ஹட-யோக-ப்ரதீபிகா

ஶ்ரீ கணேஶாய: நம:

குரும் நத்வா ஶிவம் ஸாக்ஷாத் ப்ரஹ்மாநந்தேந தந்யதே ।
ஹடப்ரதீபிகாஜ்யோத்ஸ்நா யோகமார்கப்ரகாஶிகா ॥

இதாநீந்தநாநாம் ஸுபோதார்தமஸ்யா: ஸுவிஜ்ஞாயகோரக்ஷஸித்தாந்தஹார்தம் ।
மயா மேருஶாஸ்த்ரிப்ரமுக்யாபியோகாத் ஸ்புடம் கத்யதே(அ)த்யந்தகூடோபி பாவ: ॥

முமுக்ஷுஜநஹிதார்தம் ராஜயோகத்வாரா கைவல்யப்ரதாம் ஹடப்ரதீபிகாம் விதித்ஸு: பரமகாருணிக: ஸ்வாத்மராமயோகீந்த்ர: தத்ப்ரத்யூஹநிவ்ருத்தயே ஹடயோகப்ரவர்தகஶ்ரீமதாதிநாதநமஸ்காரலக்ஷணம் மங்கலம் தாவதாசரதி -ஶ்ரீஆதிநாதேத்யாதிநா । தஸ்மை ஶ்ரீஆதிநாதாய நமோ(அ)ஸ்த்விதி அந்வய: । ஆதிஶ்சாஸௌ நாதஶ்ச ஆதிநாத: ஸர்வேஶ்வர: । ஶ்ரீஶப்த: ஆதி: யஸ்ய ஸ: ஶ்ரீஆதி:, ஶ்ரீஆதிஶ்சாஸௌ நாதஶ்ச ஶ்ரீஆதிநாத:, தஸ்மை ஶ்ரீஆதிநாதாய । ஶ்ரீநாதாய விஷ்ணவே வா இத்யர்த: । ஶ்ரீஆதிநாதாய இத்யத்ர யணபாவஸ்து ‘அபி மாஷம் மஷம் குர்யாத் சந்தோபங்கம் த்யஜேத்கிராம்’ இதி சந்தோவிதாம் ஸம்ப்ரதாயாதுச்சாரணஸௌஷ்டவாச்சேதி போத்யம் । வஸ்துதஸ்து அஸம்ஹிதபாடஸ்வீகாராபேக்ஷயா ஶ்ரீஆதிநாதாயேதி பாடஸ்வீகாரே(அ)ப்ரவ்ருத்தநித்யவித்யுத்தேஶ்யதாவச்சேதகாநாக்ராந்தத்வேந பரிநிஷ்டிதத்வஸம்பவாத் ஸம்ப்ரத்யுதாஹ்ருதத்ருஷ்டாந்தத்வயஸ்யாபீத்ருக்விஷயவைஷம்யாத், நித்யஸாஹித்யபங்கஜநிததோஷஸ்ய ஶாப்திகாநநுமதத்வாச்சாஸம்ம்ருஷ்டவிதேயாம்ஶதாரூபதோஷஸ்ய ஸாஹித்யகாரைருக்தத்வே(அ)பி க்வசித் தைரப்யஸ்வீக்ருதத்வேந ஶாப்திகாசார்யைரேகாஜித்யாதௌ கர்மதாரயஸ்வீகரணேந ஸர்வதாநாத்ருதத்வாச்ச லாகாவதிஶய இதி ஸுதியோ விபாவயந்து । நம: ப்ரஹ்வீபாவோ(அ)ஸ்து । ப்ரார்தநாயாம் லோட் । தஸ்மை, கஸ்மை இத்யபேக்ஷாயாமாஹ - யேநேதி । யேந ஆதிநாதேந உபதிஷ்டா கிரிஜாயை ஹடயோகவித்யா ஹஶ்ச டஶ்ச ஹடௌ ஸூர்யசந்த்ரௌ தயோர்யோகோ ஹடயோக:, ஏதேந ஹடஶப்தவாச்யயோ: ஸூர்யசந்த்ராக்யயோ: ப்ராணாபாநயோரைக்யலக்ஷண: ப்ராணாயாமோ ஹடயோக இதி ஹடயோகஸ்ய லக்ஷணம் ஸித்தம் । ததா சோக்தம் கோரக்ஷநாதேந ஸித்தஸித்தாந்தபத்ததௌ -

ஹகார: கீர்தித: ஸூர்யஷ்டகாரஶ்சந்த்ர உச்யதே ।
ஸூர்யாசந்த்ரமஸோர்யோகாத்தடயோகோ நிகத்யதே ॥ இதி ।

தத்ப்ரதிபாதிகா வித்யா ஹடயோகவித்யா, ஹடயோகஶாஸ்த்ரமிதி யாவத் । கிரிஜாயை ஆதிநாதக்ருதோ ஹடவித்யோபதேஶோ மஹகாலயோகஶாஸ்த்ராதௌ ப்ரஸித்த: । ப்ரகர்ஷேண உந்நத: ப்ரோந்நத: । மந்த்ரயோகஹடயோகாதீநாம் அதரபூமீநாமுத்தரபூமித்வாத் ராஜயோகஸ்ய ப்ரோந்நதத்வம் । ராஜயோகஶ்ச ஸர்வவ்ருத்திநிரோதலக்ஷணோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோக: । தம் இச்சோர்முமுக்ஷோ: அதிரோஹிணீவ, அதிருஹ்யதே அந்யா இத்யதிரோஹிணீ நி:ஶ்ரேணீவ விப்ராஜதே விஶேஷேண ப்ராஜதே ஶோபதே । யதா ப்ரோந்நதஸௌதமாரோடும் இச்சோ: அதிரோஹிணீ அநாயாஸேந ஸௌதப்ராபிகா பவதி ஏவம் ஹடதீபிகாபி ப்ரோந்நதராஜயோகம் ஆரோடுமுச்சோ: அநாயஸேந ராஜயோகப்ராபிகா பவதீதி । உபமாலங்கார: । இந்த்ரவஜ்ராக்யம் வ்ருத்தம் ।

ஏவம் பரமகுருநமஸ்காரலக்ஷணம் மங்கலம் க்ருத்வா விக்நபாஹுல்யே மங்கலபாஹுல்யஸ்யாப்யபேக்ஷிதத்வாத் ஸ்வகுருநமஸ்காராத்மகம் மங்கலமாசரந்நஸ்ய க்ரந்தஸ்ய விஷயப்ரயோஜநாதீந் ப்ரதர்ஶயதி - ப்ரணம்யேதி । ஶ்ரீமந்தம் குரும் ஶ்ரீகுரும் நாதம் ஶ்ரீகுருநாதம், ஸ்வகுருமிதி யாவத் । ப்ரணம்ய ப்ரகர்ஷேணபக்திபூர்வகம் நத்வா ஸ்வாமாராமேண யோகிநா யோகோ(அ)ஸ்யாஸ்தீதி தேந । கேவலம் ராஜயோகாய கேவலம் ராஜயோகார்தம் ஹடவித்யோபதிஶ்யதே இத்யந்வய: । ஹடவித்யாயா ராஜயோக ஏவ முக்யம் பலம் ந ஸித்தய இதி கேவலபதஸ்யாபிப்ராய: । ஸித்தயஸ்த்வாநுஷங்கிக்ய: । ஏதேந ராஜயோகபலஸஹிதோ ஹடயோகோ(அ)ஸ்ய க்ரந்தஸ்ய விஷய: । ராஜயோகத்வாரா கைவல்யம் சாஸ்ய பலம் । தத்காமஶ்சாதிகாரீ । க்ரந்தவிஷயயோ: ப்ரதிபாத்யப்ரதிபாதகபாவஸ்ஸம்பந்த: । க்ரந்தஸ்ய கைவல்யஸ்ய ச ப்ரயோஜ்யப்ரயோஜகபாவ: ஸம்பந்த: । க்ரந்தாபிதேயஸ்ய ஸபலயோகஸ்ய கைவல்யஸ்ய ச ஸாத்யஸாதநபாவ: ஸம்பந்த: இத்யுக்தம் ।

நநு மந்த்ரயோகஸகுணத்யாநநிர்குணத்யாநமுத்ராதிபிரேவ ராஜயோகஸித்தௌ கிம் ஹடவித்யோபதேஶேநேத்யாஶங்க்ய வ்யுத்திதசித்தாநாம் மந்த்ரயோகாதிபி: ராஜயோகஸித்தே:, ஹடயோகாதேவ ராஜயோகஸித்திம் வதந் க்ரந்தம் ப்ரதிஜாநீதே - ப்ராந்த்யேதி । மந்த்ரயோகாதிபஹுமதரூபே த்வாந்தே காடாந்தகாரே யா ப்ராந்தி: ப்ரம: தயா । தைஸ்தைருபாயை: ராஜயோகார்தம் ப்ரவ்ருத்தஸ்ய தத்ர தத்ர ததலாபாத் । வக்ஷ்யதி ச - ஹடம் விநா ராஜயோக: (2.76) இத்யாதிநா । ததா ராஜயோகமஜாநதாம் ந ஜாநந்தீத்யஜாநந்த: தேஷாம் அஜாநதாம் பும்ஸாம் ராஜயோகஜ்ஞாநாயேதி ஶேஷ: । கரோதி இதி கர: க்ருபாயா: கர: க்ருபாகர:. க்ருபாயா ஆகார: இதி வா தாத்ருஶ: । அநேந ஹடப்ரதீபிகாகாரணே அஜ்ஞாநுகம்பைவ ஹேதுரித்யுக்தம் । ஸ்வாத்மந்யாரமதே இதி ஸ்வாத்மாராம: । ஹடஸ்ய ஹடயோகஸ்ய ப்ரதீபிகேவ ப்ரகாஶகத்வாத் ஹடப்ரதீபிகா தாம் । அதவா ஹட ஏவ ப்ரதீபிகா ராஜயோகப்ரகாஶகத்வாத் । தாம் தத்தே விதத்தே, கரோதி இதி யாவத் । ஸ்வாத்மாராம இத்யநேந ஜ்ஞாநஸ்ய ஸப்தபூமிகாம் ப்ராப்தோ ப்ரஹ்மவித்வரிஷ்ட இத்யுக்தம் । ததா ச ஶ்ருதி: - “ஆத்மக்ரீட ஆத்மரதி: க்ரியாவாநேஷ ப்ரஹ்மவிதாம் வரிஷ்ட: । ” (முண்டக 3.1.4) । ஸப்தபூமயஶ்ச உக்தா யோகவாஸிஷ்டே -

ஜ்ஞாநபூமி: ஶுபேச்சாக்யா ப்ரதமா ஸமுதாஹ்ருதா ।
விசாரணா த்விதீயா ஸ்யாத் த்ருதீயா தநுமாநஸா ॥

