ಪ್ರದೀಪಿಕಾ

ಅಥಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಉಚ್ಚಾರಣಮಾತ್ರೇಣ ಮಙ್ಗಲರೂಪೋಽಧಿಕಾರವಾಚಕಃ । ನ ಪ್ರಶ್ನಾನನ್ತರ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಕಃ । ಶಾಬ್ದೀ ಹ್ಯಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ಶಬ್ದೇನೈವ ಪ್ರಪೂರ್ಯತ ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಶಬ್ದಾನುಪಸ್ಥಿತಾರ್ಥಾನನ್ತರ್ಯಾರ್ಥಕತ್ವಾನೌಚಿತ್ಯಾತ್ । ಶಿಷ್ಯಪ್ರಶ್ನಗುರ್ವಾಜ್ಞಾಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾದೀನಾಮವಿಶೇಷೇಣ ಶಾಸ್ತ್ರರಚನಾಪ್ರಯೋಜಕತಯಾ ಕಸ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಿತ್ಯವಧಾರಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ । ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಿನಾ ಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಶಾಸನಮನುಶಾಸನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ । ಶಸ್ಯತೇ ಅನೇನೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ । ತಥಾಚ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಿಗುರೂಪದಿಷ್ಟಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧಿಕೃತಮ್ । ಆರಬ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧ ॥

ಚಿತ್ತಸ್ಯಾನ್ತಃಕರಣಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಯಾ ವೃತ್ತಯಃ ತಾಸಾಂ ನಿರೋಧೋ ನಿವರ್ತನಂ ಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಇದಂ ಚ ಚಿತ್ತೇ ನಿವರ್ತನಂ ಜೀವನಯೋನಿಯತ್ರವದತೀನ್ದ್ರಿಯಃ ಪ್ರಯತ್ನವಿಶೇಷಶ್ಚಿತ್ತನಿಗ್ರಹರೂಪೋ ವಿತ್ತೋವಿಲಯಹೇತುರ್ನ ತು ವೃತ್ತ್ಯಭಾವ ಏವ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವಸ್ಯಾನುಪಪತ್ತೇಃ, ಅಭಾವಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವೇಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತಿ । ಅತ್ರ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಾವಚನೇನ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗೋಽಪಿ ಸಂಗೃಹೀತಃ । ಯೋಗೋ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧಃ । ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಶ್ಚ । ಅತ್ರಾದ್ಯೋ ಧ್ಯೇಯಾತಿರಿಕ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ । ಅನ್ತ್ಯಸ್ತು ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ । ವೃತ್ತಿನಿರೋಧಸ್ತೂಭಯಸಾಧಾರಣ ಇತಿ ॥ ೨ ॥

ತದೇತ್ಯನೇನ ನಿರೋಧವಿಶೇಷ ಏವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾಖ್ಯಃ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ । ಯೋಗ್ಯತಾಬಲಾತ್ । ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಾಭಾವಸ್ಯೋತ್ತರಸೂತ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್ । ತದಾ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಕಾಲೇ ದ್ರಷ್ಟುಃ ದೃಷ್ಟಿಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇ ನಿರ್ವಿಷಯಚಿನ್ಮಾತ್ರರೂಪೇ ಅವಸ್ಥಾನಂ ಭವತಿ । ಸ್ವತೋ ಧರ್ಮತೋ ವಾ ನ ನಾಶಶಙ್ಕಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತದುಕ್ತಂ ವಾಸಿಷ್ಠೇ –“ಅಸಂಭವತಿ ಸರ್ವತ್ರ ದಿಗ್ಭೂಮಾಕಾಶರೂಪಿಣಾ (?) । ಪ್ರಕಾಶ್ಯೇ ಯಾದೃಶಂ ರೂಪಂ ಪ್ರಕಾಶಸ್ಯಾಮಲಂ ಭವೇತ್ ॥ ಅಹಂ ತ್ವಂ ಜಗದಿತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಶಾನ್ತೇ ದೃಶ್ಯಸಂಭ್ರಮೇ । ಸ್ಯಾತ್ತಾದೃಶೀ ಕೇವಲತಾ ಸ್ಥಿತೇ ದ್ರಷ್ಟರ್ಯವೀಕ್ಷಣೇ“ ಇತಿ । ಇದಾನೀಂ ಚ ವೃತ್ಯಭಾವಾತ್ತದನುಗತದುಃಖಭೋಗನಿವೃತ್ತಿಃ ಪುರುಷಾರ್ಥಃ । ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಿತಿಹೇತುಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್ । ತಚ್ಚ ನ ವ್ಯುತ್ಥಾನಕಾಲೀನಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ನಾತಿವ್ಯಾಪ್ತಿರಿತಿ ಭಾವಃ । ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತದ್ವಾರಾ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಿತಿಹೇತುತ್ವಮುಪಪಾದನೀಯಮ್ ॥ ೩ ॥

ಇತರತ್ರ ವೃತ್ತಿಕಾಲೇ ವೃತ್ತಿಸಾದೃಶ್ಯಂ ದ್ರಷ್ಟುರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ವೃತ್ತೀನಾಂ ಸುಖದುಃಖಮೋಹಾತ್ಮಕಘಟಾದ್ಯಾಕಾರತಯಾ ಚೈತನ್ಯಮಪಿ ತತ್ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬವಶಾತ್ತದ್ರೂಪಮಿವ ಭವತಿ । ಯಥಾ ಜಪಾಲೌಹಿತ್ಯೇನ ಸ್ಫಟಿಕೋಽಪಿ ಲೋಹಿತ ಇವ ಭವತಿ ತದ್ವತ್ । ಇದಮೇವ ದ್ರಷ್ಟುರ್ವೃತ್ತಿಸಾರೂಪ್ಯಂ ವಿಷಯೋಪರಕ್ತವೃತ್ತಿಗ್ರಹಣಮ್ । ತದಾ ಸುಖದುಃಖಭೋಗರೂಪೋಽನರ್ಥೋಽಪೀತಿ ಭಾವಃ । ’ಆದಾನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣತ್ವಾದಭ್ಯವಹರಣಸ್ಯ ಚ ಭೋಗತ್ವಾತ್’ ಇತಿ ವಾರ್ತಿಕೇ ಚೈತದ್ಗುರುಚರಣೈಃ ಪ್ರಸಾಧಿತಂ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಂ ಚ, ಅತ್ರ ಸೂತ್ರಾಭ್ಯಾಮೇತತ್ಸಿದ್ಧಮ್ । ವೃತ್ತಿಕಾಲ ಏವ ಪುರುಷಸ್ಯ ದುಃಖಭೋಗರೂಪಃ ಸಂಸಾರೋ ವೃತ್ತಿವಿಯೋಗೇ ಚ ತನ್ನಿವೃತ್ತಿರೂಪಂ ಕೈವಲ್ಯಮತೋ ವೃತ್ತಯೋ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತಿ । ಇದಂ ಚ ಯೋಗಸ್ಯಾಪಾತಫಲಮುಕ್ತಮ್ । ಮುಖ್ಯಫಲಂ ತು ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಸ್ಯ ಧ್ಯೇಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ । ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಫಲಮುಕ್ತಮ್ ।ಮುಖ್ಯಫಲಂ ತು ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಸ್ಯ ಧ್ಯೇಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ । ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಸ್ಯ ಚ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಸಾಧಾರಣಾಖಿಲಜ್ಞಾನವಾಸನಾಕ್ಷಯೇಣ ಪ್ರಾರಬ್ಧಮಪ್ಯತಿಕ್ರಮ್ಯಾಶು ಮೋಚನಮಿತಿ ವಾರ್ತಿಕಕೃದ್ಭಿಃ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಮ್ ॥ ೪ ॥

ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಾ ಏವ ವೃತ್ತಯೋ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾಃ । ತಾಸಾಂ ನಿರೋಧೇನೈವ ರಾಗದ್ವೇಶಾದಿವೃತ್ತೀನಾಂ ಸ್ವಯಮನುದಯಾತ್ । ತಾಶ್ಚ ವೃತ್ತಯಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟರೂಪಾ ವಾ ಭವನ್ತು , ಅಕ್ಲಿಷ್ಟರೂಪಾ ವಾ ಭವನ್ತು , ಸರ್ವಾ ಏವ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಸ್ತಾಮಸ್ಯೋಽಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ್ಯೋ ರಾಜಸ್ಯಶ್ಚ । ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿಶ್ರವೃತ್ತೇರಂಶಾಭ್ಯಾಂ ತಾಮಸೀಸಾತ್ವಿಕ್ಯೋರೇವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ। ’ರಜೋಮಿಶ್ರಮಿ’ತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ॥ ೫ ॥

ಸುಗಮಮ್ ॥ ೬ ॥

ಅನಧಿಗತತತ್ತ್ವಬೋಧಃ ಪ್ರಮಾ, ತತ್ಕರಣಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಪ್ರಮಾಣಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾದುಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ ವಿಭಾಗಃ ಕೃತಃ । ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರಾ ಸ್ವತೋ ವಾ ಮನಃಸಂನಿಕರ್ಷಾಜ್ಜಾಯತೇ ಯಾಽನಧಿಗತಾರ್ಥನಿಶ್ಚಯರೂಪಾ ವೃತ್ತಿಃ ಸಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್। ನಿಶ್ಚಯತ್ವಂ ಚ ಸಂಶಯಭಿನ್ನಜ್ಞಾನತ್ವಮ್ । ಅತೋ ನೇಚ್ಛಾಕೃತ್ಯಾದಿಷ್ವತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ । ಇಚ್ಛಾದಿಷು ಸಂನಿಕರ್ಷಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇ ಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾತ್ । ಅಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ ಫಲಂ ಪ್ರಮಾ ಪೌರುಷೇಯೋ ಬೋಧಃ । ವೃತ್ತಿದ್ವಾರೈವ ಹಿ ತದಾರೂಢೋಽರ್ಥಶ್ಚಿತ್ತೌ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬತೇ । ಯದ್ಯಪಿ ಪುರುಷಸ್ವರೂಪೋ ಬೋಧೋ ನಿತ್ಯಸ್ತಥಾಪಿ ತತ್ತದ್ವಿಷಯಾವಿಷ್ಟತ್ವೇನ ತಸ್ಯ ಫಲತ್ವಂ ಪುರುಷಾಶ್ರಿತತ್ತ್ವಂ ಚ ಘಟತೇ । ವಿಷಯತಾ ಚ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಸ್ವರೂಪೇತಿ । ಏವಮೇವಾನುಮಾನಾದ್ಯಖಿಲವೃತ್ತೀನಾಂ ಪೌರುಷೇಯೋ ಬೋಧ ಏವ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪುರುಷಾರ್ಥಮೇವ ಕರಣವ್ಯಾಪಾರಾತ್, ರಾಜಾರ್ಥಂ ಭೃತ್ಯವ್ಯಾಪಾರವತ್ । ವ್ಯಾಪ್ಯಾದಿವೃತ್ತಿಜನ್ಯಾ ವೃತ್ತಿರನುಮಾನಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್ । ಯೋಗ್ಯಶಬ್ದಜನ್ಯಾ ವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಶಬ್ದಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ । ಏತೇಷ್ವೇವ ಪ್ರಮಾಣೇಷು ಪರೋಕ್ತಾನಾಮುಪಮಾನೈತಿಹ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೇಶಃ । ಅತ್ರ ಪ್ರಮಾತ್ರಾದಿವಿಭಾಗೇ ವಾರ್ತಿಕಕಾರಿಕಾಃ –“ಪ್ರಮಾತಾ ಚೇತನಃ ಶುದ್ಧಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ವೃತ್ತಿರೇವ ಚ । ಪ್ರಮಾಽರ್ಥಾಕಾರವೃತ್ತೀನಾಂ ಚೇತನಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬನಮ್ ॥ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತವೃತ್ತೀನಾಂ ವಿಷಯೋ ಮೇಯ ಉಚ್ಯತೇ । ವೃತ್ತಯಃ ಸಾಕ್ಷಿಭಾಸ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕರಣಸ್ಯಾನಪೇಕ್ಷಣಾತ್ ॥ ಸಾಕ್ಷಾದ್ದರ್ಶನರೂಪಂ ಚ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವಂ ಸಾಂಖ್ಯಸೂಚಿತಮ್ । ಅವಿಕಾರೇಣ ದ್ರಷ್ಟೃತ್ವಂ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವಂ ಚಾಪರೇ ಜಗುಃ” ॥ ೭ ॥

ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ಲಕ್ಷ್ಯನಿರ್ದೇಶಃ । ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಮಿಥ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಮತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಮಿತಿ । ನ ತದ್ರೂಪೋ ನ ಸ್ವಸಮಾನಾಕಾರೋ ಯೋ ವಿಷಯಸ್ತದ್ವಿಶೇಷ್ಯಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಭ್ರಮಸ್ಥಲೇ ಚ ಜ್ಞಾನಾಕಾರಸ್ಯೈವ ವಿಷಯೇ ಸಮಾರೋಪಃ। “ವಿಪ್ರ ಪೃಥ್ವ್ಯಾದಿ ಚಿತ್ತಸ್ಥಂ ನ ಬಹಿಷ್ಠಂ ಕದಾಚನ । ಸ್ವಪ್ನಭ್ರಮಮದಾದ್ಯೇಷು ಸರ್ವೈರೇವಾನುಭೂಯತೇ” ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ॥ ಸ್ವಪ್ನಾದಿಷು ಚಿತ್ತಮೇವ ಪ್ರತೀಯತೇ ನ ಬಹಿಷ್ಠಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಂಶಯಸ್ಯಾಪಿ ವಿಪರ್ಯಯೇಽನ್ತರ್ಭಾವಃ । ಅತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠತ್ವವಚನಾದನ್ಯಥಾಖ್ಯಾತಿರತ್ರ ದರ್ಶನೇ ಸಿದ್ಧಾ ನ ತು ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮಿವಾವಿವೇಕಮಾತ್ರಮ್ ॥ ೮ ॥

