ಗತಿಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ತತ್ಫಲಂ ಚಾಹ - ಹಠಸ್ಯೇತಿ । ಹಠಸ್ಯ ‘ಆಸನಂ ಕುಮ್ಭಕಂ ಚಿತ್ರಂ ಮುದ್ರಾಖ್ಯಂ ಕರಣಂ ತಥಾ । ಅಥ ನಾದಾನುಸನ್ಧಾನಮ್’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ (೧.೫೬) ಚತ್ವಾರ್ಯಙ್ಗಾನಿ ।

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಾದಿಸಮಾಧ್ಯನ್ತಾನಾಂ ನಾದಾನುಸನ್ಧಾನೇಽನ್ತರ್ಭಾವಃ । ತನ್ಮಧ್ಯೇ ಆಸನಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಾಙ್ಗತ್ವಾತ್, ಪೂರ್ವಮಾಸನಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ । ತದಾಸನಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ದೇಹಸ್ಯ ಮನಶ್ಚಾಞ್ಚಲ್ಯರೂಪ-ರಜೋಧರ್ಮ- ನಾಶಕತ್ವೇನ ಸ್ಥಿರತಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ । ‘ಆಸನೇನ ರಜೋ ಹನ್ತಿ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾತ್ । ಆರೋಗ್ಯಂ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಕ- ರೋಗಾಭಾವಃ । ರೋಗಸ್ಯ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಕತ್ವಮುಕ್ತಂ ಪಾತಞ್ಜಲಸೂತ್ರೇ - ‘ವ್ಯಾಧಿಸ್ತ್ಯಾನಸಂಶಯಪ್ರಮಾದ- ಆಲಸ್ಯಾವಿರತಿಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಾಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಾನವಸ್ಥಿತತ್ವಾನಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಾಃ ತೇಽನ್ತರಾಯಾಃ’ ಇತಿ (ಯೋ.ಸೂ ೧.೩೦) । ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಲಾಘವಂ ಲಘುತ್ವಮ್ । ಗೌರವರೂಪತಮೋಧರ್ಮನಾಶಕತ್ವಮ್ ಅಪ್ಯೇತೇನೋಕ್ತಮ್ ।

ಚಕಾರಾತ್ ಕ್ಷುದ್ವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಕಮಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ॥ ೧೭ ॥

ವಸಿಷ್ಠಾದಿಸಂಮತಾಸನಮಧ್ಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ ಮಯೋಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ - ವಸಿಷ್ಠಾದ್ಯೈರಿತಿ । ವಸಿಷ್ಠಃ ಆದ್ಯಃ ಯೇಷಾಂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾದೀನಾಂ ತೈರ್ಮುನಿಭಿರ್ಮನನಶೀಲೈಃ । ಚಕಾರಾನ್ಮನ್ತ್ರಾದಿಪರೈಃ । ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರ ಆದ್ಯೋ ಯೇಷಾಂ ಜಾಲನ್ಧರನಾಥಾದೀನಾಂ ತೈಃ । ಯೋಗಿಭಿಃ ಹಠಾಭ್ಯಾಸಿಭಿಃ । ಚಕರಾನ್ಮುದ್ರಾದಿಪರೈಃ । ಅಙ್ಗೀಕೃತಾನಿ ಚತುರಶೀತ್ಯಾಸನಾನಿ ತನ್ಮಧ್ಯೇ ಕಾನಿಚಿತ್ ಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ ಮಯಾ ಕಥ್ಯನ್ತೇ । ಯದ್ಯಪ್ಯುಭಯೋರಪಿ ಮನನಹಠಾಭ್ಯಾಸೌ ಸ್ತಸ್ತಥಾಪಿ ವಸಿಷ್ಠದೀನಾಂ ಮನನಂ ಮುಖ್ಯಂ ಮತ್ಸೇನ್ದ್ರಾದೀನಾಂ ಹಠಾಭ್ಯಾಸೋ ಮುಖ್ಯ ಇತಿ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮ್ ।

ತತ್ರ ಸುಕರತ್ವಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಸನಮಾಹ - ಜಾನೂರ್ವೋರಿತಿ । ಜಾನು ಚ ಊರುಶ್ಚ । ಅತ್ರ ಜಾನುಶಬ್ದೇನ ಜಾನುಸನ್ನಿಹಿತೋ ಜಙ್ಘಾಪ್ರದೇಶೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ । ಜಙ್ಘೋರ್ವೋರಿತಿ ಪಾಠಸ್ತು ಸಾಧೀಯಾನ್ । ತಯೋರನ್ತರೇ ಮಧ್ಯೇ ಉಭೇ ಪಾದಯೋಸ್ತಲೇ ತಲಪ್ರದೇಶೌ ಕೃತ್ವಾ ಋಜುಕಾಯಃ ಸಮಕಾಯಃ ಯತ್ರ ಸಮಾಸೀನೋ ಭವೇತ್ ತದಾಸನಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ, ವದನ್ತಿ ಯೋಗಿನ ಇತಿ ಶೇಷಃ । ಶ್ರೀಧರೇಣೋಕ್ತಮ್ -

ಊರುಜಙ್ಘಾನ್ತರಾಧಾಯ ಪ್ರಪದೇ ಜಾನುಮಧ್ಯಗೇ ।
ಯೋಗಿನೋ ಯದವಸ್ಥಾನಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ತದ್ವಿದುರ್ಬುಧಾ ॥ ೧೯ ॥

ಗೋಮುಖಾಸನಮಾಹ - ಸವ್ಯ ಇತಿ । ಸವ್ಯೇ ವಾಮೇ ಪೃಷ್ಠಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸಂಪ್ರದಾಯಾತ್ ಕಟೇರಧೋಭಾಗೇ ದಕ್ಷಿಣಂ ಗುಲ್ಫಂ ನಿತರಾಂ ಯೋಜಯೇತ್ । ಗೋಮುಖಸ್ಯಾಕೃತಿರ್ಯಸ್ಯ ತತ್ತಾದೃಶಂ ಗೋಮುಖಸಂಜ್ಞಕಮಾಸನಂ ಭವೇತ್ ॥ ೨೦ ॥

ವೀರಾಸನಮಾಹ - ಏಕಮಿತಿ । ಏಕಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪಾದಮ್ । ತಥಾ ಪಾದಪೂರಣೇ । ಏಕಸ್ಮಿನ್ ವಾಮೋರುಣಿ ಸ್ಥಿರಂ ವಿನ್ಯಸೇತ್ । ತದ್ವೀರಾಸನಮಿತೀರಿತಂ ಕಥಿತಮ್ ॥ ೨೧ ॥

ಕೂರ್ಮಾಸನಮಾಹ - ಗುದಮಿತಿ । ಗುಲ್ಫಾಭ್ಯಾಂ ಗುದಂ ನಿರುಧ್ಯ ನಿಯಮ್ಯ ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮೇಣ ಯತ್ರ ಸಮ್ಯಗಾಹಿತಃ ಸ್ಥಿತೋ ಭವೇತ್, ಏತತ್ ಕೂರ್ಮಾಸನಂ ಭವೇತ್, ಇತಿ ಯೋಗವಿದೋ ವಿದುರಿತ್ಯನ್ವಯಃ ॥ ೨೨ ॥

ಕುಕ್ಕುಟಾಸನಮಾಹ - ಪದ್ನಾಸನಂ ತ್ವಿತಿ । ಪದ್ಮಾಸನಂ ತು ಊರ್ವೋರಿಪರಿ ಉತ್ತಾನಚರಣಸ್ಥಾಪನರೂಪಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ । ಜಾನುಪದೇನ ಜಾನುಸನ್ನಿಹಿತೋ ಜಙ್ಘಾಪ್ರದೇಶಃ । ತಚ್ಚ ಊರುಶ್ಚ ಜಾನೂರೂ, ತಯೋರನ್ತರೇ ಮಧ್ಯೇ ಕರೌ ನಿವೇಶ್ಯ ಭೂಮೌ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ । ಕರವಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಂಬಧ್ಯತೇ । ವ್ಯೋಮಸ್ಥಂ ಖಸ್ಥಂ ಪದ್ಮಾಸನಸದೃಶಂ ಯತ್ತತ್ ಕುಕ್ಕುಟಾಸನಮ್ ॥ ೨೩ ॥

ಉತ್ತಾನಕೂರ್ಮಾಸನಮಾಹ - ಕುಕ್ಕುಟಾಸನೇತಿ । ಕುಕ್ಕುಟಾಸನಸ್ಯ ಯೋ ಬನ್ಧಃ ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕೋಕ್ತಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಿತಃ ದೋರ್ಭ್ಯಾಂ ಬಾಹುಭ್ಯಾಂ ಕನ್ಧರಾಂ ಗ್ರೀವಾಂ ಸಂಬಧ್ಯ ಕೂರ್ಮವದುತ್ತಾನೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಭವೇದೇತದಾಸನಮ್ ಉತ್ತಾನಕೂರ್ಮಕಂ ನಾಮ ॥ ೨೪ ॥