ஸத்த்வாபத்திஶ்சதுர்தீ ஸ்யாத் ததோ(அ)ஸம்ஸக்திநாமிகா ॥

பரார்தாபாவிநீ ஷஷ்டீ ஸப்தமீ துர்யகா ஸ்ம்ருதா ॥

அஸ்யார்த: - ஶுபேச்சா இத்யாக்யா யஸ்யா: ஸா ஶுபேச்சாக்யா । விவேகவைராக்யயுதா ஶமாதிபூர்விகா தீவ்ரமுமுக்ஷா ப்ரதமா ஜ்ஞாநஸ்ய பூமி: । பூமிகா உதாஹ்ருதா கதிதா । யோகிபிரிதி ஶேஷ: । 1 । விசாரணா ஶ்ரவணமநநாத்மிகா த்விதீயா ஜ்ஞாநபூமி: ஸ்யாத் । 2 । அநேகார்தக்ராஹகம் மநோ யதாநேகார்தாந் பரித்யஜ்ய ஸதேகார்தவ்ருத்திப்ரவாஹவத்பவதி ததா தநு மாநஸம் யஸ்யாம் ஸா தநுமாநஸா நிதித்யாஸநரூபா த்ருதீயா ஜ்ஞாநபூமி: ஸ்யாதிதி ஶேஷ: । 3 । இமாஸ்திஸ்ர: ஸாதநபூமிகா: । ஆஸு பூமிஷு ஸாதக இத்யுச்யதே । திஸ்ருபிர்பூமிகாபி: ஶுத்தஸத்த்வே(அ)ந்த: கரணே(அ)ஹம் ப்ரஹ்மாஸ்மீத்யாகாரிகாபரோக்ஷவ்ருத்திரூபா ஸத்த்வாபத்திநாமிகா சதுர்தீ ஜ்ஞாநபூமி: ஸ்யாத் । சதுர்தீயம் பலபூமி: । அஸ்யாம் யோகீ ப்ரஹ்மவிதித்யுச்யதே । இயம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகபூமிகா । 4 । வக்ஷமாணாஸ்திஸ்ரோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகபூமய: । ஸத்த்வாபத்தேரநந்தரா ஸத்த்வாபத்திஸம்ஜ்ஞிகாயாம் பூமாவுபஸ்திதாஸு ஸித்திஷு அஸம்ஸக்தஸ்யாஸம்ஸக்திநாமிகா பஞ்சமீ ஜ்ஞாநபூமி: ஸ்யாத் ।

அஸ்யாம் யோகீ ஸ்வயமேவ வ்யுத்திஷ்டதே । ஏதாம் பூமிம் ப்ராப்தோ ப்ரஹ்மவித்வர இத்யுச்யதே । 5 ।

பரப்ரஹ்மாதிரிக்தமர்தம் ந பாவயதி யஸ்யாம் ஸா பரார்தாபாவிநீ ஷஷ்டீ ஜ்ஞாநபூமி: ஸ்யாத் । அஸ்யாம் யோகீ பரப்ரபோதித ஏவ வ்யுத்திதோ பவதி । ஏதாம் ப்ராப்தோ ப்ரஹ்மவித்வரீயாநித்யுச்யதே । 6 । துர்யகா நாம ஸப்தமீ பூமி: ஸ்ம்ருதா । அஸ்யாம் யோகீ ஸ்வத: பரதோ வா ந வ்யுத்தாநம் ப்ராப்நோதி । ஏதாம் ப்ராப்தோ ப்ரஹ்மவித்வரிஷ்ட இத்யுச்யதே । 7 । தத்ர ப்ரமாணபூதா ஶ்ருதிரத்ரைவோக்தா பூர்வம் । அயமேவ ஜீவந்முக்த இத்யுச்யதே, ஸ ஏவ ஸ்வாத்மராமபதேநோக்த இத்யலம் பஹூக்தேந ॥ 3 ॥

மஹத்ஸேவிதத்வாத்தடவித்யாம் ப்ரஶம்ஸந் ஸ்வஸ்யாபி மஹத்ஸகாஶாத்தடவித்யாலாபாத்கௌரவம் த்யோதயதி - ஹடவித்யாம் ஹீதி । ஹீதி ப்ரஸித்தம் । மத்ஸ்யேந்த்ரஶ்ச கோரக்ஷஶ்ச தௌ ஆத்யௌ யேஷாம் தே மத்ஸ்யேந்த்ரகோரக்ஷாத்யா: । ஆத்யஶப்தேந ஜாலந்தரநாதபர்த்ருஹரிகோபீசந்தப்ரப்ருதயோ க்ராஹ்யா: । தே ஹடவித்யாம் ஹடயோகவித்யாம் விஜாநதே விஶேஷேண ஸாதநலக்ஷணபேதபலை: ஜாநந்தீத்யர்த: । ஸ்வாத்மாராம: ஸ்வாத்மாராமநாமா । அதவாஶப்த: ஸமுச்சயே । யோகீ யோகவாந் தத்ப்ரஸாதத: கோரக்ஷப்ரஸாதாஜ்ஜாநீத இத்யந்வய: । பரமமஹதா ப்ரஹ்மணாபீயம் வித்யா ஸேவிதேத்யத்ர யோகயாஜ்ஞவல்க்யஸ்ம்ருதி: । ‘ஹிரண்யகர்போ யோகஸ்ய வக்தா நாந்ய: புராதந:’ । வக்த்ருத்வம் ச மாநஸவ்யாபாரபூர்வகம் பவதீதி மாநஸோ வ்யாபாரோ(அ)ர்தாதாகத: । ததா ச ஶ்ருதி: - ‘யந்மநஸா த்யாயதி தத்வாசா வததி’ இதி । பாகவதேயம் வித்யா பாகவாதாநுத்தவாதீந் ப்ரத்யுக்தா । ஶிவஸ்து யோகீ ப்ரஸித்த ஏவ । ஏவம் ச ஸர்வோத்தமை: ப்ரஹ்மவிஷ்ணுஶிவை: ஸேவிதேயம் வித்யா । ந ச ப்ரஹ்மஸூத்ரக்ருதா வ்யாஸேந யோகோ நிராக்ருத இதி ஶங்கநீயம் । ப்ரக்ருதிஸ்வாதந்த்ர்யசித்பேதாம்ஶமாத்ரஸ்ய நிராகரணாத் । ந து பாவநாவிஶேஷரூபயோகஸ்ய । பாவநாயாஶ்ச ஸர்வஸம்மதத்வாத் தாம் விநா ஸுகஸ்யாப்யஸம்பவாத் । ததோக்தம் பகவத்கீதாஸு -

நாஸ்தி புத்திரயுக்தஸ்ய ந சாயுக்தஸ்ய பாவநா ।

ந சாபவயதஶ்ஶாந்தி: அஶாந்தஸ்ய குதஸ்ஸுகம் । இதி (2.66)

நாராயணதீர்தைரப்யுக்தம்-

‘ஸ்வாதந்த்ர்யஸத்யத்வமுகம் ப்ரதாநே ஸத்யம் ச சித்பேதகதம் ச வாக்யை: ।
வ்யாஸோ நிராசஷ்ட ந பாவநாக்யம் யோகம் ஸ்வயம் நிர்மிதப்ரஹ்மஸூத்ரை: । ’

‘அபி சாத்மப்ரதம் யோகம் வ்யாகரோந்மதிமாந் ஸ்வயம் ।
பாஷாதிஷு ததஸ்தத்ர ஆசார்யப்ரமுகைர்மத: । ’

மதோ யோகோ பகவதா கீதாயாமதிகோ(அ)ந்யத: ।
க்ருத: ஶுகாதிபிஸ்தஸ்மாதத்ர ஸந்தோ(அ)திஸாதரா: ॥ இதி ।

‘வேதேஷு யஜ்ஞேஷு தபஸ்ஸு சைவ தாநேஷு யத்புண்யபலம் ப்ரதிஷ்டம் ।
அத்யேதி தத்ஸர்வமிதம் விதித்வா யோகீ பரம் ஸ்தாநமுபைதி சாத்யம்’ ॥

இதி பகவதுக்தே:(ப.கீ. 8.28) । கிம் பஹுநா । ‘ ஜிஜ்ஞாஸுரபி யோகஸ்ய ஶப்தப்ரஹ்மாதிவர்ததே’ இதி வததா பகவதா (ப.கீ. 6.44) யோகஜிஜ்ஞாஸோரபி ஔத்க்ருஷ்ட்யம் வர்ணிதம் கிமுத யோகிந: । நாரதாதிபக்தஶ்ரேஷ்டை:யாஜ்ஞவல்க்யாதிஜ்ஞாநிமுக்யைஶ்ச அஸ்யா: ஸேவநாத் பக்தஜ்ஞாநிநாமப்யவிருத்தேத்யுபரம்யதே ॥ 4 ॥

ஹடயோகே ப்ரவ்ருத்திம் ஜநயிதும் ஹடவித்யயா ப்ராப்தைஶ்வர்யாந் ஸித்தாநாஹ -ஶ்ரீஆதிநாதேத்யாதிநா । ஆதிநாத: ஶிவ: ஸர்வேஷாம் நாதாநாம் ப்ரதமோ நாத: । ததோ நாதஸம்ப்ரதாய: ப்ரவ்ருத்த: இதி நாதஸம்ப்ரதாயிநோ வதந்தி । மத்ஸ்யேத்ராக்யஶ்ச ஆதிநாதஶிஷ்ய: । அத்ரைவம் கிம்வதந்தீ - கதாசிதாதிநாத: கஸ்மிம்ஶ்சித் த்வீபே ஸ்தித: தத்ர விஜநமிதி மத்வா கிரிஜாயை யோகமுபதிஷ்டவாந் । தீரஸமீபநீரஸ்த: கஶ்சந மத்ஸ்ய: தம் யோகோபதேஶம் ஶ்ருத்வா ஏகாக்ரசித்தோ நிஶ்சலகாயோ(அ)வதஸ்தே । தம் தாத்ருஶம் த்ருஷ்ட்வாநேந யோக: ஶ்ருத இதி தம் மத்வா க்ருபாலுராதிநாதோ ஜலேந ப்ரோக்ஷிதவாந் । ஸ ச ப்ரோக்ஷணமாத்ராத்திவ்யகாயோ மத்ஸ்யேந்த்ர: ஸித்தோ(அ)பூத் । தமேவ மத்ஸ்யேந்த்ரநாத இதி வதந்தி । ஶபரநாமா கஶ்சித் ஸித்த: । ஆநந்தபைரவநாமாந்ய: । ஏதேஷாமிதரேதரத்வந்த்வ: । சிந்நஹஸ்தபாதம் புருஷம் ஹிந்துஸ்தாநபாஷாயாம் சௌரங்கீதி வதந்தி । கதாசிதாதிநாதாத் லப்தயோகஸ்ய புவம்பர்யடதோ மத்ஸ்யேந்த்ரநாதஸ்ய க்ருபாவலோகநமாத்ராத் குத்ரசிதரண்யே ஸ்தித: சௌரங்கி: அங்குரிதஹஸ்தபாதோ பபூவ । ஸ ச தத்க்ருபயா ஸஞ்ஜாதஹஸ்தபாதோ(அ)ஹமிதி மத்வா தத்பாதயோ: ப்ரணிபத்ய மமாநுக்ரஹம் குர்விதி ப்ரார்திதவாந் । மத்ஸ்யேந்த்ரோ(அ)பி தமநுக்ருஹீதவாந் । தஸ்யாநுக்ரஹாத் சௌரங்கிரிதி ப்ரஸித்த: ஸித்த: ஸோ(அ)பூத் । மீநோ மீநநாத:, கோரக்ஷோ கோரக்ஷநாத:, விரூபாக்ஷநாமா, பிலேஶயநாமா ச । சௌரங்கிப்ரப்ருதீநாம் த்வந்த்வஸமாஸ: ॥ 5 ॥

மந்தாந:, பைரவ: । யோகீதி மந்தாநப்ரப்ருதீநாம் விஶேஷணம் ॥ 6 ॥

காசண்டீஶ்வர: இதி ஆஹ்வய நாம யஸ்ய ஸ: ததா । அந்யே ஸ்பஷ்டா: ॥ 7 ॥

ததாஶப்த: ஸமுச்சயே ॥ 8 ॥

இதி பூர்வோக்தா ஆதய: யேஷாம் தே ததா । ஆதிஶப்தேந தாராநாதாதயோ க்ராஹ்யா: । மஹாந்தஶ்ச தே ஸித்தாஶ்ச அப்ரதிஹதைஶ்வர்யா இத்யர்த: । ஹடயோகஸ்ய ப்ரபாவாத் ஸாமர்த்யாதிதி ஹடயோகப்ரபாவத: । பஞ்சம்யாஸ்தஸில் । காலோ ம்ருத்யு: தஸ்ய தண்டநம் தண்ட: தேஹப்ராணவியோகாநுகூலோ வ்யாபார: தம் கண்டயித்வா சித்வா ம்ருத்யும் ஜித்வேத்யர்த: । ப்ரஹ்மாண்டமத்யே விசரந்தி விஶேஷேணாவ்யாஹதகத்யா சரந்தீத்யர்த: । ததுக்தம் பாகவதே - யோகேஶ்வராணாம் கதிமாஹுரந்தர்பஹிஸ்த்ரிலோக்யா: பவநாந்தராத்மநாம்’ இதி ॥ 9 ॥