ಶಬ್ದಶ್ಚ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಅನುಪಾತಿನೀ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ । ತಥಾ ಚ ಬಾಧಾಬಾಧಕಾಲಾವಿಶೇಷೇಣ ತದುಭಯಜನಕೋಽರ್ಥಶೂನ್ಯಪ್ರತ್ಯತೋ ವಿಕಲ್ಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವಿಪರ್ಯಯಶ್ಚ ಬಾಧೋತ್ತರಂ ನ ಸ್ವವಿಷಯೇಷು ಶಬ್ದಜ್ಞಾನೇ ಜನಯತಿ । ಪ್ರಮಾಣವೃತ್ತಿಶ್ಚಾರ್ಥವತೀತಿ ತಯೋರ್ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ । ಅಸ್ಯೋದಾಹರಣಾನಿ – ರಾಹೋಃ ಶಿರಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಮ್ । ಏವಂ ’ ಏಷ ವನ್ಧ್ಯಾಸುತೋ ಯಾತಿ ಖಪುಷ್ಪಕೃತಶೇಖರಃ । ಮೃಗತೃಷ್ಣಾಮ್ಭಸಿ ಸ್ನಾತಃ ಶಶಶೃಙ್ಗಧನುರ್ಧರಃ ।’ ಇತ್ಯಾದೀನಿ । ಬಾಧೋತ್ತರಮಪಿ ಹಿ ತಾದೃಶಜ್ಞಾನೈಃ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನರೂಪೋ ವ್ಯವಹಾರಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ । ವೈಶೇಷಿಕೈಶ್ಚೈತಾನ್ಯಾಹಾರ್ಯಜ್ಞಾನಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ ॥ ೯ ॥

ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದುಕ್ತವೃತ್ತೀನಾಂ ಯೋಽಭಾವೋಽನುತ್ಪಾದಃ ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ತಮಃ ತದಾಲಮ್ಬನಾ ತದ್ವಿಷಯಿಣೀ ತಮಃಪ್ರಚುರಚಿತ್ತವಿಷಯಿಣೀತಿ ಯಾವತ್, ಏವಂಭೂತಾ ವೃತ್ತಿರ್ನಿದ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನ(ಸ್ಥ)ವೃತ್ತ್ಯುಪರಮೇ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಗತಸುಖಾದಿವಿಷಯಿಣೀ ನಿದ್ರಾಖ್ಯಾ ವೃತ್ತಿರನುಮೀಯತೇ । ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ದುಃಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ಗಾಢಂ ಮೂಢೋಽಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮಿತ್ಯೇವಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಿನಿದ್ರೋತ್ಥಿತಾನಾಂ ತ್ರಿವಿಧಸ್ಮರಣಾದತೋಽಪಿ ನಿದ್ರಾ ವೃತ್ತಿರಿತಿ । ಶುದ್ಧತಾರ್ಕಿಕಾಸ್ತು ಇಮಾಮಪಿ ವೃತ್ತಿಂ ಸ್ವಪ್ನಮಧ್ಯೇ ಪ್ರವೇಶಯನ್ತಿ । ಸುಷುಪ್ತ್ಯವಸ್ಥಾಂ ತು ಜ್ಞಾನಶೂನ್ಯತ್ವರೂಪಾಂ ಜ್ಞಾನಕಾರಣಾಭಾವಾದೇವೇಚ್ಛನ್ತಿ । ಅಸ್ಮಾಭಿರಪಿ ಸರ್ವವೃತ್ತಿಶೂನ್ಯಾಪ್ಯವಸ್ಥಾ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತ ಏವ । ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಗಾಢಂ ತಮೋ ದೋಷ ಇಷ್ಯತೇ । “ಸತ್ತ್ವಾಜ್ಜಾಗರಣಂ ವಿದ್ಯಾದ್ರಜಸಾ ಸ್ವಾಪಮಾದಿಶೇತ್ । ಪ್ರಸ್ವಾಪನಂ ತು ತಮಸಾ ತುರೀಯಂ ತ್ರಿಷು ಸಂತತಮ್” ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಗೇವ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ನ ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯೇ ತ್ವಙ್ಮನೋಯೋಗಾದೀನಾಂ ಹೇತುತ್ವಕ್ಲೃಪ್ತಿಸಂಭವೋ ಯೇನ ಜ್ಞಾನಕಾರಣಾಭಾವಾದೇವ ಸಾವಸ್ಥೋಪಪಾದ್ಯೇತೇತಿ ॥ ೧೦ ॥

ಭೂತೌ ಪೂರ್ವಮನುಭೂತೌ ಯೌ ವಿಷಯೌ ವೃತ್ತಿತದಾರೂಢಾರ್ಥೌ ತಯೋರ್ನಾಸ್ತಿ ಸಂಪ್ರಮೋಷಃ ಸ್ತೇಯಮಪಹಾರೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ಸ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಮುಷ್ಟತತ್ತಾಕೇ ಶಬ್ದಜನ್ಯಪದಾರ್ಥೋಪಸ್ಥಿತ್ಯಾದೌ ಸ್ಮೃತಿವ್ಯವಹಾರಾಭಾವಾತ್, ಸ ಪಟಃ ಸ ಘಟ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರತ್ಯಯ ಏವ ಸ್ಮೃತಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಇತ್ಯಾಶಯಃ । ತತ್ರ ಸ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಪಸ್ಥಿತಿರಪಿ ಭಾಸತ ಏವೇತಿ । ಅತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾವ್ಯಾವೃತ್ತಯೇ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಜನ್ಯತ್ವಂ ವಿವಕ್ಷಣೀಯಮ್ । ಪ್ರಮುಷ್ಟತತ್ತಾಕಂ ಸ್ಮರಣಂ ತ್ವನುಭವಮಧ್ಯೇ ಪ್ರವೇಶನೀಯಮ್ । ಅನೇನ ಸೂತ್ರೇಣ ಮುಖ್ಯಸ್ಮೃತಿರೇವ ಲಕ್ಷಿತಾ । ಪ್ರಮಾಣೇತ್ಯಾದಿವೃತ್ತಿವಿಭಾಗಸೂತ್ರೇ ತು ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಜನ್ಯಗುಣತ್ವೇನ ಪ್ರಮುಷ್ಟತತ್ತಾಕಮಪಿ ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತಿಶಬ್ದೇನ ಗೃಹೀತಮಿತಿ ನ ವಿಭಾಗನ್ಯೂನತಾ । ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾ ವೃತ್ತಯೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ॥ ೧೧ ॥

ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯೇ ತಾಭ್ಯಾಂ ಮಿಲಿತಾಭ್ಯಾಂ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರ ಚಿತ್ತನದ್ಯಾ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ವಿಷಯಮಾರ್ಗಗಂ ವೃತ್ತಿಸ್ರೋತಃ ಪ್ರತಿಬಧ್ಯತೇ । ವಿವೇಕದರ್ಶನಾಭ್ಯಾಸೇನ ಚ ವಿವೇಕಮಾರ್ಗಗಂ ವೃತ್ತಿಸ್ರೋತ ಉದ್ವಾಹ್ಯತೇ । ಆಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪಾರಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೋಧಾಖ್ಯೇ ಕೈವಲ್ಯಾಬ್ಧೌ ಚಿತ್ತನದೀ ವಿಲೀಯತೇ । ಇತ್ಯುಭಯಾಧೀನೋ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ॥ ೧೨ ॥

ತತ್ರ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೌ ವಿವೇಕಪರ್ಯನ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯತ್ನೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಶ್ರದ್ಧಾವೀರ್ಯಸ್ಮೃತಿಪ್ರಜ್ಞಾರೂಪಸಾಧನಾನಾಂ ಪುನಃಪುನರನುಷ್ಠಾನಮಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೩ ॥