ಧನುರಾಸನಮಾಹ -ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠೌ ತ್ವಿತಿ । ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಪಾದಯೋರಙ್ಗುಷ್ಠೌ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶ್ರವಣಾದಧಿ ಕರ್ಣಪರ್ಯನ್ತಂ ಧನುಷಃ ಆಕರ್ಷಣಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಕುರ್ಯಾತ್ । ಗೃಹೀತಾಙ್ಗುಷ್ಠಮೇಕಂ ಪಾಣಿಂ ಪ್ರಸಾರಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ಗೃಹೀತಾಙ್ಗುಷ್ಠಮಿತರಂ ಪಾಣಿಂ ಕರ್ಣಪರ್ಯನ್ತಮಾಕುಞ್ಚಿತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏತದ್ಧನುರಾಸನಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೨೫ ॥

ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರಾಸನಮಾಹ - ವಾಮೋರುಮೂಲೇಽರ್ಪಿತಃ ಸ್ಥಾಪಿತೋ ಯೋ ದಕ್ಷಪಾದಃ ತಂ ಸಮ್ಪ್ರದಾಯಾತ್ ಪೃಷ್ಠತೋಗತವಾಮಪಣಿನಾ ಗುಲ್ಫಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗೇ ಪ್ರಗೃಹ್ಯ । ಜಾನೋಃ ದಕ್ಷಿಣಪಾದಜಾನೋಃ ಬಹಿಃ ಪ್ರದೇಶೇ ವೇಷ್ಟಿತೋ ಯೋ ವಾಮಪಾದಸ್ತಂ ವಾಮಪಾದಜಾನೋಃ ಬಹಿರ್ವೇಷ್ಟಿತದಕ್ಷಿಣ ಅಙ್ಗುಷ್ಠೇ ಪ್ರಗೃಹ್ಯ । ಪರಿವರ್ತಿತ್ತಾಙ್ಗಃ ವಾಮಭಾಗೇನ ಪೃಷ್ಠತೋ ಮುಖಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾದೇವಂ ಪರಿವರ್ತಿತಂ ಪರಾವರ್ತಿತಮಙ್ಗಂ ಯೇನ ಸ ತಥಾ ತಾದೃಶೋ ಯತ್ರ ತಿಷ್ಠೇತ್ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ತದಾಸನಂ ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರನಾಥೋದಿತಂ ಕಥಿತಂ ಸ್ಯಾತ್ । ತದುದಿತತ್ವಾತ್ ತನ್ನಾಮಕಮೇವ ವದನ್ತಿ । ಏವಂ ದಕ್ಷೋರುಮೂಲಾರ್ಪಿತವಾಮಪಾದಂ ಪೃಷ್ಠತೋಗತದಕ್ಷಿಣಪಾಣಿನಾ ಪ್ರಗೃಹ್ಯ ವಾಮಜಾನೋಃ ಬಹಿಃ ವೇಷ್ಟಿತದಕ್ಷಪಾದಂ ದಕ್ಷಿಣಪಾದಜಾನೋಃ ಬಹಿಃ ವೇಷ್ಟಿತವಾಮಪಾಣಿನಾ ಪ್ರಗೃಹ್ಯ, ದಕ್ಷಭಾಗೇನ ಪೃಷ್ಠತೋ ಮುಖಂ ಯಥಾಸ್ಯಾದ್ ಏವಂ ಪರಿವರ್ತಿತಾಙ್ಗಃ ಚ ಅಭ್ಯಸೇತ್ ॥ ೨೭ ॥

ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರಾಸನಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ - ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರೇತಿ । ಪ್ರಚಣ್ಡಂ ದುಸ್ಸಹಂ ರುಜಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಸಮೂಹಃ ತಸ್ಯ ಖಣ್ಡನೇ ಛೇದನೇ ಅಸ್ತ್ರಮ್ ಅಸ್ತ್ರಮಿವ ತಾದೃಶಂ ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರಪೀಠಂ ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರಾಸನಮ್ । ಅಭ್ಯಾಸತಃ ಪ್ರತ್ಯಹಮಾವರ್ತನರೂಪಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ಪುಂಸಾಂ ಜಠರಸ್ಯ ಜಠರಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಂ ದೀಪ್ತಿಂ ವೃದ್ಧಿಂ ದದಾತಿ । ತಥಾ ಕುಣ್ಡಲಿನ್ಯಾಃ ಆಧಾರಶಕ್ತೇಃ ಪ್ರಬೋಧಂ ನಿದ್ರಾಭಾವಂ ತಥಾ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ತಾಲುನಃ ಉಪರಿಭಾಗೇ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ಕ್ಷರತಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಕ್ಷರಣಾಭಾವಂ ಚ ದದಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೭ ॥

ಪಶ್ಚಿಮತಾನಾಸನಮಾಹ - ಪ್ರಸಾರ್ಯೇತಿ । ಭುವಿ ಭೂಮೌ ದಣ್ಡಸ್ಯ ರೂಪಮಿವ ರೂಪಂ ಯಯೋಃ ತೌ ದಣ್ಡಾಕಾರೌ ಶ್ಲಿಷ್ಟಗುಲ್ಫೌ ಪ್ರಸಾರ್ಯ ಪ್ರಸಾರಿತೌ ಕೃತ್ವಾ । ದೋರ್ಭ್ಯಾಮ್್ ಆಕುಞ್ಚಿತತರ್ಜನೀಭ್ಯಾಂ ಭುಜಾಭ್ಯಾಂ ಪದೋಃ ಪದಯೋಃ ಚ ಅಗ್ರೇ ಅಗ್ರಭಾಗೌ ತಯೋರ್ದ್ವಿತಯಂ ದ್ವಯಮಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರದೇಶಯುಗ್ಮಮಂ ಬಲಾದಾಕರ್ಷಣಪೂರ್ವಕಂ ಯಥಾ ಜಾನ್ವಧೋಭಾಗಸ್ಯ ಭೂಮೇರುತ್ಥಾನಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ ತಥಾ ಗೃಹೀತ್ವಾ । ಜಾನೋರುಪರಿ ನ್ಯಸ್ತೋ ಲಲಾಟದೇಶೋ ಯೇನ ತಾದೃಶೋ ಯತ್ರ ವಸೇತ್ । ಇದಂ ಪಶ್ಚಿಮತಾನನಾಮಕಮ್ ಆಸನಮಾಹುಃ ।

ಅಥ ತತ್ಫಲಮ್ - ಇತೀತಿ  । ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮಾಸನೇಷ್ವಗ್ರ್್ರಯಂ ಮುಖ್ಯಂ ಪಶ್ಚಿಮತಾನಂ ಪವನಂ ಪ್ರಾಣಂ ಪಶ್ಚಿಮವಾಹಿನಂ ಪಶ್ಚಿಮೇನ ಪಶ್ಚಿಮಮಾರ್ಗೇಣ ಸುಷುಮ್ನಾಮಾರ್ಗೇಣ ವಹತೀತಿ ಪಶ್ಚಿಮವಾಹೀ ತಂ ತಾದೃಶಂ ಕರೋತಿ । ಜಠರಾನಲಸ್ಯ ಜಠರೇ ಯೋಽನಲೋಽಗ್ನಿಸ್ತಸ್ಯೋದಯಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ । ಉದರೇ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶೇ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಕೃಶತ್ವಂ ಕುರ್ಯಾತ್ । ಅರೋಗತಾಮಾರೋಗ್ಯಂ ಚಕಾರಾನ್ನಾಡೀಬಲಾದಿಸಾಮ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ॥ ೨೯ ॥

ಅಥ ಮಯೂರಾಸನಮಾಹ - ಧರಾಮಿತಿ  । ಕರದ್ವಯೇನ ಕರಯೋರ್ದ್ವಯಂ ಯುಗ್ಮಂ ತೇನ ಧರಾಂ ಭೂಮಿಂ ಅವಷ್ಟಭ್ಯ ಅವಲಮ್ಬ್ಯ ಪ್ರಸಾರಿತಾಙ್ಗುಲೀ ಭೂಮಿಸಂಲಗ್ನೌ ಸಂನಿಹಿತೌ ಕರೌ ಕೃತ್ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಯ ಕರದ್ವಯಸ್ಯ ಕೂರ್ಪರಯೋಃ ಭುಜಮಧ್ಯಸನ್ಧಿಭಾಗಯೋಃ ಸ್ಥಾಪಿತೇ ಧೃತೇ ನಾಭೇಃಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪಾರ್ಶ್ವಭಾಗೌ ಯೇನ ಸಃ ಉಚ್ಚಾಸನಃ ಉಚ್ಚಮುನ್ನತಮಾಸನಂ ಯಸ್ಯೈತಾದೃಶಃ ಖೇ ಶೂನ್ಯೇ ದಣ್ಡವದ್ದಣ್ಡೇನ ತುಲ್ಯಮುತ್ಥಿತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸ್ಥಿತೋ ಯತ್ರ ಭವತಿ, ತನ್ಮಾಯೂರಂ ಮಯೂರಸ್ಯೇದಂ ತತ್ಸಂಬನ್ಧಿತ್ವಾತ್ ತನ್ನಾಮಕಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಯೋಗಿನ ಇತಿ ಶೇಷಃ ॥ ೩೦ ॥