ஹடஸ்யாஶேஷதாபநாஶகத்வமஶேஷயோகஸாதகத்வம் ச மடகமடரூபகேணாஹ - அஶேஷேதி । அஶேஷா: ஆதிபௌதிகாதிதைவிகாத்யாத்மிகபேதேந த்ரிவிதா: । தத்ராத்யாத்மிகம் த்விவிதம் । ஶாரீரம் மாநஸம் ச । தத்ர ஶாரீரம் து:கம் வ்யாதிஜம், மாநஸம் து:கம் காமாதிஜம் । ஆதிபௌதிகம் வ்யாக்ரஸர்பாதிஜநிதம் । ஆதிதைவிகம் க்ரஹாதிஜநிதம் । தே ச தே தாபாஶ்ச தைஸ்தப்தாநாம் ஸந்தப்தாநாம் பும்ஸாம் ஹடோ ஹடயோக: । ஸம்யகாஶ்ரயத இதி ஸமாஶ்ரய:, ஆஶ்ரய: ஆஶ்ரயபூதோ மட: மட இவ । ததா ஹட: அஶேஷயோகயுக்தாநாம், அஶேஷயோகயுக்தா: மந்த்ரயோககர்மயோகாதியுக்தா: தேஷாமாதாரபூத: கமட: கமட இவ । யதா தரணிகிரணதாபதப்தாநாம் பும்ஸாமாஶ்ரயோ மட: । ஏவம் த்ரிவிததாபதப்தாநாம் பும்ஸாமாஶ்ரயோ ஹட: । யதா ச விஶ்வாதார: கமட: ஏவம் நிகிலயோகிநாமாதாரோ ஹட இத்யர்த: ॥ 10 ॥

அதாகிலவித்யாபேக்ஷயா ஹடவித்யாயா அதிகோப்யத்வமாஹ - ஹடவித்யேதி । ஸித்திமணிமாத்யைஶ்வர்யமிச்சதா யத்வா ஸித்திம் கைவல்யமிச்சதா வாஞ்சதா யோகிநா ஹடயோகவித்யா பரமத்யந்தம் கோப்யா கோபநீயா கோபநார்ஹாஸ்தீதி । தத்ர ஹேதுமாஹ । யதோ குப்தா ஹடவித்யா வீர்யவதீ அப்ரதிஹத-ஐஶ்வர்யஜநநஸமர்தா ஸ்யாத் । கைவல்யஜநநஸமர்தா கைவல்யஸித்திஜநநஸமர்தா வா ஸ்யாத் । ப்ரகாஶிதா ப்ரஸித்திம் கமிதா து நிர்வீர்யா । தீர்ககாலஸேவிதாபி அப்ரதிஹத- ஐஶ்வர்யஜநநஸமர்தா கைவல்யஸித்திஜநநஸமர்தா வா ஸ்யாத் । அத யோகாதிகாரீ

ஜிதாக்ஷாய ஶாந்தாய ஸக்தாய முக்தௌ விஹீநாய தோஷைரஸக்தாய புக்தௌ ।
அஹீநாய தோஷேதரைருக்தகர்த்ரே ப்ரதேயோ ந தேயோ ஹடஶ்சேதரஸ்மை ॥

யாஜ்ஞவல்க்ய: ।

வித்யுக்தகர்மஸம்யுக்த: காமஸங்கல்பவர்ஜித: ।
யமைஶ்ச நியமைர்யுக்த: ஸர்வஸங்கவிவர்ஜித: ॥

‘க்ருதவித்யோ ஜிதக்ரோத: ஸத்யதர்மபராயண: ।
குருஶுஶ்ரூஷாரத: பித்ருமாத்ருபராயண:
ஸ்வாஶ்ரமஸ்த: ஸதாசாரோ வித்வத்பிஶ்ச ஸுஶிக்ஷித: । ’

இதி । ‘ஶிஶ்நோதரரதாயைவ ந தேயம் வேஷதாரிணே’ இதி குத்ரசித் । அத்ர யோகசிந்தாமணிகார: -

யத்யபி

‘ப்ராஹ்மணக்ஷத்ரியவிஶாம் ஸ்த்ரீஶூத்ராணாஞ்ச பாவநம் ।
ஶாந்தயே கர்மணாமந்யத்யோகாந்நாஸ்தி விமுக்தயே’ ॥

இத்யாதி புராணவாக்யேஷு ப்ராணிமாத்ரஸ்ய யோகே(அ)திகார உபலப்யதே, ததாபி மோக்ஷரூபபலவதி யோகே விரக்தஸ்யைவ அதிகார உசித: । ததா ச வாயுஸம்ஹிதாயாம் -

‘த்ருஷ்டே ததாநுஶ்ரவிகே விரக்தம் விஷயே மந: ।
யஸ்ய தஸ்யாதிகாரோ(அ)ஸ்மிந் யோகே நாந்யஸ்ய கஸ்யசித் ॥

ஸுரேஶ்வராசார்யா: -

‘இஹாமுத்ர விரக்தஸ்ய ஸம்ஸாரம் ப்ரஜிஹாஸத: ।
ஜிஜ்ஞாஸோரேவ கஸ்யாபி யோகே(அ)ஸ்மிந்நதிகாரிதா ’ ॥

வ்ருத்தைரப்யுக்தம் -

‘நைதத்தேயம் துர்விநீதாய ஜாது ஜ்ஞாநம் குப்தம் தத்தி ஸம்யக்பலாய ।
அஸ்தாநே ஹி ஸ்தாப்யமாநேந வாசாம் தேவீ கோபாந்நிர்தஹேந்நோ(அ)சிராய’ இதி ॥ 11 ॥

அத ஹடாப்யாஸயோக்யம்ம் தேஶமாஹ ஸார்தேந - ஸுராஜ்ய இதி । ராஜ்ஞ: கர்ம பாவோ வா ராஜ்யம் தச்சோபநம் யஸ்மிந் ஸ ஸுராஜ்ய: , தஸ்மிந் ஸுராஜ்யே । ‘யதா ராஜா ததா ப்ரஜா:’ இதி மஹதுக்தே: ராஜ்ஞ: ஶோபநத்வாத் ப்ரஜாநாமபி ஶோபநத்வம் ஸூசிதம் । தார்மிகே தர்மவதி । அநேந ஹடாப்யாஸிந: அநுகூலாஹாராதிலாப: ஸூசித: । நிருபத்ரவே சௌரவ்யாக்ராத்யுபத்ரவரஹிதே । ஏதேந தேஶஸ்ய தீர்ககாலவாஸயோக்யதா ஸூசிதா । தநுஷ: ப்ரமாணம் தநு:ப்ரமாணம் சதுர்ஹஸ்தமாத்ரம் தத்பர்யந்தம் । ஶிலாக்நிஜலவர்ஜிதே ஶிலா ப்ரஸ்தர:, அக்நி: வஹ்நி: ஜலம் தோயம், தைர்வர்ஜிதே ரஹிதே । யத்ராஸநம் ததஶ்சதுர்ஹஸ்தமாத்ரே ஶிலக்நிஜலாநி ந ஸ்யுரித்யர்த: । தேந ஶீதோஷ்ணாதிவிகாராபாவ: ஸூசித: ।

ஏகாந்தே விஜநே । அநேந ஜநஸமாகமாபாவாத் கலஹாத்யபாவ: ஸூசித: । ஜநஸம்மர்தே து கலஹாதிகம் ஸ்யாதேவ । ததுக்தம் பாகவதே - ‘வாஸே பஹூநாம் கலஹோ பவேத்வார்தா த்வயோரபி’ இதி ।

தாத்ருஶே மடிகாமத்யே । அல்ப: மட: மடிகா । அல்பீயஸி கந் । தஸ்யா: மத்யே ஹடயோகிநா ஹடாப்யாஸீ யோகீ ஹடயோகீ தேந । ஶாகபார்திவாதிவத் ஸமாஸ: । ஸ்தாதவ்யம் ஸ்தாதும் யோக்யம் । மடிகாமத்ய இத்யநேந ஶீதாதபாதிஜநிதக்லேஶாபாவ: ஸூசித: । அத்ர ‘யுக்தாஹாரவிஹாரேண ஹடயோகஸ்ய ஸித்தயே’ இத்யர்தம் கேநசித் க்ஷிப்தத்வாத் ந வ்யாக்யாதம் । மூலஶ்லோகாநாமேவ வ்யாக்யாநம் । ஏவமக்ரே(அ)பி யே மயா ந வ்யக்யாதா: ஶ்லோகா: ஹடப்ரதீபிகாயாமுபலப்யேரந் தே ஸர்வே(அ)பி க்ஷிப்தா இதி போத்தவ்யம் ॥ 12 ॥

அத மடலக்ஷணமாஹ - அல்பத்வாரமிதி  । அல்பம் த்வாரம் யஸ்மிந் தத்தாத்ருஶம் । ரந்த்ரோ கவாக்ஷாதி:, கர்தோ நிம்நப்ரதேஶ:, விவர: மூஷகாஹிபிலம் தே ந ஸந்தி யஸ்மிந் தத்தாத்ருஶம் ।

அத்யுச்சம் ச தந்நீசம் ச அத்யுச்சநீசம், தச்ச ததாயதம் ச அத்யுச்சநீசாயதம் । ‘விஶேஷணம் விஶேஷ்யேண பஹுலம்’ (பா.ஸூ 2.1.57) இத்யத்ர பஹுலக்ரஹணாத் விஶேஷணாநாம் கர்மதாரய: ।

நநு உச்சநீசாயதஶப்தாநாம் பிந்நார்தகாநாம் கதம் கர்மதாரய:? ‘தத்புருஷ: ஸமாநாதிகரண: கர்மதாரய:’ (பா.ஸூ 1.2.42) இதி தல்லக்ஷணாதிதி சேத், ந । மடே தேஷாம் ஸாமாநாாதிகரண்யஸம்பவாத் । ந அத்யுச்சநீசாயதம் நாத்யுச்சநீசாயதம், நஶப்தேந ஸமாஸாந்நலோபாபாவ:, நேதி ப்ருதக்பதம் வா । அத்யுச்சே ஆரோஹணே ஶ்ரம: ஸ்யாததிநீசே(அ)வரோஹணே ஶ்ரமோ பவேத் । அத்யாயதே தூரம் த்ருஷ்டிர்கச்சேத், தந்நிராகரணார்தமுக்தம் நாத்யுச்சநீசாயதமிதி । ஸம்யக் ஸமீசீநதயா கோமயேந கோபுரீஷேண ஸாந்த்ரம் யதா பவதி ததா லிப்தம் । அமலம் நிர்மலம் । நி:ஶேஷா நிகிலா யே ஜந்தவ: மஶகமத்குணாத்யா: தைருஜ்ஜிதம் த்யக்தம் ரஹிதம் । பாஹ்யே மடாத்பஹி: ப்ரதேஶே । மண்டப: ஶாலாவிஶேஷ:, வேதி: பரிஷ்க்ருதா பூமி: கூபோ ஜலாஶயவிஶேஷ:, தை: ருசிரம் ரமணீயம் । ப்ராகாரேண வரணேந ஸம்யக்வேஷ்டிதம் பரிதோ பித்தியுக்தமித்யர்த: । ஹடாப்யாஸிபி: ஹடயோகாப்யஸநஶீலை: ஸித்தை: । இதம் பூர்வோக்தமல்பத்வாராதிகம் யோகமடஸ்ய லக்ஷணம் ஸ்வரூபம் ப்ரோக்தம் கதிதம் ।