ಸ ತು ಅಭ್ಯಾಸೋ ದೀರ್ಘಕಾಲೇನ ಸೇವಿತೋ ನೈರನ್ತರ್ಯೈಣಾವ್ಯವಧಾನೇನ ಚ ಸೇವಿತಸ್ತಪೋಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದಿರೂಪೈಃ ಸತ್ಕಾರೈಶ್ಚ ಸೇವಿತೋ ದೃಢಭೂಮಿರ್ಭವತಿ । ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರೇಣಾನಭಿಭೂತಾಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೪ ॥

ಅಪರವೈರಾಗ್ಯಂ ತಾವಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ – ಯತಮಾನಸಂಜ್ಞಾ, ವ್ಯತಿರೇಕಸಂಜ್ಞಾ, ಏಕೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಜ್ಞಾ, ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾ ಚೇತಿ । ತತ್ರ ದೃಷ್ಟೇಷ್ವೈಹಿಕೇಷು ವಿಷಯೇಷು, ಆನುಶ್ರಾವಿಕೇಷು ಅನುಶ್ರವಾಖ್ಯವೇದೋಕ್ತೇಷು ವಿಷಯೇಷು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಷು, ವಿತೃಷ್ಣಸ್ಯ ಆದ್ಯವೈರಾಗ್ಯತ್ರಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಜಾಯಮಾನಾ ಯಾ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾ ಸಾ ಯೋಗಹೇತುವೈರಾಗ್ಯಮಪರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ವೈರಾಗ್ಯಾನ್ತರಸ್ಯ ಪರತಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್ । ಅಯಂ ಭಾವಃ । ಯತಮಾನಾದಿವೈರಾಗ್ಯೇ ಸತ್ಯಪಿ ವಶೀಕಾರಂ ವಿನಾ ವಿಷಯಸಾಂನಿಧ್ಯೇ ಯೋಗಭ್ರಂಶೋ ಭವತಿ । ಅತ ಆದ್ಯವೈರಾಗ್ಯತ್ರಯಾಭ್ಯಾಸಾದುತ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞೈವ ಯೋಗಹೇತುರಿತಿ । ವೈರಾಗ್ಯಚತುಷ್ಟಯಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತದ್ಯಥಾ – “ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕವೈರಾಗ್ಯಸಾಧನಾನಾಂ ದೋಷದರ್ಶನಾದೀನಾಮನುಷ್ಠಾನಂ ಯತಮಾನಸಂಜ್ಞಾತ್ವೇನ ಪರಿಭಾಷಿತಾ ವಿತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಥಮಾ ಭೂಮಿಕಾ । ಜಿತಾನ್ಯೇತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಏತಾನಿ ಚ ಜೇತವ್ಯಾನೀತಿ ವ್ಯತಿರೇಕಾವಧಾರಣಯೋಗ್ಯತಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಭೂಮಿಕಾ । ಬಾಹ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯೇಷು ರೂಪಾದಿಷು ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಕ್ಷಯೇ ಸತಿ, ಏಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಮನಸಿ ಮಾನಾದಿವಿಷಯಕರಾಗದ್ವೇಷಾದ್ಯಪಸಾರಣಂ ತೃತೀಯಾ ಭೂಮಿಕಾ । ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಿಷಯಸಾಂನಿಧ್ಯೇಽಪಿ ರಾಗಾದಿವಾಸನಾನುದ್ಬೋಧಶ್ಚತುರ್ಥೀ ಭೂಮಿಕಾ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾ ವಿತೃಷ್ಣೇತಿ ॥ ೧೫ ॥

ತದಿತಿ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ । ಪುರುಷಖ್ಯಾತೇರಾತ್ಮದ್ವಯಾನ್ಯತರಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾದ್ಧೇತೋರುತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ಸಕಲಗುಣೇಷ್ವಾತ್ಮೋಪಕರಣೇಷು ವೈತೃಷ್ಣ್ಯಮಲಂಬುದ್ಧಿಃ ಪರಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಪೂರ್ವಸೂತ್ರೇ ವಿಷಯದೋಷದರ್ಶನಜಂ ವಿಷಯೇಷ್ವೇವ ವೈರಾಗ್ಯಮುಕ್ತಮ್, ನತು ಜ್ಞಾನೇ ತತ್ಸಾಧನೇ ಚ । ತದಾನೀಂ ಚ ಜ್ಞಾನೇಽಪಿ ವಿನಾಶಿತ್ವಾದಿದೋಷದರ್ಶನಸಾಮ್ಯೇಽಪಿ ನಾಲಂಬುದ್ಧಿರೂಪಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸಂಭವತಿ, ಅವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತ್ಯಾಖ್ಯಪ್ರಯೋಜನವತ್ತ್ವಾತ್ । ಅತ್ರ ಸೂತ್ರೇ ಜ್ಞಾನೇನಾವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತ್ಯಾದೌ ಸಿದ್ಧೇ ತೇನೈವ ದೋಷದರ್ಶನೇನಾತ್ಮತತ್ತ್ವದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಚ ಜ್ಞಾನಸಾಧನೇಷ್ವಾತ್ಮತೃಪ್ತಸ್ಯೋಪೇಕ್ಷೋಚ್ಯತ ಇತಿ ವೈರಾಗ್ಯಯೋರ್ಭೇದಃ । ಏತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಚ ವೈರಾಗ್ಯೇ ಸತಿ ಕೈವಲ್ಯನಿಯಮೋ, ನ ಪೂರ್ವವೈರಾಗ್ಯ ಇತ್ಯತೋಽಸ್ಯ ಪರತ್ವಮ್ ॥ ೧೬ ॥

ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಿಶೇಷರೂಪೈರ್ವಿತರ್ಕಾದಿಭಿರನುಗಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಜ್ಞಾವತ್ತ್ವೇನ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತನಾಮಾ ಯೋಗೋ ಭವತಿ । ಚತುರ್ವಿಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಚತುರ್ಭುಜಾದಿವ್ಯಷ್ಟಿಸಮಷ್ಟಿಸಂಘಾತರೂಪಾಲಮ್ಬನೇ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ಕ್ರಮೇಣ ಭವತಿ। ತತ್ರ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಯೋರಶ್ರುತಾಮತಾಶೇಷವಿಶೇಷಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ವಿತರ್ಕಪರಿಭಾಷಾ । ತೇನ ಚ ಫಲೇನೋಪಹಿತಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ವಿತರ್ಕಾನುಗತ ಉಚ್ಯತೇ । ತಥಾ ತತ್ರೈವಾಲಮ್ಬನೇ ಕಾರಣತ್ವೇನಾನುಗತಾ ಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಮಹದಹಙ್ಕಾರತನ್ಮಾತ್ರರೂಪಾ ಭುತೇನ್ದ್ರಿಯಯೋಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದ್ಯರ್ಥಾಸ್ತದ್ಗತಾಶೇಷವಿಶೇಷಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ವಿಚಾರಸಂಜ್ಞಾ । ತೇನ ಚ ಫಲೇನೋಪಹಿತಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ವಿಚಾರಾನುಗತಃ । ತಥಾ ತತ್ರೈವಾಲಮ್ಬನೇ ಯಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಾನುಗತಃ ಸುಖರೂಪಃ ಪುರುಷಾರ್ಥೋಽಸ್ತಿ, ತದ್ಗತಾಶೇಷವಿಶೇಷಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಆನನ್ದಸಂಜ್ಞಾ । ತೇನ ಚ ಫಲೇನೋಪಹಿತಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧ ಆನನ್ದಾನುಗತಃ । ಯದ್ಯಪಿ ದುಃಖಮೋಹಾದಿಧರ್ಮಜಾತಂ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕಂ ಸಕಲವಸ್ತುಷ್ವಸ್ತಿ ತಥಾಪಿ ಸುಖರಾಗೇಣೈವ ಸಂಸಾರಾದಾತ್ಮನೋ ಬನ್ಧಾಚ್ಚ ತದೇವ ಮುಖ್ಯತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಯಥಾ ತತ್ರ ದೋಷದರ್ಶನೇನ ಯೋಗಜಸಿದ್ಧಿಷ್ವಪಿ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಯೇನಾನನ್ದಮಾತ್ರೇ ಯೋಗ ಉಪದಿಷ್ಟಃ । ತಥಾ ತತ್ರೈವಾಲಮ್ಬನೇ ಜೀವೇಶ್ವರರೂಪಂ ಯತ್ಪುರುಷದ್ವಯಮಸ್ತಿ ತದನ್ಯತರಸ್ಯಾಶೇಷವಿಶೇಷಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಅಸ್ಮಿತಾಸಂಜ್ಞಾ । ತೇನ ಚ ಫಲೇನೋಪಹಿತಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋಽಸ್ಮಿತಾನುಗತ ಇತಿ । ಆಸು ಚ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಭೂಮಿಕಾಸು ಉತ್ಸರ್ಗತಃ ಕ್ರಮೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ । ಸ್ಥೂಲಾದಿಕ್ರಮೇಣೈವ ಪರಮಸೂಕ್ಷ್ಮಪರ್ಯನ್ತಂ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಸಂಭವಾತ್ । ಯಸ್ಯ ತ್ವೀಶ್ವರಾನುಗ್ರಹವಶಾದಾದಾವೇವೋತ್ತಮಭೂಮಿಕಾಲಾಭೋ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಭೂಮಿಷು ಯೋಗೋ ನಾಪೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ವರೂಪಂ ವಿಭಾಗಶ್ಚೋಕ್ತಃ ॥ ೧೭ ॥

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಯಾಪಿ ವೃತ್ತ್ಯಾ ವಿರಮ್ಯತಾಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಃ, ಜ್ಞಾನೇಽಪ್ಯಲಂಬುದ್ಧಿಃ ಪರವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ತದಭ್ಯಾಸಾತ್ಪೌನಃಪುನ್ಯಾಜ್ಜಾಯತೇ ಯಃ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಾವಶೇಷೇ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ಸ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾದನ್ಯೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷ ಇತ್ಯನೇನ ಮೋಕ್ಷಕಾಲೀನನಿರೋಧವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ । ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ವ್ಯುತ್ಥಾನಾರ್ಥಂ ವೃತ್ತಿಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಂ ತಿಷ್ಠತಿ ನ ತು ವೃತ್ತಿಃ । ಮೋಕ್ಷೇ ತು ಚಿತ್ತಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತವಿಲಯಾತ್ಸಂಸ್ಕಾರೋಽಪಿ ನ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ವಿಶೇಷಃ ॥ ೧೮ ॥

ವಿದೇಹಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾನಾಂ ಚ ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ಭವಪ್ರತ್ಯಯಸಂಜ್ಞಕೋ ಭವತಿ । ಭವೋ ಜನ್ಮೈವ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ದೇಹನೈರಪೇಕ್ಷ್ಯೇಣೈವ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಿಮನ್ತಃ ಸಿದ್ಧಾ ವಿದೇಹಾ ಇತಿ ವಿಭೂತಿಪಾದೇ ಭಾಷ್ಯಕಾರೈರುಕ್ತಮ್ । ತೇ ಚ ಮಹದಾದಯೋ ದೇವಾಃ, ತೇಷಾಂ ನ ಸಾಧನಾನುಷ್ಠಾನಮ್ ॥ ೧೯ ॥

ಇದಾನೀಂ ಮುಖ್ಯಮುಪಾಯಪ್ರತ್ಯಯಮಾಹ - ಶ್ರದ್ಧಾವೀರ್ಯಸ್ಮೃತಿಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ಇತರೇಷಾಮ್ । ಇತರೇಷಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾನ್ತಾತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಶ್ರದ್ಧಾದ್ಯುಪಾಯಜನ್ಯ ಏವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ನ ಜನ್ಮಮಾತ್ರಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಶ್ರದ್ಧಾ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿಯೋಗೋತ್ಕಣ್ಠಾ । ಸಾ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಸಹಸ್ರಾಣ್ಯಪಿ ತಿರಸ್ಕೃತ್ಯ ಭೋಗಸಂಗಾದ್ಯೋಗಿನಂ ರಕ್ಷತಿ ಸಮರ್ಥಾ ಮಾತೇವ। ತನ್ಮೂಲಕಂ ವಿವೇಕಾರ್ಥಿನೋ ವೀರ್ಯ ತದ್ವಿಷಯಾ ಧಾರಣಾ । ವೀರ್ಯಾಚ್ಚ ಸ್ಮೃತಿರ್ಧ್ಯಾನಮ್ । ಧ್ಯಾನಾಚ್ಚ ಸಮಾಧಿರ್ಧ್ಯೇಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಫಲಕಃ । ತತೋ ಧ್ಯೇಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ಭವತಿ । ಸ ಏವ ತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಧರ್ಮಮೇಘಸಮಾಧ್ಯವಸ್ಥಾಂ ಪರಾಂ ಕಾಷ್ಠಾಮಾಗತೋ ರಜಸ್ತಮಸೋರುನ್ಮೂಲನೇನ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನೋ ವಿಷಯಾವದ್ಯದರ್ಶೀಂ ಸಮಸ್ತವಿಷಯಪರಿತ್ಯಾಗರೂಪಪರವೈರಾಗ್ಯದ್ವಾರಾ ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯೋಪಾಯಃ । ಸ ಹಿ ಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠೋ ನಿರಾಲಮ್ಬನ ಇತಿ ದಿಕ್ । ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ತು ಭವಪ್ರತ್ಯಯವಿಶೇಷೋ ನ ಸಂಭವತೀತಿ ಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಸಮಾಧೀನಾಂ ಸಂಪ್ರಾಜ್ಞಾತಯೋಗಸ್ಯಾನ್ತರಙ್ಗತ್ವೇನ ತೇಷಾಂ ನಿಷ್ಪತ್ತೌ ತತ್ರವ ಜನ್ಮನಿ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾವಶ್ಯಂಭಾವಾದಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ॥ ೨೦ ॥

ಅಧಿಮಾತ್ರತ್ವಂ ಅತಿಪ್ರಮಾಣತ್ವಮ್ । ಅತಿಶಯಿತತ್ವಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ಸಂವೇಗಶ್ಚಾನುಷ್ಠಾನೇಶ್ರೈಷ್ಠ್ಯ(ಶೈಘ್ರ್ಯ)ಮವಿಚ್ಛೇದಶ್ಚ । ತೀವ್ರಸಂವೇಗೇನ ಅಧಿಮಾತ್ರಸಾಧನವತಾಮಾಸನ್ನಃ ವಿಲಮ್ಬರಹಿತಃ, ಯೋಗೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೧ ॥