ಮಯೂರಾಸನಗುಣಾನಾಹ - ಹರತೀತಿ  । ಗುಲ್ಮೋ ರೋಗವಿಶೇಷಃ ಉದರಂ ಜಲೋದರಂ ತೇ ಆದೀ ಯೇಷಾಂ ಪ್ಲೀಹಾದೀನಾಂ ತೇ ತಥಾ ತಾನ್ ಸಕಲರೋಗಾನ್ ಸಕಲಾ ಯೇ ರೋಗಾಸ್ತಾನಾಶು ಝಟಿತಿ ಹರತಿ ನಾಶಯತಿ । ಶ್ರೀಮಯೂರಮಾಸನಮಿತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಬಧ್ಯತೇ । ದೋಷಾನ್ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಆಲಸ್ಯಾದೀನ್ ಚ ಅಭಿಭವತಿ ತಿರಸ್ಕರೋತಿ । ಬಹ್ವತಿಶಯಿತಂ ಕದಶನಂ ಕದನ್ನಂ ಯದ್ಭುಕ್ತಂ ತದಶೇಷಂ ಸಮಸ್ತಂ ಭಸ್ಮ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಾಚಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಜಠರಾಗ್ನಿಂ ಜಠರಾನಲಂ ಜನಯತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಯತಿ । ಕಾಲಕೂಟಂ ವಿಷಂ ಕಾಲಕೂಟವದ್ ಅಪಕಾರಕಮನ್ನಂ ಸಮಸ್ತಂ ಜಾರಯೇಜ್ಜೀರ್ಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಾಚಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೧ ॥

ಶವಾಸನಮಾಹ ಅರ್ಧೇನ - ಉತ್ತನಮಿತಿ । ಶವೇನ ಮೃತಶರೀರೇಣ ತುಲ್ಯಂ ಶವವದುತ್ತಾನಂ ಭೂಮಿಸಂಲಗ್ನಂಪೃಷ್ಠಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಥಾ ಶಯನಂ ನಿದ್ರಾಯಾಮಿವ ಸಂನಿವೇಶೋ ಯತ್ ತಚ್ಛವಾಸನಂ ಶವಾಸಾನಖ್ಯಮಾಸನಮ್ । ಶವಾಸನಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ ಉತ್ತರಾರ್ಧೇನ । ಶವಾಸನಂ ಶ್ರಾನ್ತಿಹರಂ ಶ್ರಾನ್ತಿಂ ಹಠಾಭ್ಯಾಸಶ್ರಮಂ ಹರತೀತಿ ಶ್ರಾನ್ತಿಹರಂ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಶ್ರಾನ್ತಿಃ ವಿಶ್ರಾಮಃ ತಸ್ಯಾಃ ಕಾರಕಮ್ ॥ ೩೨ ॥

ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸನಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಂ ವದನ್ನಾಹ - ಚತುರಶೀತೀತಿ । ಶಿವೇನ ಈಶ್ವರೇಣ ಚತುರಧಿಕಾಶೀತಿ-ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನ್ಯಾಸನಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ, ಚಕಾರಾಚ್ಚತುರಶೀತಿಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚ । ತದುಕ್ತಂ ಗೋರಕ್ಷನಾಥೇನ -

’ಆಸನಾನಿ ಚ ತಾವನ್ತಿ ಯಾವನ್ನ್ತ್ಯೋ ಜೀವಜಾತಯಃ ।
ಏತೇಷಾಮಖಿಲಾನ್ ಭೇದಾನ್ ವಿಜಾನಾತಿ ಮಹೇಶ್ವರಃ ॥

ಚತುರಶೀತಿಲಕ್ಷಣಾನಿ ಏಕೈಕಂ ಸಮುದಾಹೃತಮ್ ।
ತತಃ ಶಿವೇನ ಪೀಠಾನಾಂ ಷೋಡಶಾನಾಂ ಶತಂ ಕೃತಮ್ ॥ ‘ ಇತಿ ।

ತೇಭ್ಯಃ ಶಿವೋಕ್ತಚತುರಶೀತಿಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ ಯಾನಿ ಚತುರಶೀತ್ಯಾಸನಾನಿ ತೇಭ್ಯಃ ಆದಾಯ ಗೃಹೀತ್ವಾ, ಸಾರಭೂತಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಭೂತಂ ಚತುಷ್ಕಮಹಂ ಬ್ರವೀಮೀತ್ಯನ್ವಯಃ ॥ ೩೩ ॥

ತದೇವ ಚತುಷ್ಕಂ ನಾಮ್ನಾ ನಿರ್ದಿಶತಿ - ಸಿದ್ಧಮಿತಿ । ಸಿದ್ಧಂ ಸಿದ್ಧಾಸನಮ್ । ಪದ್ಮಂ ಪದ್ಮಾಸನಮ್ । ಸಿಂಹಂ ಸಿಂಹಾಸನಮ್ । ಭದ್ರಂ ಭದ್ರಾಸನಮ್ ಇತಿ ಚತುಷ್ಟಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್ ಅತಿಶಯೇನ ಪ್ರಶಸ್ಯಮ್, ತತ್ರಾಪಿ ಚತುಷ್ಟಯೇ ಸುಖೇ ಸುಖಕರೇ ಸಿದ್ಧಾಸನೇ ಸದಾ ತಿಷ್ಠೇತ್ । ಏತೇನ ಸಿದ್ಧಾಸನಂ ಚತುಷ್ಟಯೇಽಪ್ಯುತ್ಕೃತಮಿತಿ ಸೂಚಿತಮ್ ॥ ೩೪ ॥

ತತ್ರ ಸಿದ್ಧಾಸನಮ್-

ಆಸನಚತುಷ್ಟಯೇಽಪ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಸಿದ್ಧಾಸನಮಾಹ - ಯೋನಿಸ್ಥಾನಕಮಿತಿ । ಯೋನಿಸ್ಥಾನಮೇವ ಯೋನಿಸ್ಥಾನಕಮ್ । ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಕಪ್ರತ್ಯಯಃ । ಗುದೋಪಸ್ಥಯೋರ್ಮಧ್ಯಮಪ್ರದೇಶಃ ಯೋನಿಸ್ಥಾನಂ ತತ್ । ಅಙ್ಘ್ರಿಃ ವಾಮಶ್ಚರಣಃ ತಸ್ಯ ಮೂಲೇನ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಭಾಗೇನ ಘಟಿತಂ ಸಂಲಗ್ನಂ ಕೃತ್ವಾ । ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಮ್ ಏಕಂ ಪಾದಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪಾದಂ ಮೇಢ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗೇ ದೃಢಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಥಾ ವಿನ್ಯಸೇತ್ । ಹೃದಯೇ ಹೃದಯಸಮೀಪೇ ಹನುಂ ಚಿಬುಕಂ ಸುಸ್ಥಿರಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಿರಂ ಕೃತ್ವಾ ಹನುಹೃದಯಯೋಃ ಚತುರಙ್ಗುಲಮನ್ತರಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಕೃತ್ವಾ ಇತಿ ರಹಸ್ಯಮ್ । ಸಂಯಮಿತಾನಿ ವಿಷಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾವೃತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಯೇನ ಸ ತಥಾ । ಅಚಲಾ ಯಾ ದೃಕ್ ದೃಷ್ಟಿಸ್ತಯಾ ಭ್ರುವೋರನ್ತರಂ ಮಧ್ಯಂ ಪಶ್ಯೇತ್ । ಹಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಯತ್ಕಪಾಟಂ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಂ ತಸ್ಯ ಭೇದಂ ನಾಶಂ ಜನಯತೀತಿ ತಾದೃಶಮ್ । ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಯೋಗಿನಾಮ್ । ಆಸ್ತೇಽತ್ರ , ಆಸ್ಯತೇಽನೇನ ಇತಿ ವಾ ಆಸನಂ ಸಿದ್ಧಾಸನಂ ನಾಮಕ ಮಿದಂ ಭವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೫ ॥