நந்தோகேஶ்வரபுராணே த்வேவம் மடலக்ஷணமுக்தம் -

மந்திரம் ரம்யவிந்யாஸம் மநோஜ்ஞம் கந்தவாஸிதம் ।

தூபாமோதாதிஸுரபி குஸுமோத்கரமண்டிதம் ।

முநிதீர்தநதீவ்ருக்ஷபத்மிநீஶைலஶோபிதம் ।

சித்ரகர்மநிபத்தம் ச சித்ரபேதவிசித்ரிதம் ।

குர்யாத் யோகக்ருஹம் தீமாந் ஸுரம்யம் ஶுபவர்த்மநா ।

த்ருஷ்ட்வா சித்ரகதாம்ஶ்சாந்தாந் முநீந் யாதி மந:ஶாமம் ।

ஸித்தாந் த்ருஷ்ட்வா சித்ரகதாந் மதிரப்யுத்யமே பவேத் ।

மத்யே யோகக்ருஹஸ்யாத லிகேத் ஸம்ஸாரமண்டலம் ।

ஶ்மஶாநம் ச மஹாகோரம் நரகாம்ஶ்ச லிகேத் க்வசித் ।

தாந் த்ருஷ்ட்வா பீஷணாகாராந் ஸம்ஸாரே ஸாரவர்ஜிதே ।

அநவஸாதோ பவதி யோகீ ஸித்த்யபிலாஷுக: ।
பஶ்யம்ஶ்ச வ்யாதிதாந் ஜந்தூந் நதாந் மத்தாம்ஶ்சலத்வ்ரணாந் ॥ 13 ॥

மடலக்ஷணமுக்த்வா மடே யத் கர்தவ்யம் ததாஹ - ஏவம்வித இதி । ஏவம் பூர்வோக்தா விதா ப்ரகார: யஸ்ய ஸ: ததா பூர்வோக்தலக்ஷண: இத்யர்த: । தஸ்மிந் ஸ்தித்வா ஸ்திதிம் க்ருத்வா ஸர்வா யாஶ்சிந்தா:தாபிர்விஶேஷேண வர்ஜிதோ ரஹிதோ(அ)ஶேஷசிந்தாரஹித: । குருணோபதிஷ்டோ யோ மார்க: ஹடாப்யாஸப்ரகாரரூப: தேந ஸதா நித்யம் யோகமேவாப்யஸேத் । ஏவஶப்தேந அப்யாஸாந்தரஸ்ய யோகே விக்நகாரகத்வம் ஸூசிதம் । ததுக்தம் யோகபீஜே -

மருஜ்ஜயோ யஸ்ய ஸித்தஸ்தம் ஸேவேத குரும் ஸதா ।
குருவக்த்ரப்ரஸாதேந குர்யாத் ப்ராணஜயம் புத: ॥

ராஜயோகே -

வேதாந்ததர்கோக்திபிராகமைஶ்ச நாநாவிதை: ஶஸ்த்ரகதம்பகைஶ்ச ।
த்யநாதிபி: ஸத்கரணைந கம்யஶ்சிந்தாமணிர்ஹ்யேககுரும் விஹாய ॥

ஸ்கந்தபுராராணே-

ஆசார்யாத்யோகஸர்வஸ்வம் அவாப்ய ஸ்திரதீ: ஸ்வயம் ।
யதோக்தம் லபதே தேந ப்ராப்நோத்யபி ச நிர்வ்ருதிம் ॥

ஸுரேஶ்வராசார்ய: -

குருப்ரஸாதால்லபதே யோகமஷ்டாங்கஸம்யுதம் ।

ஶிவப்ரஸாதால்லபதே யோகஸித்திம் ச ஶாஶ்வதீம் ।

ஶ்ருதிஶ்ச -

“யஸ்ய தேவே பரா பக்தி: யதா தேவே ததா குரௌ ।
தஸ்யைதே கதிதா ஹ்யர்தா: ப்ரகாஶந்தே மஹாத்மந:” ॥ இதி (ஶ்வேத.உப. 6.23)

ஆசார்யவாந் புருஷோ வேத இதி ச (சாம்.உப.6.14.2) ॥ 14 ॥

அத யோகாப்யாஸப்ரதிபந்தகாநாஹ - அத்யாஹார இதி । அதிஶயித: ஆஹார: அத்யாஹார:, க்ஷுதாபேக்ஷயா அதிகபோஜநம் । ப்ரயாஸ: ஶ்ரமஜநநாநுகூலோ வ்யாபார: । ப்ரக்ருஷ்டோ ஜல்ப: ப்ரஜல்ப: பஹுபாஷணம் । ஶீதோதகேந ப்ராத:ஸ்நாந-நக்தபோஜநபலாஹாராதிரூபநியமஸ்ய க்ரஹணம் நியமக்ரஹ: । ஜநாநாம் ஸங்க: ஜநஸங்க: । காமாதிஜநகத்வாத் । லோலஸ்ய பாவ: லௌல்யம் சாஞ்சல்யம் ।

ஷட்பி: அத்யாஹாராதிபி: அப்யாஸப்ரதிபந்தாத் யோகோ விநஶ்யதி விஶேஷேண நஶ்யதி ॥ 15 ॥

அத யோகஸித்திகராநாஹ - உத்ஸாஹாதிதி । விஷயப்ரவணம் சித்தம் நிரோத்ஸ்யாம்யேவேதி உத்யம: உத்ஸாஹ: । ஸாத்யத்வாஸாத்யத்வே அபரிபாவ்ய ஸஹஸா ப்ரவ்ருத்தி: ஸாஹஸம் । யாவஜ்ஜீவநம் ஸேத்ஸ்யத்யேவ இத்யகேதோ தைர்யம் । விஷயா ம்ருகத்ருஷ்ணா ஜலவதஸந்த:ப்ரஹ்மைவ ஸத்யமிதி வாஸ்தவிகம் ஜ்ஞாநம் தத்த்வஜ்ஞாநம், யோகாநாம் வாஸ்தவிகம் ஜ்ஞாநம் வா । ஶாஸ்த்ரகுருவாக்யேஷு விஶ்வாஸோ நிஶ்சய:, ஶ்ரத்தேதி யாவத் । ஜநாநாம் யோகாப்யாஸப்ரதிகூலாநாம் ய: ஸங்க: தஸ்ய பரித்யாகாத் । ஷட்பிரேபி: யோக: ப்ரகர்ஷேண அவிலம்பேந ஸித்த்யதி இத்யர்த: ॥ 16 ॥

ஆதாவாஸநகதநே ஸங்கதிம் ஸாமாந்யத: தத்பலம் சாஹ - ஹடஸ்யேதி । ஹடஸ்ய ‘ஆஸநம் கும்பகம் சித்ரம் முத்ராக்யம் கரணம் ததா । அத நாதாநுஸந்தாநம்’ இதி வக்ஷ்யமாணாநி (1.56) சத்வார்யங்காநி ।

ப்ரத்யாஹாராதிஸமாத்யந்தாநாம் நாதாநுஸந்தாநே(அ)ந்தர்பாவ: । தந்மத்யே ஆஸநஸ்ய ப்ரதமாங்கத்வாத், பூர்வமாஸநமுச்யத இதி ஸம்பந்த: । ததாஸநம் ஸ்தைர்யம் தேஹஸ்ய மநஶ்சாஞ்சல்யரூப-ரஜோதர்ம- நாஶகத்வேந ஸ்திரதாம் குர்யாத் । ‘ஆஸநேந ரஜோ ஹந்தி’ இதி வாக்யாத் । ஆரோக்யம் சித்தவிக்ஷேபக- ரோகாபாவ: । ரோகஸ்ய சித்தவிக்ஷேபகத்வமுக்தம் பாதஞ்ஜலஸூத்ரே - ‘வ்யாதிஸ்த்யாநஸம்ஶயப்ரமாத- ஆலஸ்யாவிரதிப்ராந்திதர்ஶநாலப்தபூமிகத்வாநவஸ்திதத்வாநி சித்தவிக்ஷேபா: தே(அ)ந்தராயா:’ இதி (யோ.ஸூ 1.30) । அங்காநாம் லாகவம் லகுத்வம் । கௌரவரூபதமோதர்மநாஶகத்வம் அப்யேதேநோக்தம் ।

சகாராத் க்ஷுத்வ்ருத்த்யாதிகமபி போத்யம் ॥ 17 ॥

வஸிஷ்டாதிஸம்மதாஸநமத்யே ஶ்ரேஷ்டாநி மயோச்யந்த இத்யாஹ - வஸிஷ்டாத்யைரிதி । வஸிஷ்ட: ஆத்ய: யேஷாம் யாஜ்ஞவல்க்யாதீநாம் தைர்முநிபிர்மநநஶீலை: । சகாராந்மந்த்ராதிபரை: । மத்ஸ்யேந்த்ர ஆத்யோ யேஷாம் ஜாலந்தரநாதாதீநாம் தை: । யோகிபி: ஹடாப்யாஸிபி: । சகராந்முத்ராதிபரை: । அங்கீக்ருதாநி சதுரஶீத்யாஸநாநி தந்மத்யே காநிசித் ஶ்ரேஷ்டாநி மயா கத்யந்தே । யத்யப்யுபயோரபி மநநஹடாப்யாஸௌ ஸ்தஸ்ததாபி வஸிஷ்டதீநாம் மநநம் முக்யம் மத்ஸேந்த்ராதீநாம் ஹடாப்யாஸோ முக்ய இதி ப்ருதக்க்ரஹணம் ।

தத்ர ஸுகரத்வாத் ப்ரதமம் ஸ்வஸ்திகாஸநமாஹ - ஜாநூர்வோரிதி । ஜாநு ச ஊருஶ்ச । அத்ர ஜாநுஶப்தேந ஜாநுஸந்நிஹிதோ ஜங்காப்ரதேஶோ க்ராஹ்ய: । ஜங்கோர்வோரிதி பாடஸ்து ஸாதீயாந் । தயோரந்தரே மத்யே உபே பாதயோஸ்தலே தலப்ரதேஶௌ க்ருத்வா ருஜுகாய: ஸமகாய: யத்ர ஸமாஸீநோ பவேத் ததாஸநம் ஸ்வஸ்திகம் ஸ்வஸ்திகாக்யம் ப்ரசக்ஷதே, வதந்தி யோகிந இதி ஶேஷ: । ஶ்ரீதரேணோக்தம் -

ஊருஜங்காந்தராதாய ப்ரபதே ஜாநுமத்யகே ।
யோகிநோ யதவஸ்தாநம் ஸ்வஸ்திகம் தத்விதுர்புதா ॥ 19 ॥

கோமுகாஸநமாஹ - ஸவ்ய இதி । ஸவ்யே வாமே ப்ருஷ்டஸ்ய பார்ஶ்வே ஸம்ப்ரதாயாத் கடேரதோபாகே தக்ஷிணம் குல்பம் நிதராம் யோஜயேத் । கோமுகஸ்யாக்ருதிர்யஸ்ய தத்தாத்ருஶம் கோமுகஸம்ஜ்ஞகமாஸநம் பவேத் ॥ 20 ॥

வீராஸநமாஹ - ஏகமிதி । ஏகம் தக்ஷிணம் பாதம் । ததா பாதபூரணே । ஏகஸ்மிந் வாமோருணி ஸ்திரம் விந்யஸேத் । தத்வீராஸநமிதீரிதம் கதிதம் ॥ 21 ॥

கூர்மாஸநமாஹ - குதமிதி । குல்பாப்யாம் குதம் நிருத்ய நியம்ய வ்யுத்க்ரமேண யத்ர ஸம்யகாஹித: ஸ்திதோ பவேத், ஏதத் கூர்மாஸநம் பவேத், இதி யோகவிதோ விதுரித்யந்வய: ॥ 22 ॥