ಮೃದುತ್ವಮಲ್ಪತಾ । ಮಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ಅಧಿಮಾತ್ರತ್ವಂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ । ತಾನಿ ತಾನಿ ವಿಶೇಷಣತಯಾ ಭಾಷ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ । ತಥಾ ಚ ಸಂವೇಗವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ತೀವ್ರತ್ವಸ್ಯ ಮೃದುತ್ವಾದಿತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನ ತತೋಽಪ್ಯಾಸನ್ನಾದಪಿ ವಿಶೇಷ ಆಸನ್ನತರಾಸನ್ನತಮರೂಪೋ ಯೋಗೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೨ ॥

ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾತ್ತದ್ವಿಷಯಕಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಸಮಾಧಿತ್ರಯತುಲ್ಯಾದಪ್ಯಾಸನ್ನತಮೋ ಯೋಗಸ್ತತ್ಕಾಲಂ ಚ ಭವತೀಶ್ವರಾನುಗ್ರಹಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚ ಪೂರ್ವಸೂತ್ರೋಕ್ತಮಾಸನ್ನತಮಯೋಗಸಾಧನಂ ಜೀವತ್ಮಯೋಗಿಪರಮಿತಿ ॥ ೨೩ ॥

ಕ್ಲೇಶಾ ಅವಿದ್ಯಾಸ್ಮಿತಾರಾಗದ್ವೇಷಾಭಿನಿವೇಶಾ ದ್ವಿತೀಯಪಾದೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಃ । ಕರ್ಮ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ । ವಿಪಾಕಾಃ ಕರ್ಮಫಲಾನಿ ಜನ್ಮಾಯುರ್ಭೋಗಾಃ । ಆಶಯೋ ಜ್ಞಾನಾದಿವಾಸನಾಃ । ಏತೈಃ ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪ್ಯಪರಾಮೃಷ್ಟಃ ಪುರುಷವಿಶೇಷ ಈಶ್ವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಜೀವಾ ಅಪಿ ಕ್ಲೇಶಾದಿಶೂನ್ಯತ್ವಂ ಏವ ಕ್ಲೇಶಾದೇರನ್ತಃಕರಣಧರ್ಮತ್ವಾತ್ । ತಥಾಪಿ ಸ್ವಾಮಿತ್ವಸಂಬನ್ಧೇನೈವ ಕ್ಲೇಶಾದ್ಯಭಾವಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ತ್ವಾಜ್ಜೀವವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ । ಜೀವಾ ಹಿ ಕ್ಲೇಶಾದಿಫಲಯೋಃ ಸುಖದುಃಖಯೋರ್ಭೋಕ್ತೃತ್ವಾತ್ಕ್ಲೇಶಾದಿ-ಸ್ವಾಮಿನ ಇತಿ ॥ ೨೪ ॥

ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಾನುಮಾಪಕಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸಾತಿಶಯತ್ವಂ ತತ್ತತ್ರೇಶ್ವರೇ ನಿರತಿಶಯಂ ವಿಶ್ರಾನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚ ನಿರತಿಶಯಜ್ಞಾನ-ಈಶ್ವರ ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಅತ್ರೇದಮನುಮಾನಮ್ । ಜ್ಞಾನಂ ಕ್ವಚಿತ್ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಷ್ಠಂ ಸಾತಿಶಯತ್ವಾತ್, ಪರಿಮಾಣವದಿತಿ ॥ ೨೫ ॥

ಸ ಏಷ ಈಶ್ವರಃ ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದೀನಾಮಪಿ ಗುರುರನ್ತರ್ಯಾಮಿವಿಧಯಾ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಃಪ್ರದಃ । ಕಾಲಾನವಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾನ್ನಿತ್ಯತ್ವಾ…..ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತಿಃ “ಜನ್ಮನಿರೋಧಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋ ಹಿ ಪ್ರವದನ್ತಿ ನಿತ್ಯ”ಮಿತಿ । ಜನ್ಮನಿರೋಧಂ ಜನ್ಮಾಭಾವಂ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಚ ಜೀವವದೇವ ….ಸತಿ (?)ಶ್ಚಿನ್ಮಾತ್ರಸ್ಯೈಶ್ವರ್ಯವಾನುಪಾಧಿರಸ್ತಿ । ’ಕಾರ್ಯೋಪಾಧಿರಯಂ ಜೀವಃ ಕಾರಣೋಪಾಧಿರೀಶ್ವರಃ’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ । ಈಶ್ವರಸ್ಯಾಶೇಷವಿಶೇಷಾಸ್ತು ವೇದಾನ್ತಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪರೀಕ್ಷಿತಾಃ ॥ ೨೬ ॥

ತಸ್ಯ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಮುಖ್ಯಂ ನಾಮೇತ್ಯರ್ಥಃ । “ಅದೃಷ್ಟವಿಗ್ರಹೋ ದೇವೋ ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯೋ ಮನೋಮಯಃ । ತಸ್ಯೋಙ್ಕಾರಃ ಸ್ಮೃತೋ ನಾಮ ತೇನಾಹೂತಃ ಪ್ರಸೀದತಿ” ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ॥ ೨೭ ॥

ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಜಪಃ ಪ್ರಣವಾರ್ಥಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಶ್ಚಿನ್ತನಂ ಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಸಮಾಧಿರೂಪಂ ಪ್ರಣಿಧಾನಮಿತಿ ಶೇಷಃ । ’ಜಪಶ್ಚ ಪ್ರಣವಂ ನಿತ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾತ್ಮಕಮ್ । ಕೋಟಿಸೂರ್ಯಸಮಂ ತೇಜೋ ಧ್ಯಾಯೇದಾತ್ಮನಿ ನಿರ್ಮಲಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಣವಜಪಸ್ಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕಧ್ಯಾನಾಙ್ಗತ್ವಮಿತಿ । ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾತ್ಮಕಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಮಪ್ಯನ್ತರ್ಯಾಮಿ । ತೇಜಶ್ಚೈತನ್ಯಮ್ ॥ ೨೮ ॥

ತತ ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ಜೀವಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋಽಪಿ ಭವತಿ । ಚ ಶಬ್ದ ಆಸನ್ನತಮಯೋಗಸಮುಚ್ಚಯೇ । ತಥಾ ಯೋಗಾನ್ತರಾಯಾಣಾಂ ಯೋಗವಿಘ್ನಾನಾಂ ನಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೯ ॥

ಯತೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಕಾ ಅತೋ ಯೋಗಾನ್ತರಾಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಃ ಧಾತುರಸಕರಣಾನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಮ್ । ಧಾತವೋ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ, ರಸಾ ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಾಃ, ಕರಣಾನಿ ತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ಏಷಾಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ಸ್ವಭಾವಪ್ರಚ್ಯವಃ । ಸ್ತ್ಯಾನಮಕರ್ಮಣ್ಯತಾ । ಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನಾಕ್ಷಮತ್ವಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ಸಂಶಯೋ ಗುರುಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಸಾಧನೇಷೂಭಯಕೋಟಿಕಂ ಜ್ಞಾನಮ್ । ಪ್ರಮಾದೋಽನವಧಾನಮ್ । ಆಲಸ್ಯಂ ಕಾಯಚಿತ್ತಯೋರ್ಗುರುತ್ವಾದಪ್ರವೃತ್ತಿಃ । ಅವಿರತಿರ್ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷಃ । ಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಂ ಗುರ್ವಾದಿಪ್ರಮಿತಾರ್ಥವಿಪರೀತನಿಶ್ಚಯಃ । ಅಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಯೋಗಭೂಮೀನಾಂ ಸಾಧನಾನುಷ್ಠಾನೇಽಪ್ಯಲಾಭಃ । ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಯೋಗಭೂಮಿಲಾಭೇಽಪಿ ಯೋಗಭ್ರಂಶ ಇತಿ ॥ ೩೦ ॥