ಮತಾನ್ತರೇ ತು -

ಮತ್ಸ್ಯೇದ್ನ್ದ್ರಸಮ್ಮತಂ ಸಿದ್ಧಾಸನಮುಕ್ತ್ವಾ ಅನ್ಯಸಂಮತಂ ವಕ್ತುಮಾಹ -ಮತಾನ್ತರೇ ತ್ವಿತಿ । ತದೇವ ದರ್ಶಯತಿ - ಮೇಢ್ರಾದಿತಿ । ಮೇಢ್ರಾದುಪಸ್ಥಾದುಪರಿ ಊರ್ಧ್ವಭಾಗೇ ಸವ್ಯಂ ವಾಮಗುಲ್ಫಂ ವಿನ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಸವ್ಯವದುಪರಿ ಮುಖ್ಯಪಾದಸ್ಯೋಪರಿ ನ ತು ಸವ್ಯಗುಲ್ಫಸ್ಯ । ಗುಲ್ಫಾನ್ತರಂ ದಕ್ಷಿಣಗುಲ್ಫಂ ಚ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ವಸೇದಿತಿ ಶೇಷಃ । ಇದಂ ಸಿದ್ಧಾಸನಂ ಮತಾನ್ತರಾಭಿಮತಂ ಭವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೬ ॥

ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಮಹಾಸಿದ್ಧಸಮ್ಮತಮಿತಿ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರ್ತುಮಸ್ಯೈವ ಮತಭೇದಾನ್ ನಾಮಭೇದಾನಾಹ - ಏತದಿತಿ । ಏತತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಸಿದ್ಧಾಸನಂ ಸಿದ್ಧಾಸನನಾಮಕಂ ಪ್ರಾಹುಃ । ಕೇಚಿದಿತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ । ಅನ್ಯೇ ವಜ್ರಾಸನಂ ವಜ್ರಾಸನಸಂಜ್ಞಕಂ ವಿದುಃ ಜಾನನ್ತಿ । ಏಕೇ ಮುಕ್ತಾಸನಂ ಮುಕ್ತಾಸನಾಭಿಧಂ ವದನ್ತಿ । ಪರೇ ಗುಪ್ತಾಸನಂ ಗುಪ್ತಾಸನಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಾಹುಃ । ಅತ್ರಾಸನಾಭಿಜ್ಞಾಃ । ಯತ್ರ ವಾಮಪಾದಪಾರ್ಷ್ಣಿಂ ಯೋನಿಸ್ಥಾನೇ ನಿಯೋಜ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಪಾದಪಾರ್ಷ್ಣಿಃ ಮೇಢ್ರಾದುಪರಿ ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ ತದ್ವಜ್ರಾಸನಮ್ । ಯತ್ರ ತು ದಕ್ಷಿಣಸವ್ಯಪಾದಪಾರ್ಷ್ಣಿದ್ವಯಮುಪರ್ಯಧೋ ಭಾಗೇನ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಯೋನಿಸ್ಥಾನೇನ ಸಂಯೋಜ್ಯತೇ ತನ್ಮುಕ್ತಾಸನಮ್ । ಯತ್ರ ತು ಪೂರ್ವವತ್ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಪಾರ್ಷ್ಣಿದ್ವಯಂ ಮೇಢ್ರಾದುಪರಿ ನಿಧೀಯತೇ ತದ್ಗುಪ್ತಾಸನಮಿತಿ ॥ ೩೭ ॥

ಅಥ ಸಪ್ತಭಿಃ ಶ್ಲೋಕೈಃ ಸಿದ್ಧಾಸನಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ - ಯಮೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿಭಿಃ । ಯಮೇಷು ಮಿತಾಹಾರಮಿವ । ಮಿತಾಹಾರೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ‘ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾಹಾರಃ’ (ಶ್ಲೋ ೫೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ನಿಯಮೇಷು ಅಹಿಂಸಾಮಿವ । ಸರ್ವಾಣಿ ಯಾನ್ಯಾಸನಾನಿ ತೇಷು ಸಿದ್ಧಾಃ ಏಕಂ ಸಿದ್ಧಾಸನಂ ಮುಖ್ಯಂ ವಿದುರಿತಿ ಸಂಬನ್ಧಃ ॥ ೩೮ ॥

ಚತುರಶೀತೀತಿ । ಚತುರಧಿಕಾಶೀತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನಿ ಯಾನಿ ಪೀಠಾನಿ ತೇಷು ಸಿದ್ಧಮೇವ ಸಿದ್ಧಾಸನಮೇವ ಸದಾ ಸರ್ವದಾಭ್ಯಸೇತ್ । ಸಿದ್ಧಾಸನಸ್ಯ ಸದಾಭ್ಯಾಸೇ ಹೇತುಗರ್ಭಂ ವಿಶೇಷಣಂ ದ್ವಾಸಪ್ತತಿಸಹಸ್ರಾಣಂ ನಾಡೀನಾಂ ಮಲಶೋಧನಂ ಶೋಧಕಮ್ ॥ ೩೯ ॥

ಆತ್ಮಧ್ಯಾಯೀತಿ । ಆತ್ಮಾನಂ ಧ್ಯಾಯತೀತ್ಯಾತ್ಮಧ್ಯಾಯೀ । ಮಿತಾಹಾರೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ಮಿತಾಹರೀ । ಯಾವನ್ತೋ ದ್ವಾದಶ ವತ್ಸರಾಃ ಯಾವದ್-ದ್ವಾದಶವತ್ಸರಮ್ । ‘ಯಾವದವಧಾರಣೇ’ ಇತ್ಯವ್ಯಯೀಭಾವಃ ಸಮಾಸಃ । (ಪಾ.ಸೂ.೨.೧.೮) । ದ್ವಾದಶವತ್ಸರಪರ್ಯನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಸಿದ್ಧಾಸನಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಾದ್ ಯೋಗೀ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸೀ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಂ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಮಾಪ್ನುಯಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಯೋಗಾನ್ತರಾಭ್ಯಾಸಮನ್ತರೇಣ ಸಿದ್ಧಾಸನಾಭಯಾಸಮಾತ್ರೇಣ ಸಿದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೦ ॥

ಕಿಮನ್ಯಯೈರಿತಿ । ಸಿದ್ಧಾಸನೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸತ್ಯನ್ಯೈರ್ಬಹುಭಿಃ ಪೀಠೈರಾಸನೈಃ ಕಿಮ್ ? ನ ಕಿಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಾವಧಾನೇ ಪ್ರಾಣಾನಿಲೇ ಪ್ರಾಣವಾಯೌ ಕೇವಲಕುಮ್ಭಕೇ ಬದ್ಧೇ ಸತಿ ಉನ್ಮನೀ ಉನ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಾ । ಸಾ ಕಲೇವಾಹ್ಲಾದಕತ್ವಾತ್ ಚನ್ದ್ರಲೇಖೇವ ನಿರಾಯಾಸದ್ ಅನಾಯಾಸಾತ್ । ಸ್ವಯಮೇವ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ಉದೇತಿ ॥ ೪೧ ॥

ತಥೇತಿ । ತಥಾ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಸಿದ್ಧಾಸನೇ ದೃಢೇ ಬದ್ಧೇ ಸತಿ ಬನ್ಧತ್ರಯಂ ಮೂಲಬನ್ಧ-ಉಡ್ಡಿಯಾನಬನ್ಧ-ಜಾಲನ್ಧರಬನ್ಧರೂಪಮ್ ಅನಾಯಾಸಾತ್ ‘ಪಾರ್ಷ್ಣಿಭಾಗೇನ ಸಂಪೀಡ್ಯ ಯೋನಿಮಾಕುಞ್ಚಯೇದ್ ಗುದಮ್’(೩.೬೧) ಇತ್ಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಣಮೂಲಬನ್ಧಾದಿಷು ಆಯಾಸಃ ತಂ ವಿನೈವ ಸ್ವಯಮೇವೋಪಜಾಯತೇ ಸ್ವತ ಏವ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೨ ॥

ನಾಸನಮಿತಿ  । ಸಿದ್ಧೇನ ಸಿದ್ಧಾಸನೇನ ಸದೃಶಮ್ ಆಸನಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಶೇಷಃ । ಕೇವಲೇನ ಕೇವಲ್ಕುಮ್ಭಕೇನ ಉಪಮೀಯತೇ ಇತಿ ಕೇವಲೋಪಮಃ ಕುಮ್ಭಃ ಕುಮ್ಭಕೋ ನಾಸ್ತಿ । ಖೇಚರೀಮುದ್ರಾಸಮಾ ಮುದ್ರಾ ನಾಸ್ತಿ । ನಾದಸದೃಶೋ ಲಯೋ ಲಯಹೇತುರ್ನಾಾಸ್ತಿ ॥ ೪೩ ॥