குக்குடாஸநமாஹ - பத்நாஸநம் த்விதி । பத்மாஸநம் து ஊர்வோரிபரி உத்தாநசரணஸ்தாபநரூபம் ஸம்யக் ஸ்தாபயித்வா । ஜாநுபதேந ஜாநுஸந்நிஹிதோ ஜங்காப்ரதேஶ: । தச்ச ஊருஶ்ச ஜாநூரூ, தயோரந்தரே மத்யே கரௌ நிவேஶ்ய பூமௌ ஸம்ஸ்தாப்ய । கரவித்யத்ராபி ஸம்பத்யதே । வ்யோமஸ்தம் கஸ்தம் பத்மாஸநஸத்ருஶம் யத்தத் குக்குடாஸநம் ॥ 23 ॥

உத்தாநகூர்மாஸநமாஹ - குக்குடாஸநேதி । குக்குடாஸநஸ்ய யோ பந்த: பூர்வஶ்லோகோக்த: தஸ்மிந் ஸ்தித: தோர்ப்யாம் பாஹுப்யாம் கந்தராம் க்ரீவாம் ஸம்பத்ய கூர்மவதுத்தாநோ யஸ்மிந் பவேதேததாஸநம் உத்தாநகூர்மகம் நாம ॥ 24 ॥

தநுராஸநமாஹ -பாதாங்குஷ்டௌ த்விதி । பாணிப்யாம் பாதயோரங்குஷ்டௌ க்ருஹீத்வா ஶ்ரவணாததி கர்ணபர்யந்தம் தநுஷ: ஆகர்ஷணம் யதா பவதி ததா குர்யாத் । க்ருஹீதாங்குஷ்டமேகம் பாணிம் ப்ரஸாரிதம் க்ருத்வா க்ருஹீதாங்குஷ்டமிதரம் பாணிம் கர்ணபர்யந்தமாகுஞ்சிதம் குர்யாதித்யர்த: । ஏதத்தநுராஸநமுச்யதே ॥ 25 ॥

மத்ஸ்யேந்த்ராஸநமாஹ - வாமோருமூலே(அ)ர்பித: ஸ்தாபிதோ யோ தக்ஷபாத: தம் ஸம்ப்ரதாயாத் ப்ருஷ்டதோகதவாமபணிநா குல்பஸ்யோபரிபாகே ப்ரக்ருஹ்ய । ஜாநோ: தக்ஷிணபாதஜாநோ: பஹி: ப்ரதேஶே வேஷ்டிதோ யோ வாமபாதஸ்தம் வாமபாதஜாநோ: பஹிர்வேஷ்டிததக்ஷிண அங்குஷ்டே ப்ரக்ருஹ்ய । பரிவர்தித்தாங்க: வாமபாகேந ப்ருஷ்டதோ முகம் யதா ஸ்யாதேவம் பரிவர்திதம் பராவர்திதமங்கம் யேந ஸ ததா தாத்ருஶோ யத்ர திஷ்டேத் ஸ்திதிம் குர்யாத் ததாஸநம் மத்ஸ்யேந்த்ரநாதோதிதம் கதிதம் ஸ்யாத் । ததுதிதத்வாத் தந்நாமகமேவ வதந்தி । ஏவம் தக்ஷோருமூலார்பிதவாமபாதம் ப்ருஷ்டதோகததக்ஷிணபாணிநா ப்ரக்ருஹ்ய வாமஜாநோ: பஹி: வேஷ்டிததக்ஷபாதம் தக்ஷிணபாதஜாநோ: பஹி: வேஷ்டிதவாமபாணிநா ப்ரக்ருஹ்ய, தக்ஷபாகேந ப்ருஷ்டதோ முகம் யதாஸ்யாத் ஏவம் பரிவர்திதாங்க: ச அப்யஸேத் ॥ 27 ॥

மத்ஸ்யேந்த்ராஸநஸ்ய பலமாஹ - மத்ஸ்யேந்த்ரேதி । ப்ரசண்டம் துஸ்ஸஹம் ருஜாம் ரோகாணாம் மண்டலம் ஸமூஹ: தஸ்ய கண்டநே சேதநே அஸ்த்ரம் அஸ்த்ரமிவ தாத்ருஶம் மத்ஸ்யேந்த்ரபீடம் மத்ஸ்யேந்த்ராஸநம் । அப்யாஸத: ப்ரத்யஹமாவர்தநரூபாப்யாஸாத் பும்ஸாம் ஜடரஸ்ய ஜடராக்நே: ப்ரக்ருஷ்டாம் தீப்திம் வ்ருத்திம் ததாதி । ததா குண்டலிந்யா: ஆதாரஶக்தே: ப்ரபோதம் நித்ராபாவம் ததா சந்த்ரஸ்ய தாலுந: உபரிபாகே ஸ்திதஸ்ய நித்யம் க்ஷரத: ஸ்திரத்வம் க்ஷரணாபாவம் ச ததாதீத்யர்த: ॥ 27 ॥

பஶ்சிமதாநாஸநமாஹ - ப்ரஸார்யேதி । புவி பூமௌ தண்டஸ்ய ரூபமிவ ரூபம் யயோ: தௌ தண்டாகாரௌ ஶ்லிஷ்டகுல்பௌ ப்ரஸார்ய ப்ரஸாரிதௌ க்ருத்வா । தோர்ப்யாம்் ஆகுஞ்சிததர்ஜநீப்யாம் புஜாப்யாம் பதோ: பதயோ: ச அக்ரே அக்ரபாகௌ தயோர்த்விதயம் த்வயமங்குஷ்டப்ரதேஶயுக்மமம் பலாதாகர்ஷணபூர்வகம் யதா ஜாந்வதோபாகஸ்ய பூமேருத்தாநம் ந ஸ்யாத் ததா க்ருஹீத்வா । ஜாநோருபரி ந்யஸ்தோ லலாடதேஶோ யேந தாத்ருஶோ யத்ர வஸேத் । இதம் பஶ்சிமதாநநாமகம் ஆஸநமாஹு: ।

அத தத்பலம் - இதீதி  । இதி பூர்வோக்தமாஸநேஷ்வக்ர்்ரயம் முக்யம் பஶ்சிமதாநம் பவநம் ப்ராணம் பஶ்சிமவாஹிநம் பஶ்சிமேந பஶ்சிமமார்கேண ஸுஷும்நாமார்கேண வஹதீதி பஶ்சிமவாஹீ தம் தாத்ருஶம் கரோதி । ஜடராநலஸ்ய ஜடரே யோ(அ)நலோ(அ)க்நிஸ்தஸ்யோதயம் வ்ருத்திம் குர்யாத் । உதரே மத்யப்ரதேஶே கார்ஶ்யம் க்ருஶத்வம் குர்யாத் । அரோகதாமாரோக்யம் சகாராந்நாடீபலாதிஸாம்யம் குர்யாத் ॥ 29 ॥

அத மயூராஸநமாஹ - தராமிதி  । கரத்வயேந கரயோர்த்வயம் யுக்மம் தேந தராம் பூமிம் அவஷ்டப்ய அவலம்ப்ய ப்ரஸாரிதாங்குலீ பூமிஸம்லக்நௌ ஸம்நிஹிதௌ கரௌ க்ருத்வா இத்யர்த: । தஸ்ய கரத்வயஸ்ய கூர்பரயோ: புஜமத்யஸந்திபாகயோ: ஸ்தாபிதே த்ருதே நாபே:பார்ஶ்வே பார்ஶ்வபாகௌ யேந ஸ: உச்சாஸந: உச்சமுந்நதமாஸநம் யஸ்யைதாத்ருஶ: கே ஶூந்யே தண்டவத்தண்டேந துல்யமுத்தித ஊர்த்வம் ஸ்திதோ யத்ர பவதி, தந்மாயூரம் மயூரஸ்யேதம் தத்ஸம்பந்தித்வாத் தந்நாமகம் ப்ரவதந்தி யோகிந இதி ஶேஷ: ॥ 30 ॥

மயூராஸநகுணாநாஹ - ஹரதீதி  । குல்மோ ரோகவிஶேஷ: உதரம் ஜலோதரம் தே ஆதீ யேஷாம் ப்லீஹாதீநாம் தே ததா தாந் ஸகலரோகாந் ஸகலா யே ரோகாஸ்தாநாஶு ஜடிதி ஹரதி நாஶயதி । ஶ்ரீமயூரமாஸநமிதி ஸர்வத்ர ஸம்பத்யதே । தோஷாந் வாதபித்தகபாந் ஆலஸ்யாதீந் ச அபிபவதி திரஸ்கரோதி । பஹ்வதிஶயிதம் கதஶநம் கதந்நம் யத்புக்தம் ததஶேஷம் ஸமஸ்தம் பஸ்ம குர்யாத் பாசயேதித்யர்த: । ஜடராக்நிம் ஜடராநலம் ஜநயதி ப்ராதுர்பாவயதி । காலகூடம் விஷம் காலகூடவத் அபகாரகமந்நம் ஸமஸ்தம் ஜாரயேஜ்ஜீர்ணம் குர்யாத் பாசயேதித்யர்த: ॥ 31 ॥

ஶவாஸநமாஹ அர்தேந - உத்தநமிதி । ஶவேந ம்ருதஶரீரேண துல்யம் ஶவவதுத்தாநம் பூமிஸம்லக்நம்ப்ருஷ்டம் யதா ஸ்யாத் ததா ஶயநம் நித்ராயாமிவ ஸம்நிவேஶோ யத் தச்சவாஸநம் ஶவாஸாநக்யமாஸநம் । ஶவாஸநப்ரயோஜநமாஹ உத்தரார்தேந । ஶவாஸநம் ஶ்ராந்திஹரம் ஶ்ராந்திம் ஹடாப்யாஸஶ்ரமம் ஹரதீதி ஶ்ராந்திஹரம் சித்தஸ்ய விஶ்ராந்தி: விஶ்ராம: தஸ்யா: காரகம் ॥ 32 ॥

வக்ஷ்யமாணாஸநசதுஷ்டயஸ்ய ஶ்ரேஷ்டத்வம் வதந்நாஹ - சதுரஶீதீதி । ஶிவேந ஈஶ்வரேண சதுரதிகாஶீதி-ஸங்க்யாகாந்யாஸநாநி கதிதாநி, சகாராச்சதுரஶீதிலக்ஷணாநி ச । ததுக்தம் கோரக்ஷநாதேந -

’ஆஸநாநி ச தாவந்தி யாவந்ந்த்யோ ஜீவஜாதய: ।
ஏதேஷாமகிலாந் பேதாந் விஜாநாதி மஹேஶ்வர: ॥

சதுரஶீதிலக்ஷணாநி ஏகைகம் ஸமுதாஹ்ருதம் ।
தத: ஶிவேந பீடாநாம் ஷோடஶாநாம் ஶதம் க்ருதம் ॥ ‘ இதி ।

தேப்ய: ஶிவோக்தசதுரஶீதிலக்ஷணாநாம் மத்யே ப்ரஶஸ்தாநி யாநி சதுரஶீத்யாஸநாநி தேப்ய: ஆதாய க்ருஹீத்வா, ஸாரபூதம் ஶ்ரேஷ்டபூதம் சதுஷ்கமஹம் ப்ரவீமீத்யந்வய: ॥ 33 ॥

ததேவ சதுஷ்கம் நாம்நா நிர்திஶதி - ஸித்தமிதி । ஸித்தம் ஸித்தாஸநம் । பத்மம் பத்மாஸநம் । ஸிம்ஹம் ஸிம்ஹாஸநம் । பத்ரம் பத்ராஸநம் இதி சதுஷ்டயம் ஶ்ரேஷ்டம் அதிஶயேந ப்ரஶஸ்யம், தத்ராபி சதுஷ்டயே ஸுகே ஸுககரே ஸித்தாஸநே ஸதா திஷ்டேத் । ஏதேந ஸித்தாஸநம் சதுஷ்டயே(அ)ப்யுத்க்ருதமிதி ஸூசிதம் ॥ 34 ॥