ದುಃಖಂ ಸ್ವತೋ ದ್ವೇಷ್ಯಮ್ । ದೌರ್ಮನಸ್ಯಂ ಚಿತ್ತಚಾಞ್ಚಲ್ಯಮ್ । ಅಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವಮಙ್ಗಕಮ್ಪಃ । ಶ್ವಾಸೋ ದೇಹಾನ್ತರ್ವಾಯೋರಧಿಕಪ್ರವೇಶಃ । ಪ್ರಶ್ವಾಸೋ ದೇಹಾದ್ವಾಯೋರಧಿಕನಿರ್ಗಮಃ । ಏತೇ ವಿಕ್ಷೇಪಸಹಭೂವೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿವ್ಯವಧಾನೇನೈವ ಜಾಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಥವಾ ದುಃಖಾದಯೋ ವೃತ್ತಿಚಾಞ್ಚಲ್ಯರೂಪವಿಕ್ಷೇಪೋದ್ಭವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೧ ॥

ತೇಷಾಮನ್ತರಾಯಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮನ್ತತೋ ಯತ್ರ ಕುತ್ರಚಿದಪ್ಯೇಕಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಅಭ್ಯಾಸಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೨ ॥

ಪ್ರಸಾದನಂ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನಮಿತಿ ತೃತೀಯಸೂತ್ರಸ್ಥೇನಾನ್ವಯಃ । ಅನ್ಯಥಾ ತತ್ರ ಸೂತ್ರೇ ವಾಶಬ್ದವೈಯರ್ಥ್ಯಾತ್ । ನಿಬನ್ಧನತ್ವಂ ಚ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುಶ್ರದ್ಧಾದ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧದ್ವಾರಾ ಸ್ಥಿತ್ಯಭ್ರಂಶಹೇತುತ್ತ್ವಂ ಭಾಷ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾತ್ । ಸುಖಾದಿಶಬ್ದಾಶ್ಚ ಧರ್ಮಧರ್ಮ್ಯಭೇದಾತ್ಸುಖಿತಾದಿವಾಚಿನಃ । ತಥಾ ಸುಖಿತದುಃಖಿತಧಾರ್ಮಿಕಪಾಪಶೀಲೇಷು ಯಥೋಕ್ತಕ್ರಮಂ ಮೈತ್ರ್ಯಾದೀನಾಮುತ್ಪಾದಾಚ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದನಂ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನಂ ಭವತಿ । ರಾಗದ್ವೇಷಪಾಪಾದಿಮಲಾಪಸಾರಣೇನ ಚಿತ್ತವಶೀಕಾರಾತ್ ಸೂತ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಮೈತ್ರೀ ಸೌಹಾರ್ದಮ್ । ಕರುಣಾ ನಿರುಪಾಧಿಃ ಪರದುಃಖಪ್ರಹಾಣೇಚ್ಛಾ । ಮುದಿತಾ ಪ್ರೀತಿಃ । ಉಪೇಕ್ಷಾ ಔದಾಸೀನ್ಯಮಿತಿ ॥ ೩೩ ॥

ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ವಮನಂ, ರೇಚನಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ವಿಧಾರಣಂ ಕುಮ್ಭಕಮ್ । ತಚ್ಚಾರ್ಥಾತ್ಪೂರಕಾನನ್ತರಂ, ರೇಚಕೋತ್ತರಂ ಪೂರಕಂ ವಿನಾ ವಿಧಾರಣಾಸಮ್ಭವಾತ್ । ಪ್ರಾಣಾಯಾಮತಯಾಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚ । ತಥಾ ಚ ಏತದ್ದ್ವಯಾತ್ಪೂರಣಗರ್ಭಾದಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಥವಾ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ರೇಚಕಂ ವಿಧಾರಣಂ ತು ಪೂರಕಮ್ । ವಸಿಷ್ಠಸಂಹಿತಾಯಾಂ ನಾಡಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ರೇಚಕಪೂರಕಮಾತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ॥ ೩೪ ॥

ವಿಷಯಾ ಗನ್ಧಾದಯೋ ದಿವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚ ವಿಷಯತ್ವೇನಾಸ್ಯಾಃ ಸನ್ತೀತಿ ವಿಷಯವತೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪಾ ವೃತ್ತಿಃ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ನಾಸಾಗ್ರಾದೌ ಚಿತ್ತಧಾರಣಾದಲ್ಪಕಾಲೇನೈವ ಜಾಯತೇ । ನಾಸಾಗ್ರೇ ದಿವ್ಯಗನ್ಧಸಂವಿದಿತ್ಯಾದಿಭಾಷ್ಯವಚನಾತ್ । ಸಾ ವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪನ್ನಾ ಮನಸೋ ವಿಷಯಾನ್ತರೇಷು ವಿವೇಕಪರ್ಯನ್ತೇಷು ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧಿನೀ ಭವತಿ । ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಾರ್ಥೈಕದೇಶೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣಾರ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ ಸಂಶಯಾದಿನಿರಸನತಃ ಶ್ರದ್ಧಾವೀರ್ಯಾದ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೫ ॥

ಅನ್ತಃಕರಣಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾ ಯೋಗಜಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪಾ ವೃತ್ತಿರ್ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಸಾ ಯತಃ ಶೋಕನಾಶಕತ್ವಾದ್ವಿಶೋಕಾ । ಅತಶ್ಚಾಞ್ಚಲ್ಯಹೇತುಶೋಕನಿವೃತ್ತ್ಯಾ ಸಾ ವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧಿನೀತ್ಯರ್ಥಃ । ನನು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಪುನಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಃ ಕಿಮರ್ಥಮಪೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಚೇತ್ । ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಹೇತುಪರವೈರಾಗ್ಯೋತ್ಪಾದನಾಯೇತ್ಯವೇಹಿ । ತಥಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾಭ್ಯಾಸಂ ವಿನಾ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವಾಸನಾನುನ್ಮೂಲನೇನ ತದುನ್ಮೂಲನಾರ್ಥಂ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ॥ ೩೬ ॥

ವೀತರಾಗಂ ಯತ್ಸನಕಾದಿಚಿತ್ತಂ ತದ್ವಿಷಯಕಂ ವಾ ಯೋಗಿಚಿತ್ತಂ ದೃಢಸ್ಥಿತಯೇ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೭ ॥