ಅಥಾಸನಂ ವಕ್ತುಮುಪಕ್ರಮತೇ - ಅಥೇತಿ । ಪದ್ಮಾಸನಮಾಹ - ವಾಮೋರೂಪರಿ । ವಾಮೋ ಯ ಊರುಃ ತಸ್ಯೋಪರಿ ದಕ್ಷಿಣಮ್ । ಚಕಾರಃ ಪಾದಪೂರಣೇ । ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ಸಮ್ಯಗುತ್ತಾನಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ವಾಮಂ ಸವ್ಯಂ ಚರಣಂ ತಥಾ ದಕ್ಷಿಣಚರಣವದ್ ದಕ್ಷೋ ದಕ್ಷಿಣೋ ಯ ಊರುಃ ತಸ್ಯೋಪರಿ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇನ ಭಾಗೇನ ಪೃಷ್ಠಭಾಗೇನೇತಿ । ವಿಧಿಃ ವಿಧಾನಂ ಕರಯೋಃ ಇತ್ಯರ್ಥಾತ್ । ತೇನ ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಹಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ದೃಢಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಥಾ ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠೌ ಧೃತ್ವಾ ಗೃಹೀತ್ವಾ । ದಕ್ಷಿಣಂ ಕರಂ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕೃತ್ವಾ ವಾಮೋರುಸ್ಥಿತದಕ್ಷಿಣಚರಣಾಙ್ಗುಷ್ಠಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ । ವಾಮಕರಂ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕೃತ್ವಾ ದಕ್ಷಿಣೋರುಸ್ಥಿತವಾಮಚರಣಾಙ್ಗುಷ್ಠಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಹೃದಯೇ ಹೃದಯಸಮೀಪೇ । ಸಾಮೀಪಿಕಾಧಾರೇ ಸಪ್ತಮೀ । ಚಿಬುಕಂ ಹನುಂ ನಿಧಾಯ ಉರಸಃ ಚತುರಙ್ಗುಲಾನ್ತರೇ ಚಿಬುಕಂ ನಿಧಾಯೇತಿ ರಹಸ್ಯಮ್ । ನಾಸಗ್ರಮ್ ಆಲೋಕಯೇತ್ ಪಶ್ಯೇತ್ । ಯತ್ರೈತದ್ ಯಮಿನಾಂ ಯೋಗಿನಾಂ ವ್ಯಾಧೇರ್ವಿನಾಶಂ ಕರೋತೀತಿ ವ್ಯಾಧಿವಿನಾಶಕಾರಿ ಪದ್ಮಾಸನಮೇತನ್ನಾಮಕಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ, ಸಿದ್ಧೈರಿತಿ ಶೇಷಃ ॥ ೪೪ ॥

ಮತ್ಸ್ಯೇನ್ದ್ರನಾಥಾಭಿಮತಂ ಪದ್ಮಾಸನಮಾಹ - ಉತ್ತಾನಾವಿತಿ । ಉತ್ತಾನೌ ಊರುಸಂಲಗ್ನಪೃಷ್ಠಭಾಗೌ ಚರಣೌ ಪಾದೌ ಪ್ರಯತ್ನತಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾತ್ ಯತ್ನಾತ್ ಊರುಸಂಸ್ಥಾತ್ ಊರ್ವೋಃ ಸಮ್ಯಕ್ ತಿಷ್ಠತಃ । ಇತ್ಯೂರುಸಂಸ್ಥೌ ತಾದೃಶೌ ಕೃತ್ವಾ । ಊರ್ವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಊರುಮಧ್ಯೇ ತಥಾ ಚಾರ್ಥೇ । ಪಾಣೀ ಕರೌ ಉತ್ತಾನೌ ಕೃತ್ವಾ । ಊರುಸಂಸ್ಥೋತ್ತಾನಪಾದೋಭಯಪಾರ್ಷ್ಣಿಸಂಲಗ್ನಪೃಷ್ಠಂ ಸವ್ಯಂ ಪಾಣಿಮುತ್ತಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ತದುಪರಿ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪಾಣಿಂ ಚೋತ್ತಾನಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥ । ತತಃ ತದನನ್ತರಂ ದೃಶೌ ದೃಷ್ಟೀ - ॥ ೪೫ ॥

ನಾಸಾಗ್ರೇ ನಾಸಿಕಾಗ್ರೇ ವಿನ್ಯಸೇದ್ ವಿಶೇಷೇಣ ನಿಶ್ಚಲತಯಾ ನ್ಯಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ರಾಜದನ್ತಾನಾಂ ದಂಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಭಾಗೇ ಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಮೂಲೇ ಉಭೇ ಮೂಲಸ್ಥಾನೇ ಜಿಹ್ವಯಾ ಉತ್ತಮ್ಭ್ಯ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ । ಗುರುಮುಖಾದವಗನ್ತವಯಃ ಅಯಂ ಜಿಹ್ವಾಬನ್ಧಃ । ಚಿಬುಕಂ ವಕ್ಷಸಿ ನಿಧಾಯೇತಿ ಶೇಷಃ । ಶನೈಃ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ವಾಯುಮುತ್ಥಾಪ್ಯ । ಅನೇನ ಮೂಲಬನ್ಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ । ಮೂಲಬನ್ಧೋಽಪಿ ಗುರುಮುಖಾದೇವ ಅವಗನ್ತವ್ಯಃ । ವಸ್ತುತಸ್ತು ಜಿಹ್ವಾಬನ್ಧೇನೈವಾಯಂ ಚರಿತಾರ್ಥ ಇತಿ ಹಠರಹಸ್ಯವಿದಃ ॥ ೪೬ ॥

ಏವಂ ಯತ್ರ ಆಸ್ಯತೇ ತದಿದಂ ಪದ್ಮಾಸನಂ ಪದ್ಮಾಸನಾಭಿಧಾನಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ । ಆಸನಜ್ಞೈರಿತಿ ಶೇಷಃ । ಕೀದೃಶಂ? ಸರ್ವೇಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ನಾಶನಂ ಯೇನ ಕೇನಾಪಿ ಭಾಗ್ಯಹೀನೇನ ದುರ್ಲಭಮ್ । ಧೀಮತಾ ಭುವಿ ಭೂಮೌ ಲಭ್ಯತೇ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ॥ ೪೭ ॥

ಏತಚ್ಚ ಮಹಾಯೋಗಿಸಮ್ಮತಮಿತಿ ಸ್ಪಷ್ಟಯಿತುಮನ್ಯದಪಿ ಪದ್ಮಾಸನೇ ಕೃತ್ಯವಿಶೇಷಮಾಹ - ಕೃತ್ವೇತಿ । ಸಂಪುಟಿತೌ ಸಂಪುಟೀಕೃತೌ ಕರಾವುತ್ಸಙ್ಗಸ್ಥಾವಿತಿ ಶೇಷಃ । ದೃಢತರಮ್ ಅತಿಶಯೇನ ದೃಢಂ ಸುಸ್ಸ್ಥಂ ಪದ್ಮಾಸನಂ ಬದ್ಧ್ವಾ ಕೃತ್ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಚಿಬುಕಂ ಹನುಂ ಗಾಢಂ ದೃಢಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಥಾ ವಕ್ಷಸಿ ವಕ್ಷಃ ಸಮೀಪೇ ಸನ್ನಿಧಾಯ ಸನ್ನಿಹಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ಚತುರಙ್ಗುಲಾನ್ತರೇಣೇತಿ ಯೋಗಿಸಂಪ್ರದಾಯಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್ । ಜಾಲನ್ಧರಬಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ ಸ್ವಸ್ವೇಷ್ಟದೇವತಾರೂಪಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಾ । ‘ॐ ತತ್ಸದಿತಿ ನಿರ್ದೇಶೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ತ್ರಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತಃ’ (ಭ.ಗೀ. ೧೭.೨೩) ಇತಿ ಭಗವದುಕ್ತೇಃ , ಚೇತಸಿ ಚಿತ್ತೇ ಧ್ಯಾಯನ್ ಚಿನ್ತಯನ್ । ಅಪಾನಮನಿಲಮ್ ಅಪಾನವಾಯುಂ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರೋತ್ಸಾರಯನ್ ಮೂಲಬನ್ಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಸುಷುಮ್ನಾಮಾರ್ಗೇಣ ಪ್ರಾಣಮೂರ್ಧ್ವಂ ನಯನ್ ಪೂರಿತಂ ಪೂರಕೇಣ ಅನ್ತರ್ಧಾರಿತಂ ಪ್ರಾಣಂ ನ್ಯಞ್ಚನ್ ನೀಚೈರಧೋ ಅಞ್ಚನ್ ಗಮಯನ್ । ಅನ್ತರ್ಭಾವಿತಣ್ಯರ್ಥೋಽಞ್ಚತಿಃ । ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋರೈಕ್ಯಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ನರಃ ಪುಮಾನ್ ಅತುಲಂ ಬೋಧಂ ನಿರುಪಮಜ್ಞಾನಂ ಶಕ್ತಿಪ್ರಭಾವಾತ್ ಶಕ್ತಿಃ ಆಧಾರಶಕ್ತಿಃ ಕುಣ್ಡಲಿನೀ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದುಪೈತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ । ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋಃ ಐಕ್ಯೇ ಕುಣ್ಡಲಿನೀ ಭವತಿ । ಕುಣ್ಡಲಿನೀ ಮಾರ್ಗೇಣ ಪ್ರಾಣೋ ಬ್ರಹರನ್ಧ್ರಂ ಗಚ್ಛತಿ । ತತ್ರ ಗತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಭವತಿ ।

ಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯೇ ಸಂಯಮಾದ್ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೮ ॥

ಪದ್ಮಾಸನ ಇತಿ  । ಪದ್ಮಸನೇ ಸ್ಥಿತೋ ಯೋ ಯೋಗೀ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸೀ ಪೂರಿತಂ ಪೂರಕೇಣ ಅನ್ತಃ ನೀತಂ ಮಾರುತಂ ವಾಯುಂ ಸುಷುಮ್ನಾ ಮಾರ್ಗೇಣ ಮೂರ್ಧಾನಂ ನೀತ್ವಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಧಾರಯೇತ್ ಸ್ಥಿರೀಕುರ್ಯಾತ್ ಸ ಮುಕ್ತಃ । ಅತ್ರ ಸಂಶಯೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯನ್ವಯಃ ॥ ೪೯ ॥

ಸಿಂಹಾಸನಮಾಹ - ಗುಲ್ಫೌ ಚೇತಿ । ವೃಷಣಸ್ಯ ಅಧಃ ಅಧೋಭಾಗೇ ಸೀವನ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸೀವನ್ಯಾ ಉಭಯಭಾಗಯೋಃ ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಪ್ರೇರಯೇತ್ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್ ಇತಿ ಯಾವತ್ । ಗುಲ್ಫಸ್ಥಾಪನಪ್ರಕಾರಮೇವಾಹ - ದಕ್ಷಿಣ ಇತಿ । ಸೀವನ್ಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಭಾಗೇ ಸವ್ಯಗುಲ್ಫಂ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್ । ಸವ್ಯಕೇ ಸೀವನ್ಯಾಃ ಸವ್ಯಭಾಗೇ ದಕ್ಷಿಣಗುಲ್ಫಂ ಸ್ಥಾಪಯೇದ್ ॥ ೫೦ ॥

ಹಸ್ತಾವಿತಿ । ಜಾನ್ವೋರುಪರಿ ಹಸ್ತೌ ತು ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ ಜಾನುಸಂಲಗ್ನೌ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತಾಂ ತಥಾ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ । ಸ್ವಾಙ್ಗುಲೀಃ ಹಸ್ತಾಙ್ಗುಲೀಃ ಸಂಪ್ರಸಾರ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ ಪ್ರಸಾರ್ಯ । ವ್ಯತ್ತವಕ್ತ್ರಃ ಸಂಪ್ರಸಾರಿತಲಲಜ್ಜಿಹ್ವಮುಖಃ ಸುಸಮಾಹಿತಃ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಃ ನಾಸಾಗ್ರಂ ನಾಸಿಕಾಗ್ರಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ನಿರೀಕ್ಷೇತ ॥ ೫೧ ॥

ಏತತ್ ಸಿಂಹಾಸನಂ ಭವೇತ್ । ಕೀದೃಶಂ ? ಯೋಗಿಪುಙ್ಗವೈಃ ಯೋಗಿಶ್ರೇಷ್ಠೈಃ ಪೂಜಿತಂ ಪ್ರಸ್ತುತಮ್ ಆಸನೇಷೂತ್ತಮ್ ಸಿಂಹಾಸನಂ ಬನ್ಧಾನಾಂ ಮೂಲಬನ್ಧಾದೀನಾಂ ತ್ರಿತಯಂ ತಸ್ಯ ಸನ್ಧಾನಂ ಸಂನಿಧಾನಂ ಕುರುತೇ ॥ ೫೨ ॥

ಭದ್ರಾಸನಮಾಹ - ಗುಲ್ಫಾವಿತಿ  । ವೃಷಣಸ್ಯಾಧಃ ಸೀವನ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸೀವನ್ಯಾ ಉಭಯತಃ । ಗುಲ್ಫೌ ಪಾದಗ್ರನ್ಥೀ ಕ್ಷಿಪೇತ್ । ತಥಾ ಪಾದಪೂರಣೇ । ದಕ್ಷಗುಲ್ಫಂ ತು ದಕ್ಷಿಣೇ ಸೀವನ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕ್ಷಿಪೇತ್ ॥ ೫೩ ॥

ಪಾರ್ಶ್ವಪಾದೌ ಚ ಪಾರ್ಶ್ವಸಮೀಪಗತೌ ಪಾದೌ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭುಜಾಭ್ಯಾಂ ದೃಢಂ ಬದ್ಧ್ವಾ ಪರಸ್ಪರಸಂಲಗ್ನಾಙ್ಗುಲಿಭ್ಯಾಮ್ ಉದರಸಂಲಗ್ನತಲಾಭ್ಯಾಂ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಬದ್ಧ್ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಏತದ್ ಭದ್ರಾಸನಂ ಭವೇದ್ । ಕೀದೃಶಮ್ ? ಸರ್ವೇಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ನಾಶನಮ್ । ಗೋರಕ್ಷೇತಿ । ಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ತೇ ಯೋಗಿನಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಯೋಗಿನಃ, ಇದಂ ಭದ್ರಾಸನಂ ಗೋರಕ್ಷಾಸನಮಿತ್ಯಾಹುಃ । ಗೋರಕ್ಷೇಣ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅಭ್ಯಸ್ತತ್ವಾದ್ ಗೋರಕ್ಷಾಸನಂ ವದನ್ತಿ ॥ ೫೪ ॥

ಆಸನಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ । ತೇಷು ಯತ್ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತದಾಹ - ಏವಮಿತಿ । ಏವಮುಕ್ತೇಷ್ವಾಸನಬನ್ಧೇಷು ಬನ್ಧನಪ್ರಕಾರೇಷು ವಿಗತಃ ಶ್ರಮಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ವಿಗತಶ್ರಮಃ, ಆಸನಾನಾಂ ಬನ್ಧೇಷು ಶ್ರಮರಹಿತಃ । ಯೋಗಿನಾಮಿನ್ದ್ರೋ ಯೋಗೀನ್ದ್ರಃ । ನಾಡಿಕಾನಾಂ ನಾಡೀನಾಂ ಶುದ್ಧಿಮ್ । ‘ಪ್ರಾಣಂ ಚೇದಿಡಯಾ ಪಿಬೇನ್ನಿಯಮಿತಮ್’ (೨.೧೦) ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರೂಪಾ ಮುದ್ರಾ ಆದಿಃ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೂರ್ಯಭೇದಾದೇಃ ತಾದೃಶಮ್ । ಪವನಸ್ಯ ಪ್ರಾಣವಾಯೋಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪಾಂ ಚಾಭ್ಯಸೇತ್ ॥ ೫೫ ॥

ಅಥ ಹಠಾಭ್ಯಸನಕ್ರಮಮಾಹ - ಆಸನಮಿತಿ  । ಆಸನಮುಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ಚಿತ್ರಂ ನಾನಾವಿಧಂ ಕುಮ್ಭಕಂ ‘ಸೂರ್ಯಭೇದನಮುಜ್ಜಾಯೀ’(೨.೪೪) ಇತ್ಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್ । ಮುದ್ರಾ ಇತಿ ಆಖ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ತನ್ಮುದ್ರಾಖ್ಯಮ್ ।

ಮಹಮುದ್ರಾದಿರೂಪಕರಣಂ ಹಠಸಿದ್ಧೌ ಪ್ರಕೃಷ್ಟೋಪಕಾರಕಮ್ । ತಥಾ ಚಾರ್ಥೇ । ಅಥೈತತ್ತ್ರಯಾನುಷ್ಠಾನಾನನ್ತರಂ ನಾದಸ್ಯ ಅನಾಹತಧ್ವನೇಃ ಅನುಸನ್ಧಾನಮ್ ಅನುಚಿನ್ತನಂ ಹಠೇ ಹಠಯೋಗೇ ಅಭ್ಯಾಸಃ ಅಭ್ಯಸನಂ ತಸ್ಯ ಅನುಕ್ರಮಃ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಕ್ರಮಃ ॥ ೫೬ ॥

ಹಠೈಸಿದ್ಧೇರವಧಿಮಾಹ - ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ  । ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವಾನ್ ಮಿತಾಹಾರೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಸಃ ಅಸ್ಯ ಅಸ್ತೀತಿ ಮಿತಾಹಾರೀ ತ್ಯಾಗೀ ದಾನಶೀಲಃ ವಿಷಯಪರಿತ್ಯಾಗೀ ವಾ ಯೋಗಪರಾಯಣಃ ಯೋಗಾಭ್ಯಸನಪರಃ । ಅಬ್ದಾತ್ ವರ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸಿದ್ಧಃ ಸಿದ್ಧಹಠೋ ಭವೇತ್ । ಅತ್ರೋಕ್ತೇ ಅರ್ಥೇ ವಿಚಾರಣಾ ಸ್ಯಾನ್ನವೇತಿ ಸಂಶಯಪ್ರಯುಕ್ತಾ ನ ಕಾರ್ಯಾ । ಏತನ್ನಿಶ್ಚಿತಮೇವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೫೭ ॥

ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕೇ ಮಿತಾಹಾರೀತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ರ ಯೋಗಿನಾಂ ಕೀದೃಶೋ ಮಿತಾಹಾರಃ ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ - ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೇತಿ  । ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸ ಚ ಅಸೌ ಮಧುರಶ್ಚ ತಾದೃಶಃ ಆಹಾರಃ ಚತುರ್ಥಾಂಶವಿವರ್ಜಿತಃ ಚತುರ್ಥಭಾಗರಹಿತಃ । ತದುಕ್ತಮಭಿಯುಕ್ತೈಃ -

‘ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಪೂರಯೇದನ್ನೈಃ ತೋಯೇನೈಕಂ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್ ।
ವಾಯೋಃ ಸಞ್ಚರಣಾರ್ಥಾಯ ಚತುರ್ಥಮವಶೇಷಯೇತ್ ’ ॥ ಇತಿ ।

ಶಿವೋ ಜೀವಃ ಈಶ್ವರಃ ವಾ । ‘ಭೋಕ್ತಾ ದೇವೋ ಮಹೇಶ್ವರಃ’ ಇತಿ ವಚನತ್ । ತಸ್ಯ ಸಂಪ್ರೀತ್ಯೈ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥಂ ಯೋ ಭುಞ್ಜತೇ ಸ ಮಿತಾಹಾರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ॥ ೫೮ ॥

ಅಥ ಯೋಗಿನಾಮಪಥ್ಯಮಾಹ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮ್ - ಕಟ್ವಿತಿ । ಕಟು ಕಾರವೇಲ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ, ಅಮ್ಲಂ ಚಿಞ್ಚಾಫಲಾದಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮರೀಚಾದಿ, ಲವಣಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಉಷ್ಣಂ ಗುಡಾದಿ, ಹರೀತಶಾಕಂ ಪತ್ರಶಾಕಂ, ಸೌವೀರಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ತೈಲಂ ತಿಲಸರ್ಷಪಾದಿಸ್ನೇಹಃ, ತಿಲಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ, ಸರ್ಷಪಾಃ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾಃ, ಮದ್ಯಂ ಸುರಾ, ಮತ್ಸ್ಯೋ ಝಷಃ । ಏಷಾಮಿತರೇತರದ್ವನ್ದ್ವಃ । ಏತಾನಪಥ್ಯಾನಾಹುಃ । ಅಜಸ್ಯೇದಮ್ ಆಜಂ ತದಾದಿಃ ಯಸ್ಯ ಸೌಕರಾದೇಃ ತದಾಜಾದಿ ತಚ್ಚ ತನ್ಮಾಂಸಂ ಚ ಆಜಾದಿಮಾಂಸಮ್, ದಧಿ ದುಗ್ಧಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷಃ, ತಕ್ರಂ ಗೃಹೀತಸಾರಂ ದಧಿ, ಕುಲತ್ಥೋ ದ್ವಿದಲವಿಶೇಷಃ, ಕೋಲಂ ಕೋಲ್ಯಾಃ ಫಲಂ ಬದರಮ್ । ‘ಕರ್ಕನ್ಧೂರ್ಬದರೀ ಕೋಲಿಃ’ ಇತ್ಯಮರಃ (೨.೪.೩೬) । ಪಿಣ್ಯಾಕಂ ತಿಲಪಿಣ್ಡಂ, ಹಿಙ್ಗು ರಾಮಠಂ, ಲಶುನಮ್ । ಏಷಾಮಿತರೇತರದ್ವನ್ದ್ವಃ । ಏತಾನಿ ಆದ್ಯಾನಿ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ । ಆದ್ಯಶಬ್ದೇನ ಪಲಾಣ್ಡುಗೃಞ್ಜನಮಾದಕದ್ರವ್ಯಮಾಷಾನ್ನಾದಿಕಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್ । ಅಪಥ್ಯಮ್ ಅಹಿತಮ್ । ಯೋಗಿನಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ । ಆಹುಃ ಯೋಗಿನಃ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ ।

ಭೋಜನಮಿತಿ । ಪಶ್ಚಾದಗ್ನಿಸಂಯೋಗೇನ ಉಷ್ಣೀಕೃತಂ ಯದ್ಭೋಜನಂ ಸೂಪೌದನರೋಟಿಕಾದಿ ರೂಕ್ಷಂ ಘೃತಾದಿಹೀನಮ್, ಅತಿಶಯಿತಂ ಲವಣಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ತದತಿಲವಣಮ್, ಯದ್ವಾ ಲವಣಮತಿಕ್ರಾನ್ತಮ್ ಅತಿಲವಣಮ್ ಚಾಕೂವಾ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಶಾಕಂ, ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಕಂ ಚ । ಲವಣಸ್ಯ ಸರ್ವದಾ ವರ್ಜನೀಯತ್ವಾದ್ ಉತ್ತರಪಕ್ಷಃ ಸಾಧುಃ । ತಥಾ ಚ ದತ್ತಾತ್ರೇಯಃ -

’ಅಥ ವರ್ಜ್ಯಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯೋಗವಿಘ್ನಕರಾಣಿ ಚ ।

ಲವಣಂ ಸರ್ಷಪಂ ಚಾಮ್ಲಮುಗ್ರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ರೂಕ್ಷಕಮ್ ।
ಅತೀವಭೋಜನಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್ ಅತಿನಿದ್ರಾತಿಭಾಷಣಮ್ ’ ॥ ಇತಿ ।

ಸ್ಕನ್ದಪುರಾಣೇಽಪಿ - ‘ತ್ಯಜೇತ್ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಂ ಕ್ಷೀರಭೋಜೀ ಸದಾ ಭವೇತ್’ ಇತಿ । ಅಮ್ಲಯುಕ್ತಮ್್ ಅಮ್ಲದ್ರವ್ಯೇಣ ಯುಕ್ತಮಪಿ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಕಿಮುತ ಸಾಕ್ಷಾದಮ್ಲಮ್ । ಅತ್ರ ತೃತೀಯಪಾದಂ ‘ಪಲಲಂ ವಾ ತಿಲಪಿಣ್ಡಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ । ತಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ । ಪಲಲಂ ಮಾಂಸಂ , ತಿಲಪಿಣ್ಡಂ ಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಕದಶನಂ ಕದನ್ನಂ ಯಾವನಾಲಕೋದ್ರವಾದಿ, ಶಾಕಂ ವಿಹಿತೇತರಶಾಕಮಾತ್ರಮ್, ಉತ್ಕಟಂ ವಿದಾಹಿ, ಮಿರಚೀತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಮಿರಚಾ ಇತಿ ಹಿನ್ದುಸ್ಥಾನಭಾಷಾಯಾಮ್ । ಕದಶನಾದೀನಾಂ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವಃ । ಅತಿಲವಣಾದಿಕಂ ವರ್ಜ್ಯಂ ವರ್ಜನಾರ್ಹಮ್ । ದುಷ್ಟಮಿತಿ ಪಾಠೇ ದುಷ್ಟಂ ಪೂತಿಪರ್ಯುಷಿತಾದಿ । ಅಹಿತಮಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್ ॥ ೬೦ ॥

ಏವಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಸದಾ ವರ್ಜ್ಯಾನುಕ್ತ್ವಾ ಅಭ್ಯಾಸಕಾಲೇ ವರ್ಜ್ಯಾನ್ ಆಹ ಅರ್ಧೇನ - ವಹ್ನೀತಿ ।

ವಹ್ನಿಃ ಚ ಸ್ತ್ರೀ ಚ ಪನ್ಥಾಃ ಚ ತೇಷಾಂ ಸೇವಾ ವಹ್ನಿಸೇವನ-ಸ್ತ್ರೀಸಙ್ಗ-ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಗಮನಾದಿರೂಪಾಃ ತಾಸಾಂ ವರ್ಜನಮ್ ಆದೌ ಅಭ್ಯಾಸಕಾಲೇ ಆಚರೇತ್ । ಸಿದ್ಧೇ ಅಭ್ಯಾಸೇ ತು ಕದಾಚಿತ್ । ಶೀತೇ ವಹ್ನಿಸೇವನಂ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯ ಋತೌ ಸ್ವಭಾರ್ಯಾಗಮನಂ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾದಾ ಮಾರ್ಗಗಮನಂ ಚ ನ ನಿಷಿದ್ಧಮಿತಿ ಆದಿಪದೇನ ಸೂಚ್ಯತೇ । ತತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಂ ಗೋರಕ್ಷವಚನಮ್ ಅವತಾರಯತಿ - ತಥಾಹೀತಿ  । ತತ್ಪಠತಿ - ವರ್ಜಯೇದಿತಿ  । ದುರ್ಜನಪ್ರನ್ತಂ ದುರ್ಜನಸಮೀಪವಾಸಮ್ । ‘ದುರ್ಜನಪ್ರೀತಿಮಿ’ತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃವಹ್ನಿಸ್ತ್ರೀಪಥಿಸೇವನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ । ಪ್ರಾತಃ ಸ್ನಾನಮ್ ಉಪವಾಸಃ ಚ ಆದಿಃ ಯಸ್ಯ ಫಲಾಹಾರೇದೇಃ ತಚ್ಚ ತಯೋಃ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವಃ । ಪ್ರಥಮಾಭ್ಯಾಸಿನಃ ಶೀತವಿಕಾರೋತ್ಪತ್ತೇಃ । ಉಪವಾಸಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ । ಕಾಯಕ್ಲೇಶವಿಧಿಂ ಕಾಯಕ್ಲೇಶಕರಂ ವಿಧಿಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಬಹುಸೂರ್ಯಮಸ್ಕಾರಾದಿರೂಪಾಂ ಬಹುಭಾರೋದ್ವಹನರೂಪಾಂ ಚ । ತಥಾ ಸಮುಚ್ಚ್ಯೇ । ಅತ್ರ ಪ್ರತಿಪದಂ ವರ್ಜಯೇದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಸಂಬನ್ಧಃ ॥ ೬೧ ॥