தத்ர ஸித்தாஸநம்-

ஆஸநசதுஷ்டயே(அ)ப்யுத்க்ருஷ்டத்வாத் ப்ரதமம் ஸித்தாஸநமாஹ - யோநிஸ்தாநகமிதி । யோநிஸ்தாநமேவ யோநிஸ்தாநகம் । ஸ்வார்தே கப்ரத்யய: । குதோபஸ்தயோர்மத்யமப்ரதேஶ: யோநிஸ்தாநம் தத் । அங்க்ரி: வாமஶ்சரண: தஸ்ய மூலேந பார்ஷ்ணிபாகேந கடிதம் ஸம்லக்நம் க்ருத்வா । ஸ்தாநாந்தரம் ஏகம் பாதம் தக்ஷிணம் பாதம் மேட்ரேந்த்ரியஸ்யோபரிபாகே த்ருடம் யதா ஸ்யாத் ததா விந்யஸேத் । ஹ்ருதயே ஹ்ருதயஸமீபே ஹநும் சிபுகம் ஸுஸ்திரம் ஸம்யக் ஸ்திரம் க்ருத்வா ஹநுஹ்ருதயயோ: சதுரங்குலமந்தரம் யதா பவதி ததா க்ருத்வா இதி ரஹஸ்யம் । ஸம்யமிதாநி விஷயேப்ய: பராவ்ருதாநி இந்த்ரியாணி யேந ஸ ததா । அசலா யா த்ருக் த்ருஷ்டிஸ்தயா ப்ருவோரந்தரம் மத்யம் பஶ்யேத் । ஹி ப்ரஸித்தம் மோக்ஷஸ்ய யத்கபாடம் ப்ரதிபந்தகம் தஸ்ய பேதம் நாஶம் ஜநயதீதி தாத்ருஶம் । ஸித்தாநாம் யோகிநாம் । ஆஸ்தே(அ)த்ர , ஆஸ்யதே(அ)நேந இதி வா ஆஸநம் ஸித்தாஸநம் நாமக மிதம் பவேதித்யர்த: ॥ 35 ॥

மதாந்தரே து -

மத்ஸ்யேத்ந்த்ரஸம்மதம் ஸித்தாஸநமுக்த்வா அந்யஸம்மதம் வக்துமாஹ -மதாந்தரே த்விதி । ததேவ தர்ஶயதி - மேட்ராதிதி । மேட்ராதுபஸ்தாதுபரி ஊர்த்வபாகே ஸவ்யம் வாமகுல்பம் விந்யஸ்ய ததா ஸவ்யவதுபரி முக்யபாதஸ்யோபரி ந து ஸவ்யகுல்பஸ்ய । குல்பாந்தரம் தக்ஷிணகுல்பம் ச நிக்ஷிப்ய வஸேதிதி ஶேஷ: । இதம் ஸித்தாஸநம் மதாந்தராபிமதம் பவேதித்யர்த: ॥ 36 ॥

தத்ர ப்ரதமம் மஹாஸித்தஸம்மதமிதி ஸ்பஷ்டீகர்துமஸ்யைவ மதபேதாந் நாமபேதாநாஹ - ஏததிதி । ஏதத் பூர்வோக்தம் ஸித்தாஸநம் ஸித்தாஸநநாமகம் ப்ராஹு: । கேசிதித்யத்யாஹார: । அந்யே வஜ்ராஸநம் வஜ்ராஸநஸம்ஜ்ஞகம் விது: ஜாநந்தி । ஏகே முக்தாஸநம் முக்தாஸநாபிதம் வதந்தி । பரே குப்தாஸநம் குப்தாஸநாக்யம் ப்ராஹு: । அத்ராஸநாபிஜ்ஞா: । யத்ர வாமபாதபார்ஷ்ணிம் யோநிஸ்தாநே நியோஜ்ய தக்ஷிணபாதபார்ஷ்ணி: மேட்ராதுபரி ஸ்தாப்யதே தத்வஜ்ராஸநம் । யத்ர து தக்ஷிணஸவ்யபாதபார்ஷ்ணித்வயமுபர்யதோ பாகேந ஸம்யோஜ்ய யோநிஸ்தாநேந ஸம்யோஜ்யதே தந்முக்தாஸநம் । யத்ர து பூர்வவத் ஸம்யுக்தம் பார்ஷ்ணித்வயம் மேட்ராதுபரி நிதீயதே தத்குப்தாஸநமிதி ॥ 37 ॥

அத ஸப்தபி: ஶ்லோகை: ஸித்தாஸநம் ப்ரஶம்ஸந்தி - யமேஷ்வித்யாதிபி: । யமேஷு மிதாஹாரமிவ । மிதாஹாரோ வக்ஷ்யமாண: ‘ஸுஸ்நிக்தமதுராஹார:’ (ஶ்லோ 58) இத்யாதிநா । நியமேஷு அஹிம்ஸாமிவ । ஸர்வாணி யாந்யாஸநாநி தேஷு ஸித்தா: ஏகம் ஸித்தாஸநம் முக்யம் விதுரிதி ஸம்பந்த: ॥ 38 ॥

சதுரஶீதீதி । சதுரதிகாஶீதிஸங்க்யாகாநி யாநி பீடாநி தேஷு ஸித்தமேவ ஸித்தாஸநமேவ ஸதா ஸர்வதாப்யஸேத் । ஸித்தாஸநஸ்ய ஸதாப்யாஸே ஹேதுகர்பம் விஶேஷணம் த்வாஸப்ததிஸஹஸ்ராணம் நாடீநாம் மலஶோதநம் ஶோதகம் ॥ 39 ॥

ஆத்மத்யாயீதி । ஆத்மாநம் த்யாயதீத்யாத்மத்யாயீ । மிதாஹாரோ(அ)ஸ்யாஸ்தீதி மிதாஹரீ । யாவந்தோ த்வாதஶ வத்ஸரா: யாவத்-த்வாதஶவத்ஸரம் । ‘யாவதவதாரணே’ இத்யவ்யயீபாவ: ஸமாஸ: । (பா.ஸூ.2.1.8) । த்வாதஶவத்ஸரபர்யந்தமித்யர்த: । ஸதா ஸர்வதா ஸித்தாஸநஸ்யாப்யாஸாத் யோகீ யோகாப்யாஸீ நிஷ்பத்திம் யோகஸித்திமாப்நுயாத் ப்ராப்நுயாத் । யோகாந்தராப்யாஸமந்தரேண ஸித்தாஸநாபயாஸமாத்ரேண ஸித்திம் ப்ராப்நுயாதித்யர்த: ॥ 40 ॥

கிமந்யயைரிதி । ஸித்தாஸநே ஸித்தே ஸத்யந்யைர்பஹுபி: பீடைராஸநை: கிம் ? ந கிமபீத்யர்த: । ஸாவதாநே ப்ராணாநிலே ப்ராணவாயௌ கேவலகும்பகே பத்தே ஸதி உந்மநீ உந்மந்யவஸ்தா । ஸா கலேவாஹ்லாதகத்வாத் சந்த்ரலேகேவ நிராயாஸத் அநாயாஸாத் । ஸ்வயமேவ உத்பத்யதே உதேதி ॥ 41 ॥

ததேதி । ததா உக்தப்ரகாரேண ஏகஸ்மிந்நேவ ஸித்தாஸநே த்ருடே பத்தே ஸதி பந்தத்ரயம் மூலபந்த-உட்டியாநபந்த-ஜாலந்தரபந்தரூபம் அநாயாஸாத் ‘பார்ஷ்ணிபாகேந ஸம்பீட்ய யோநிமாகுஞ்சயேத் குதம்’(3.61) இத்யாதிவக்ஷ்யமணமூலபந்தாதிஷு ஆயாஸ: தம் விநைவ ஸ்வயமேவோபஜாயதே ஸ்வத ஏவ உத்பத்யதே இத்யர்த: ॥ 42 ॥

நாஸநமிதி  । ஸித்தேந ஸித்தாஸநேந ஸத்ருஶம் ஆஸநம் நாஸ்தீதி ஶேஷ: । கேவலேந கேவல்கும்பகேந உபமீயதே இதி கேவலோபம: கும்ப: கும்பகோ நாஸ்தி । கேசரீமுத்ராஸமா முத்ரா நாஸ்தி । நாதஸத்ருஶோ லயோ லயஹேதுர்நாாஸ்தி ॥ 43 ॥

அதாஸநம் வக்துமுபக்ரமதே - அதேதி । பத்மாஸநமாஹ - வாமோரூபரி । வாமோ ய ஊரு: தஸ்யோபரி தக்ஷிணம் । சகார: பாதபூரணே । ஸம்ஸ்தாப்ய ஸம்யகுத்தாநம் ஸ்தாபயித்வா வாமம் ஸவ்யம் சரணம் ததா தக்ஷிணசரணவத் தக்ஷோ தக்ஷிணோ ய ஊரு: தஸ்யோபரி ஸம்ஸ்தாப்ய பஶ்சிமேந பாகேந ப்ருஷ்டபாகேநேதி । விதி: விதாநம் கரயோ: இத்யர்தாத் । தேந கராப்யாம் ஹஸ்தாப்யாம் த்ருடம் யதா ஸ்யாத் ததா பாதாங்குஷ்டௌ த்ருத்வா க்ருஹீத்வா । தக்ஷிணம் கரம் ப்ருஷ்டத: க்ருத்வா வாமோருஸ்திததக்ஷிணசரணாங்குஷ்டம் க்ருஹீத்வா । வாமகரம் ப்ருஷ்டத: க்ருத்வா தக்ஷிணோருஸ்திதவாமசரணாங்குஷ்டம் க்ருஹீத்வா இத்யர்த: । ஹ்ருதயே ஹ்ருதயஸமீபே । ஸாமீபிகாதாரே ஸப்தமீ । சிபுகம் ஹநும் நிதாய உரஸ: சதுரங்குலாந்தரே சிபுகம் நிதாயேதி ரஹஸ்யம் । நாஸக்ரம் ஆலோகயேத் பஶ்யேத் । யத்ரைதத் யமிநாம் யோகிநாம் வ்யாதேர்விநாஶம் கரோதீதி வ்யாதிவிநாஶகாரி பத்மாஸநமேதந்நாமகம் ப்ரோச்யதே, ஸித்தைரிதி ஶேஷ: ॥ 44 ॥

மத்ஸ்யேந்த்ரநாதாபிமதம் பத்மாஸநமாஹ - உத்தாநாவிதி । உத்தாநௌ ஊருஸம்லக்நப்ருஷ்டபாகௌ சரணௌ பாதௌ ப்ரயத்நத: ப்ரக்ருஷ்டாத் யத்நாத் ஊருஸம்ஸ்தாத் ஊர்வோ: ஸம்யக் திஷ்டத: । இத்யூருஸம்ஸ்தௌ தாத்ருஶௌ க்ருத்வா । ஊர்வோர்மத்யே ஊருமத்யே ததா சார்தே । பாணீ கரௌ உத்தாநௌ க்ருத்வா । ஊருஸம்ஸ்தோத்தாநபாதோபயபார்ஷ்ணிஸம்லக்நப்ருஷ்டம் ஸவ்யம் பாணிமுத்தாநம் க்ருத்வா ததுபரி தக்ஷிணம் பாணிம் சோத்தாநம் க்ருத்வேத்யர்த । தத: ததநந்தரம் த்ருஶௌ த்ருஷ்டீ - ॥ 45 ॥

நாஸாக்ரே நாஸிகாக்ரே விந்யஸேத் விஶேஷேண நிஶ்சலதயா ந்யஸேதித்யர்த: । ராஜதந்தாநாம் தம்ஷ்ட்ராணாம் ஸவ்யதக்ஷிணபாகே ஸ்திதாநாம் மூலே உபே மூலஸ்தாநே ஜிஹ்வயா உத்தம்ப்ய ஊர்த்வம் ஸ்தம்பயித்வா । குருமுகாதவகந்தவய: அயம் ஜிஹ்வாபந்த: । சிபுகம் வக்ஷஸி நிதாயேதி ஶேஷ: । ஶநை: மந்தம் மந்தம் வாயுமுத்தாப்ய । அநேந மூலபந்த: ப்ரோக்த: । மூலபந்தோ(அ)பி குருமுகாதேவ அவகந்தவ்ய: । வஸ்துதஸ்து ஜிஹ்வாபந்தேநைவாயம் சரிதார்த இதி ஹடரஹஸ்யவித: ॥ 46 ॥

ஏவம் யத்ர ஆஸ்யதே ததிதம் பத்மாஸநம் பத்மாஸநாபிதாநம் ப்ரோக்தம் । ஆஸநஜ்ஞைரிதி ஶேஷ: । கீத்ருஶம்? ஸர்வேஷாம் வ்யாதீநாம் விஶேஷேண நாஶநம் யேந கேநாபி பாக்யஹீநேந துர்லபம் । தீமதா புவி பூமௌ லப்யதே ப்ராப்யதே ॥ 47 ॥

ஏதச்ச மஹாயோகிஸம்மதமிதி ஸ்பஷ்டயிதுமந்யதபி பத்மாஸநே க்ருத்யவிஶேஷமாஹ - க்ருத்வேதி । ஸம்புடிதௌ ஸம்புடீக்ருதௌ கராவுத்ஸங்கஸ்தாவிதி ஶேஷ: । த்ருடதரம் அதிஶயேந த்ருடம் ஸுஸ்ஸ்தம் பத்மாஸநம் பத்த்வா க்ருத்வா இத்யர்த: । சிபுகம் ஹநும் காடம் த்ருடம் யதா ஸ்யாத் ததா வக்ஷஸி வக்ஷ: ஸமீபே ஸந்நிதாய ஸந்நிஹிதம் க்ருத்வா சதுரங்குலாந்தரேணேதி யோகிஸம்ப்ரதாயாஜ்ஜ்ஞேயம் । ஜாலந்தரபதம் க்ருத்வா இத்யர்த: । தத் ஸ்வஸ்வேஷ்டதேவதாரூபம் ப்ரஹ்ம வா । ‘ௐ தத்ஸதிதி நிர்தேஶோ ப்ரஹ்மண: த்ரிவித: ஸ்ம்ருத:’ (ப.கீ. 17.23) இதி பகவதுக்தே: , சேதஸி சித்தே த்யாயந் சிந்தயந் । அபாநமநிலம் அபாநவாயும் ஊர்த்வம் ப்ரோத்ஸாரயந் மூலபந்தம் க்ருத்வா ஸுஷும்நாமார்கேண ப்ராணமூர்த்வம் நயந் பூரிதம் பூரகேண அந்தர்தாரிதம் ப்ராணம் ந்யஞ்சந் நீசைரதோ அஞ்சந் கமயந் । அந்தர்பாவிதண்யர்தோ(அ)ஞ்சதி: । ப்ராணாபாநயோரைக்யம் க்ருத்வேத்யர்த: । நர: புமாந் அதுலம் போதம் நிருபமஜ்ஞாநம் ஶக்திப்ரபாவாத் ஶக்தி: ஆதாரஶக்தி: குண்டலிநீ தஸ்யா: ப்ரபாவாத் ஸாமர்த்யாதுபைதி ப்ராப்நோதி । ப்ராணாபாநயோ: ஐக்யே குண்டலிநீ பவதி । குண்டலிநீ மார்கேண ப்ராணோ ப்ரஹரந்த்ரம் கச்சதி । தத்ர கதே சித்தஸ்தைர்யம் பவதி ।

சித்தஸ்தைர்யே ஸம்யமாத் ஆத்மஸாக்ஷாத்காரோ பவதீத்யர்த: ॥ 48 ॥

பத்மாஸந இதி  । பத்மஸநே ஸ்திதோ யோ யோகீ யோகாப்யாஸீ பூரிதம் பூரகேண அந்த: நீதம் மாருதம் வாயும் ஸுஷும்நா மார்கேண மூர்தாநம் நீத்வா இதி ஶேஷ:, தாரயேத் ஸ்திரீகுர்யாத் ஸ முக்த: । அத்ர ஸம்ஶயோ நாஸ்தீத்யந்வய: ॥ 49 ॥

ஸிம்ஹாஸநமாஹ - குல்பௌ சேதி । வ்ருஷணஸ்ய அத: அதோபாகே ஸீவந்யா: பார்ஶ்வயோ: ஸீவந்யா உபயபாகயோ: க்ஷிபேத் ப்ரேரயேத் ஸ்தாபயேத் இதி யாவத் । குல்பஸ்தாபநப்ரகாரமேவாஹ - தக்ஷிண இதி । ஸீவந்யா தக்ஷிணே பாகே ஸவ்யகுல்பம் ஸ்தாபயேத் । ஸவ்யகே ஸீவந்யா: ஸவ்யபாகே தக்ஷிணகுல்பம் ஸ்தாபயேத் ॥ 50 ॥

ஹஸ்தாவிதி । ஜாந்வோருபரி ஹஸ்தௌ து ஸம்ஸ்தாப்ய ஸம்யக் ஜாநுஸம்லக்நௌ யதா ஸ்யாதாம் ததா ஸ்தாபயித்வா । ஸ்வாங்குலீ: ஹஸ்தாங்குலீ: ஸம்ப்ரஸார்ய ஸம்யக் ப்ரஸார்ய । வ்யத்தவக்த்ர: ஸம்ப்ரஸாரிதலலஜ்ஜிஹ்வமுக: ஸுஸமாஹித: ஏகாக்ரசித்த: நாஸாக்ரம் நாஸிகாக்ரம் யஸ்மிந் நிரீக்ஷேத ॥ 51 ॥

ஏதத் ஸிம்ஹாஸநம் பவேத் । கீத்ருஶம் ? யோகிபுங்கவை: யோகிஶ்ரேஷ்டை: பூஜிதம் ப்ரஸ்துதம் ஆஸநேஷூத்தம் ஸிம்ஹாஸநம் பந்தாநாம் மூலபந்தாதீநாம் த்ரிதயம் தஸ்ய ஸந்தாநம் ஸம்நிதாநம் குருதே ॥ 52 ॥

பத்ராஸநமாஹ - குல்பாவிதி  । வ்ருஷணஸ்யாத: ஸீவந்யா: பார்ஶ்வயோ: ஸீவந்யா உபயத: । குல்பௌ பாதக்ரந்தீ க்ஷிபேத் । ததா பாதபூரணே । தக்ஷகுல்பம் து தக்ஷிணே ஸீவந்யா: பார்ஶ்வே க்ஷிபேத் ॥ 53 ॥

பார்ஶ்வபாதௌ ச பார்ஶ்வஸமீபகதௌ பாதௌ பாணிப்யாம் புஜாப்யாம் த்ருடம் பத்த்வா பரஸ்பரஸம்லக்நாங்குலிப்யாம் உதரஸம்லக்நதலாப்யாம் பாணிப்யாம் பத்த்வா இத்யர்த: ।

ஏதத் பத்ராஸநம் பவேத் । கீத்ருஶம் ? ஸர்வேஷாம் வ்யாதீநாம் விஶேஷேண நாஶநம் । கோரக்ஷேதி । ஸித்தாஶ்ச தே யோகிநஶ்ச ஸித்தயோகிந:, இதம் பத்ராஸநம் கோரக்ஷாஸநமித்யாஹு: । கோரக்ஷேண ப்ராயஶ: அப்யஸ்தத்வாத் கோரக்ஷாஸநம் வதந்தி ॥ 54 ॥

ஆஸநாந்யுக்தாநி । தேஷு யத் கர்தவ்யம் ததாஹ - ஏவமிதி । ஏவமுக்தேஷ்வாஸநபந்தேஷு பந்தநப்ரகாரேஷு விகத: ஶ்ரம: யஸ்ய ஸ: விகதஶ்ரம:, ஆஸநாநாம் பந்தேஷு ஶ்ரமரஹித: । யோகிநாமிந்த்ரோ யோகீந்த்ர: । நாடிகாநாம் நாடீநாம் ஶுத்திம் । ‘ப்ராணம் சேதிடயா பிபேந்நியமிதம்’ (2.10) இதி வக்ஷ்யமாணரூபா முத்ரா ஆதி: யஸ்யா: ஸூர்யபேதாதே: தாத்ருஶம் । பவநஸ்ய ப்ராணவாயோ: க்ரியாம் ப்ராணாயாமரூபாம் சாப்யஸேத் ॥ 55 ॥

அத ஹடாப்யஸநக்ரமமாஹ - ஆஸநமிதி  । ஆஸநமுக்தலக்ஷணம் சித்ரம் நாநாவிதம் கும்பகம் ‘ஸூர்யபேதநமுஜ்ஜாயீ’(2.44) இத்யாதிவக்ஷ்யமாணம் । முத்ரா இதி ஆக்யா யஸ்ய தந்முத்ராக்யம் ।

மஹமுத்ராதிரூபகரணம் ஹடஸித்தௌ ப்ரக்ருஷ்டோபகாரகம் । ததா சார்தே । அதைதத்த்ரயாநுஷ்டாநாநந்தரம் நாதஸ்ய அநாஹதத்வநே: அநுஸந்தாநம் அநுசிந்தநம் ஹடே ஹடயோகே அப்யாஸ: அப்யஸநம் தஸ்ய அநுக்ரம: பௌர்வாபர்யக்ரம: ॥ 56 ॥

ஹடைஸித்தேரவதிமாஹ - ப்ரஹ்மசாரீதி  । ப்ரஹ்மசர்யவாந் மிதாஹாரோ வக்ஷ்யமாண: ஸ: அஸ்ய அஸ்தீதி மிதாஹாரீ த்யாகீ தாநஶீல: விஷயபரித்யாகீ வா யோகபராயண: யோகாப்யஸநபர: । அப்தாத் வர்ஷாதூர்த்வம் ஸித்த: ஸித்தஹடோ பவேத் । அத்ரோக்தே அர்தே விசாரணா ஸ்யாந்நவேதி ஸம்ஶயப்ரயுக்தா ந கார்யா । ஏதந்நிஶ்சிதமேவ இத்யர்த: ॥ 57 ॥

பூர்வஶ்லோகே மிதாஹாரீத்யுக்தம், தத்ர யோகிநாம் கீத்ருஶோ மிதாஹார: இத்யபேக்ஷாயாமாஹ - ஸுஸ்நிக்தேதி  । ஸுஸ்நிக்த: அதிஸ்நிக்த: ஸ ச அஸௌ மதுரஶ்ச தாத்ருஶ: ஆஹார: சதுர்தாம்ஶவிவர்ஜித: சதுர்தபாகரஹித: । ததுக்தமபியுக்தை: -

‘த்வௌ பாகௌ பூரயேதந்நை: தோயேநைகம் ப்ரபூரயேத் ।
வாயோ: ஸஞ்சரணார்தாய சதுர்தமவஶேஷயேத் ’ ॥ இதி ।

ஶிவோ ஜீவ: ஈஶ்வர: வா । ‘போக்தா தேவோ மஹேஶ்வர:’ இதி வசநத் । தஸ்ய ஸம்ப்ரீத்யை ஸம்யக் ப்ரீத்யர்தம் யோ புஞ்ஜதே ஸ மிதாஹார இத்யுச்யதே ॥ 58 ॥