ಅಥ ಯೋಗಿಪಥ್ಯಮಾಹ - ಗೋಧೂಮೇತ್ಯಾದಿನಾ । ಗೋಧೂಮಾಶ್ಚ ಶಾಲಯಶ್ಚ ಯವಾಶ್ಚ ಷಾಷ್ಟಿಕಾಶ್ಚ ಷಷ್ಟ್ಯಾ ದಿನೈಃ ಯೇ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ತಣ್ಡುಲವಿಶೇಷಾಃ ತೇ, ಶೋಭನಮನ್ನಂ ಪವಿತ್ರಾನ್ನಂ ಶ್ಯಾಮಾಕನೀವಾರಾದಿ ತಚ್ಚ ಏತೇಷಾಂ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವಃ । ಶುಣ್ಠೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಪಟೋಲಕಫಲಂ ಪರವರ ಇತಿ ಭಾಷಾಯಾಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಶಾಕಂ ತದಾದಿಃ ಯಸ್ಯ ಕೋಶಾತಕ್ಯಾದೇಃ ತತ್ಪಟೋಲಕಫಲಾದಿಕಂ ‘ಶೇಷಾದ್ವಿಭಾಷಾ’ (ಪಾ.ಸೂ. ೫.೪.೧೫೪) ಇತಿ ಕಪ್ರತ್ಯಯಃ । ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಶಾಕಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರಃ ಪಞ್ಚಶಾಕಮ್ । ತದುಕ್ತಂ ವೈದ್ಯಕೇ -

‘ಸರ್ವಶಾಕಮಚಾಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಚಾಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಶಾಕಪಞ್ಚಕಮ್ ।
ಜೀವನ್ತೀವಾಸುಮೂಲ್ಯಾಕ್ಷೀಮೇಘನಾದಪುನರ್ನವಾಃ ’ ॥ ಇತಿ ।

ಮುದ್ಗಾ ದ್ವಿದಲವಿಶೇಷಾ ಆದಿಃ ಯಸ್ಯ ತನ್ಮುದ್ಗಾದಿ । ಅದಿಪದೇನ ಆಢಕೀ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ । ದಿವ್ಯಂ ನಿರ್ದೋಷಮುದಕಂ ಜಲಮ್ । ಯಮ ಏಷಾಮಸ್ತೀತಿ ಯಮಿನಃ ತೇಷ್ವಿನ್ದ್ರೋ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಯೋ ಯೋಗೀನ್ದ್ರಃ ತಸ್ಯ ಪಥ್ಯಂ ಹಿತಮ್ ॥ ೬೨ ॥

ಅಥ ಯೋಗಿನೋ ಭೋಜನನಿಯಮಮಾಹ - ಪುಷ್ಟಮಿತಿ । ಪುಷ್ಟಂ ದೇಹಪುಷ್ಟಿಕರಮ್ ಓದನಾದಿ ಸುಮಧುರಂ ಶರ್ಕರಾದಿಸಹಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಘೃತಂ ಗವ್ಯಂ ಗೋದುಗ್ಧಘೃತಾದಿಯುಕ್ತಂ ಗವ್ಯಾಲಾಭೇ ಮಾಹಿಷಂ ದುಗ್ಧಾದಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಧಾತುಪ್ರಪೋಷಣಂ ಲಡ್ಡುಕಾಪೂಪಾದಿ । ಮನೋಭಿಲಷಿತಂ ಪುಷ್ಟಾದಿಷು ಯನ್ಮನೋರುಚಿಕರಂ ತದೇವ ಯೋಗಿನಾ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ, ನೇತ್ಯಾಹ । ಯೋಗ್ಯಮಿತಿ । ವಿಹಿತಮೇವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯೋಗೀ ಭೋಜನಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಟಮಾಚರೇತ್ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ತು ಸಕ್ತುಭಿರ್ಜಾತಾನ್ನಾದಿನಾ ನಿರ್ವಾಹಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ ॥ ೬೩ ॥

ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಿನೋ ವಯೋವಿಶೇಷ-ಆರೋಗ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಾ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ - ಯುವೇತಿ । ಯುವಾ ತರುಣಃ ವೃದ್ಧೋ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಅತಿವೃದ್ಧೋ ಅತಿವಾರ್ಧಕಂ ಗತೋ ವಾ । ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ ಆಸನಕುಮ್ಭಕಾದೀನಾಮ್ ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ । ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಾಧಿತತ್ಫಲರೂಪಾಮಾಪ್ನೋತಿ । ಅಭ್ಯಾಸಪ್ರಕಾರಮೇವ ವದನ್ ವಿಶಿನಷ್ಟಿ ಸರ್ವಯೋಗೇಷ್ವಿತಿ । ಸರ್ವೇಷು ಯೋಗೇಷು ಯೋಗಾಙ್ಗೇಷು ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ । ಯೋಗಾಙ್ಗಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಮಾಪ್ನೋತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಜೀವನಸಾಧನೇ ಕೃಷಿವಾಣಿಜ್ಯಾದೌ ಜೀವನಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗವತ್ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮ್ಪರಯಾ ವಾ ಯೋಗಸಾಧನೇಷು ಯೋಗಾಙ್ಗೇಷು ಯೋಗಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ ॥ ೬೪ ॥

ಅಭ್ಯಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಃ ಭವತೀತಿ ದ್ರಢಯನ್ನಾಹ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ - ಕ್ರಿಯಾಯುಕ್ತಸ್ಯೇತಿ । ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಗಾಙ್ಗಾನುಷ್ಠಾನರೂಪಾ ತಯಾ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಃ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್ । ಅಕ್ರಿಯಸ್ಯ ಯೋಗಾಙ್ಗಾನುಷ್ಠಾನರಹಿತಸ್ಯ ಕಥಂ ಭವೇತ್? ನ ಕಥಮಪಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನನು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸೇನ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ನೇತ್ಯಾಹ - ನೇತಿ । ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಾಠಮಾತ್ರೇಣ ಕೇವಲೇನ ಪಾಠೇನ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಃ ನ ಪ್ರಜಾಯತೇ ನೈವ ಜಾಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೬೫ ॥

ನೇತಿ । ವೇಷಸ್ಯ ಕಾಶಾಯವಸ್ತ್ರಾದೇಃ ಧಾರಣಂ ಸಿದ್ಧೇಃ ಯೋಗಸಿದ್ಧೇಃ ಕಾರಣಂ ನ । ತಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಕಥಾ ವಾ ಕಾರಣಂ ನ । ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಸಿದ್ಧೇಃ ಕಾರಣಮಿತ್ಯತ ಆಹ - ಕ್ರಿಯಯೈವ ಇತಿ ।

ಯೋಗಾಙ್ಗನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಅವಧಿಮಾಹ - ಪೀಠಾನೀತಿ । ಪೀಠಾನ್ಯಾಸನಾನಿ ಚಿತ್ರಾ ಅನೇಕವಿಧಾಃ ಕುಮ್ಭಕಾಃ ಸೂರ್ಯಭೇದಾದಯಃ ದಿವ್ಯನ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟಾನಿ ಕರಣಾನಿ ಮಹಾಮುದ್ರಾದೀನಿ, ಹಠಸಿದ್ಧೌ ಪ್ರಕೃಷ್ಟೋಪಕಾರಕತ್ವಂ ಕರಣತ್ವಮ್ । ಹಠಾಭ್ಯಾಸೇ ಸರ್ವಾಣಿ ಪೀಠಕುಮ್ಭಕಕರಣಾನಿ ರಾಜಯೋಗಫಲಾವಧಿ ರಾಜಯೋಗಃ ಏವ ಫಲಂ ತದವಧಿ ತತ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ ಇತಿ ಶೇಷಃ ।