அத யோகிநாமபத்யமாஹ த்வாப்யாம் - கட்விதி । கடு காரவேல்ல இத்யாதி, அம்லம் சிஞ்சாபலாதி, தீக்ஷ்ணம் மரீசாதி, லவணம் ப்ரஸித்தம், உஷ்ணம் குடாதி, ஹரீதஶாகம் பத்ரஶாகம், ஸௌவீரம் காஞ்ஜிகம், தைலம் திலஸர்ஷபாதிஸ்நேஹ:, திலா: ப்ரஸித்தா:, ஸர்ஷபா: ஸித்தார்தா:, மத்யம் ஸுரா, மத்ஸ்யோ ஜஷ: । ஏஷாமிதரேதரத்வந்த்வ: । ஏதாநபத்யாநாஹு: । அஜஸ்யேதம் ஆஜம் ததாதி: யஸ்ய ஸௌகராதே: ததாஜாதி தச்ச தந்மாம்ஸம் ச ஆஜாதிமாம்ஸம், ததி துக்தபரிணாமவிஶேஷ:, தக்ரம் க்ருஹீதஸாரம் ததி, குலத்தோ த்விதலவிஶேஷ:, கோலம் கோல்யா: பலம் பதரம் । ‘கர்கந்தூர்பதரீ கோலி:’ இத்யமர: (2.4.36) । பிண்யாகம் திலபிண்டம், ஹிங்கு ராமடம், லஶுநம் । ஏஷாமிதரேதரத்வந்த்வ: । ஏதாநி ஆத்யாநி யஸ்ய தத்ததா । ஆத்யஶப்தேந பலாண்டுக்ருஞ்ஜநமாதகத்ரவ்யமாஷாந்நாதிகம் க்ராஹ்யம் । அபத்யம் அஹிதம் । யோகிநாமிதி ஶேஷ: । ஆஹு: யோகிந: இத்யத்யாஹார: ।

போஜநமிதி । பஶ்சாதக்நிஸம்யோகேந உஷ்ணீக்ருதம் யத்போஜநம் ஸூபௌதநரோடிகாதி ரூக்ஷம் க்ருதாதிஹீநம், அதிஶயிதம் லவணம் யஸ்மிந் தததிலவணம், யத்வா லவணமதிக்ராந்தம் அதிலவணம் சாகூவா இதி லோகே ப்ரஸித்தம் ஶாகம், யவக்ஷாராதிகம் ச । லவணஸ்ய ஸர்வதா வர்ஜநீயத்வாத் உத்தரபக்ஷ: ஸாது: । ததா ச தத்தாத்ரேய: -

’அத வர்ஜ்யாநி வக்ஷ்யாமி யோகவிக்நகராணி ச ।

லவணம் ஸர்ஷபம் சாம்லமுக்ரம் தீக்ஷ்ணம் ச ரூக்ஷகம் ।
அதீவபோஜநம் த்யாஜ்யம் அதிநித்ராதிபாஷணம் ’ ॥ இதி ।

ஸ்கந்தபுராணே(அ)பி - ‘த்யஜேத் கட்வம்லலவணம் க்ஷீரபோஜீ ஸதா பவேத்’ இதி । அம்லயுக்தம்் அம்லத்ரவ்யேண யுக்தமபி த்யாஜ்யம் கிமுத ஸாக்ஷாதம்லம் । அத்ர த்ருதீயபாதம் ‘பலலம் வா திலபிண்டம்’ இதி கேசித் படந்தி । தஸ்யாயமர்த: । பலலம் மாம்ஸம் , திலபிண்டம் பிண்யாகம் கதஶநம் கதந்நம் யாவநாலகோத்ரவாதி, ஶாகம் விஹிதேதரஶாகமாத்ரம், உத்கடம் விதாஹி, மிரசீதி லோகே ப்ரஸித்தம், மிரசா இதி ஹிந்துஸ்தாநபாஷாயாம் । கதஶநாதீநாம் ஸமாஹாரத்வந்த்வ: । அதிலவணாதிகம் வர்ஜ்யம் வர்ஜநார்ஹம் । துஷ்டமிதி பாடே துஷ்டம் பூதிபர்யுஷிதாதி । அஹிதமிதி யோஜநீயம் ॥ 60 ॥

ஏவம் யோகிநாம் ஸதா வர்ஜ்யாநுக்த்வா அப்யாஸகாலே வர்ஜ்யாந் ஆஹ அர்தேந - வஹ்நீதி ।

வஹ்நி: ச ஸ்த்ரீ ச பந்தா: ச தேஷாம் ஸேவா வஹ்நிஸேவந-ஸ்த்ரீஸங்க-தீர்தயாத்ராகமநாதிரூபா: தாஸாம் வர்ஜநம் ஆதௌ அப்யாஸகாலே ஆசரேத் । ஸித்தே அப்யாஸே து கதாசித் । ஶீதே வஹ்நிஸேவநம் க்ருஹஸ்தஸ்ய ருதௌ ஸ்வபார்யாகமநம் தீர்தயாத்ராதா மார்ககமநம் ச ந நிஷித்தமிதி ஆதிபதேந ஸூச்யதே । தத்ர ப்ரமாணம் கோரக்ஷவசநம் அவதாரயதி - ததாஹீதி  । தத்படதி - வர்ஜயேதிதி  । துர்ஜநப்ரந்தம் துர்ஜநஸமீபவாஸம் । ‘துர்ஜநப்ரீதிமி’தி க்வசித் பாட:வஹ்நிஸ்த்ரீபதிஸேவநம் வ்யாக்யாதம் । ப்ராத: ஸ்நாநம் உபவாஸ: ச ஆதி: யஸ்ய பலாஹாரேதே: தச்ச தயோ: ஸமாஹாரத்வந்த்வ: । ப்ரதமாப்யாஸிந: ஶீதவிகாரோத்பத்தே: । உபவாஸாதிநா பித்தாத்யுத்பத்தே: । காயக்லேஶவிதிம் காயக்லேஶகரம் விதிம் க்ரியாம் பஹுஸூர்யமஸ்காராதிரூபாம் பஹுபாரோத்வஹநரூபாம் ச । ததா ஸமுச்ச்யே । அத்ர ப்ரதிபதம் வர்ஜயேதிதி க்ரியாஸம்பந்த: ॥ 61 ॥

அத யோகிபத்யமாஹ - கோதூமேத்யாதிநா । கோதூமாஶ்ச ஶாலயஶ்ச யவாஶ்ச ஷாஷ்டிகாஶ்ச ஷஷ்ட்யா திநை: யே பச்யந்தே தண்டுலவிஶேஷா: தே, ஶோபநமந்நம் பவித்ராந்நம் ஶ்யாமாகநீவாராதி தச்ச ஏதேஷாம் ஸமாஹாரத்வந்த்வ: । ஶுண்டீ ப்ரஸித்தா, படோலகபலம் பரவர இதி பாஷாயாம் ப்ரஸித்தம் ஶாகம் ததாதி: யஸ்ய கோஶாதக்யாதே: தத்படோலகபலாதிகம் ‘ஶேஷாத்விபாஷா’ (பா.ஸூ. 5.4.154) இதி கப்ரத்யய: । பஞ்சாநாம் ஶாகாநாம் ஸமாஹார: பஞ்சஶாகம் । ததுக்தம் வைத்யகே -

‘ஸர்வஶாகமசாக்ஷுஷ்யம் சாக்ஷுஷ்யம் ஶாகபஞ்சகம் ।
ஜீவந்தீவாஸுமூல்யாக்ஷீமேகநாதபுநர்நவா: ’ ॥ இதி ।

முத்கா த்விதலவிஶேஷா ஆதி: யஸ்ய தந்முத்காதி । அதிபதேந ஆடகீ க்ராஹ்யா । திவ்யம் நிர்தோஷமுதகம் ஜலம் । யம ஏஷாமஸ்தீதி யமிந: தேஷ்விந்த்ரோ தேவஶ்ரேஷ்டோ யோ யோகீந்த்ர: தஸ்ய பத்யம் ஹிதம் ॥ 62 ॥

அத யோகிநோ போஜநநியமமாஹ - புஷ்டமிதி । புஷ்டம் தேஹபுஷ்டிகரம் ஓதநாதி ஸுமதுரம் ஶர்கராதிஸஹிதம் ஸ்நிக்தம் ஸக்ருதம் கவ்யம் கோதுக்தக்ருதாதியுக்தம் கவ்யாலாபே மாஹிஷம் துக்தாதி க்ராஹ்யம், தாதுப்ரபோஷணம் லட்டுகாபூபாதி । மநோபிலஷிதம் புஷ்டாதிஷு யந்மநோருசிகரம் ததேவ யோகிநா போக்தவ்யம், நேத்யாஹ । யோக்யமிதி । விஹிதமேவ இத்யர்த: । யோகீ போஜநம் பூர்வோக்தவிஶேஷணவிஶேஷ்டமாசரேத் குர்யாதித்யர்த: । ந து ஸக்துபிர்ஜாதாந்நாதிநா நிர்வாஹம் குர்யாதிதி பாவ: ॥ 63 ॥

யோகாப்யாஸிநோ வயோவிஶேஷ-ஆரோக்யாத்யபேக்ஷா நாஸ்தீத்யாஹ - யுவேதி । யுவா தருண: வ்ருத்தோ வ்ருத்தாவஸ்தாம் ப்ராப்த:, அதிவ்ருத்தோ அதிவார்தகம் கதோ வா । அப்யாஸாத் ஆஸநகும்பகாதீநாம் அப்யாஸாத் । ஸித்திம் ஸமாதிதத்பலரூபாமாப்நோதி । அப்யாஸப்ரகாரமேவ வதந் விஶிநஷ்டி ஸர்வயோகேஷ்விதி । ஸர்வேஷு யோகேஷு யோகாங்கேஷு அதந்த்ரித: அநலஸ: । யோகாங்காப்யாஸாத் ஸித்திமாப்நோதி இத்யர்த: । ஜீவநஸாதநே க்ருஷிவாணிஜ்யாதௌ ஜீவநஶப்தப்ரயோகவத் ஸாக்ஷாத் பரம்பரயா வா யோகஸாதநேஷு யோகாங்கேஷு யோகஶப்தப்ரயோக: ॥ 64 ॥

அப்யாதேவ ஸித்தி: பவதீதி த்ரடயந்நாஹ த்வாப்யாம் - க்ரியாயுக்தஸ்யேதி । க்ரியா யோகாங்காநுஷ்டாநரூபா தயா யுக்தஸ்ய ஸித்தி: யோகஸித்தி: ஸ்யாத் । அக்ரியஸ்ய யோகாங்காநுஷ்டாநரஹிதஸ்ய கதம் பவேத்? ந கதமபி இத்யர்த: । நநு யோகஶாஸ்த்ராப்யாஸேந யோகஸித்தி: ஸ்யாத் நேத்யாஹ - நேதி । ஶாஸ்த்ரஸ்ய யோகஶாஸ்த்ரஸ்ய பாடமாத்ரேண கேவலேந பாடேந யோகஸ்ய ஸித்தி: ந ப்ரஜாயதே நைவ ஜாயதே இத்யர்த: ॥ 65 ॥

நேதி । வேஷஸ்ய காஶாயவஸ்த்ராதே: தாரணம் ஸித்தே: யோகஸித்தே: காரணம் ந । தஸ்ய யோகஸ்ய கதா வா காரணம் ந । கிம் தர்ஹி ஸித்தே: காரணமித்யத ஆஹ - க்ரியயைவ இதி ।

யோகாங்கநுஷ்டாநஸ்ய அவதிமாஹ - பீடாநீதி । பீடாந்யாஸநாநி சித்ரா அநேகவிதா: கும்பகா: ஸூர்யபேதாதய: திவ்யந்யுத்க்ருஷ்டாநி கரணாநி மஹாமுத்ராதீநி, ஹடஸித்தௌ ப்ரக்ருஷ்டோபகாரகத்வம் கரணத்வம் । ஹடாப்யாஸே ஸர்வாணி பீடகும்பககரணாநி ராஜயோகபலாவதி ராஜயோக: ஏவ பலம் ததவதி தத்பர்யந்தம் கர்தவ்யாநி இதி ஶேஷ: ।