ಸ್ವಪ್ನರೂಪಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ವಪ್ನಜ್ಞಾನಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತನಿದ್ರಾರೂಪಂ ಚ ಜ್ಞಾನಮೇತಯೋರನ್ಯತರಸ್ಯ ಚಿನ್ತಕಂ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನಂ ಭವತಿ । ಪ್ರಪಞ್ಚಜ್ಞಾನೇ ಸ್ವಪ್ನದೃಷ್ಟ್ಯಾ, ಸಂಸಾರಿಷು ಸುಷುಪ್ತದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ದೃಢಸ್ಥಿತಿರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ – ’ದೀರ್ಘಸ್ವಪ್ನಮಿಮಂ ವಿದ್ಧಿ ದೀರ್ಘಂ ವಾ ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಮಮ್ । ದೀರ್ಘಂ ವಾಪಿ ಮನೋರಾಜ್ಯಂ ಸಂಸಾರಂ ರಘುನನ್ದನೇ’ತ್ಯಾದಿ ’ಬ್ರಹ್ಮಾದ್ಯಂ ಸ್ಥಾವರಾನ್ತಂ ಚ ಪ್ರಸುಪ್ತಂ ಯಸ್ಯ ಮಾಯಯಾ । ತಸ್ಯ ವಿಷ್ಣೋಃ ಪ್ರಸಾದೇನ ಯದಿ ಕಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥ ಚರಾಚರಂ ಲಯ ಇವ ಪ್ರಸುಪ್ತಮಿಹ ಪಶ್ಯತಾಮ್ । ಕಿಂ ಮೃಷಾವ್ಯವಹಾರೇಷು ನ ವಿರಕ್ತಂ ಭವೇನ್ಮನಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಚೇತಿ ॥ ೩೮ ॥

ಕಿಂ ಬಹುನಾ ಯದೇವಾಭಿಮತಂ ಹೃದಿ ಹರಿಹರಮೂರ್ತ್ಯಾದಿಕಂ ತದೇವಾದೌ ಧ್ಯಾಯೇತ್ । ತಸ್ಮಾದಪಿ ಧ್ಯಾನಾನ್ನಿಯತಸ್ಥಿತಿಕಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಸಾದಮಾರಭ್ಯೈತಾನಿ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನಾನಿ ಚಿತ್ತಸಂಸ್ಕಾರರೂಪತ್ವಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ ಪರಿಕರ್ಮಶಬ್ದೇನ ಪರಿಭಾಷಿತಾನಿ ’ಪರಿಕರ್ಮ ಪ್ರಸಾಧನಮ್’ ಇತಿ ಕೋಶಾದಿತಿ ॥ ೩೯ ॥

ಅಸ್ಯ ಪರಿಕರ್ಮಿತಸ್ಯ ಚೇತಸಃ ಪರಮಾಣುಮಾರಭ್ಯ ಪರಮಮಹತ್ಪರ್ಯನ್ತೇಷ್ವರ್ಥೇಷು ವಶೀಕಾರೋ ಧಾರಣಾಯಾಮಪ್ರತೀಘಾತಃ ಕೇನಾಪ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧ ಇತಿ ಯಾವತ್ । ಭವತೀತಿ ಶೇಷಃ । ಪರಮಂ ಮಹತ್ತ್ವಮೇಷಾಮಿತಿ ಪರಮಮಹತ್ತ್ವಾಃ ಪುರುಷಾಃ । ತದೇವಮಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾದಿಕಂ ಪರಿಕರ್ಮಾನ್ತಂ ಯೋಗಸ್ಯಾನ್ತರಙ್ಗಸಾಧನಮುಕ್ತಮ್ । ಯೋಗದ್ವಿತಯಂ ಚಾವಾನ್ತರಭೇದೈರುಕ್ತಮ್ ॥ ೪೦ ॥

ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತೇರ್ನಿರುದ್ಧಧ್ಯೇಯಾತಿರಿಕ್ತವೃತ್ತೇರ್ನಿಷ್ಪನ್ನಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಸ್ಯೇತಿ ಯಾವತ್ । ಏತಚ್ಚ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣಮ್ । ಸಮಾಪತ್ತಿರಿತಿ ಚ ಸಕ್ಷಾತ್ಕಾರಪರಿಭಾಷಾ । ತಥಾಚ ಯತಶ್ಚಿತ್ತಂ ಸ್ವತ ಏವ ಸರ್ವಾರ್ಥಗ್ರಹಣಸಮರ್ಥಂ ವಿಷಯಾನ್ತರವ್ಯಾಸಙ್ಗದೋಷಾದೇವ ತತ್ಪ್ರತಿಬದ್ಧಮತೋ ವೃತ್ತ್ಯನ್ತರನಿರೋಧರೂಪೇ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾಪಗಮೇ ಸತಿ ಗ್ರಹೀತ್ರಾದಿಷು ಧ್ಯೇಯೇಷು ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪವೃತ್ತಿಃ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವತ ಏವ ಭವತಿ । ಸಾ ಚ ತತ್ಸ್ಥತದಞ್ಜನತಾರೂಪಾ ತೇಷು ಗ್ರಹೀತ್ರಾದಿಷು ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಶೇಷವಿಶೇಷೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ತದಾಕಾರತಾರೂಪೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ – ಅಭಿಜಾತಸ್ಯೇವ ಮಣೇರಿತಿ । ಯಥಾಽಭಿಜಾತಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವತೋ ನಿರ್ಮಲಸ್ಯ ಮಣೇರ್ಬಾಹ್ಯಮಲಾಪಗಮೇ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಸ್ತ್ವಾಕಾರತಾ ತದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಗ್ರಹೀತಾ ಪುರುಷಸಾಮಾನ್ಯಮ್ । ಗ್ರಹಣಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಕರಣಸಾಮಾನ್ಯಂ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಮ್ । ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಚ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮತರರೂಪೇಣ ತ್ರಿವಿಧಮ್ । ಪಞ್ಚಭೂತಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಪ್ರಕೃತಿರೂಪಮ್ । ಅತೋ ಗ್ರಹೀತ್ರಾದಿತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನ ಯೋಗಸ್ಯ ವಿಷಯಃ ಸರ್ವವಸ್ತು ಸಙ್ಗೃಹೀತಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸಮಾಪತ್ತಿರುಕ್ತಾ । ತತ್ರ ಗ್ರಹೀತೃಸಮಾಪತ್ತೌ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಕತ್ವರೂಪವಿಶೇಷಾಭಾವಾತ್ ಸಾ ಏಕವಿಧೈವ । ಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಸಮಾಪತ್ತ್ಯೋಸ್ತು ವಿಶೇಷಸತ್ತ್ವಾತ್ತಯೋರ್ವಿಶೇಷೌ ತ್ರಿಭಿಃ ಸೂತ್ರೈರ್ವಕ್ತವ್ಯೌ । ಸ್ಥೂಲಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ ತತ್ಕಾರಣಮ್ । ಅತಃ ಸ್ಥೂಲಂ ತನ್ಮಾತ್ರಕಾರ್ಯಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಅಹಙ್ಕಾರಕಾರ್ಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ । ಪ್ರಕೃತಿಪರ್ಯನ್ತಂ ಚಾನ್ಯತ್ಸರ್ವಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ । ತದ್ವಿಷಯೇ ಚ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಸಮಾಪತ್ತೀ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರೀತ್ಯಾ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧೇ ಭವತಃ ॥ ೪೧ ॥

ತೃತೀಯಸೂತ್ರೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸಮಾಪತ್ತೇರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತಯಾ ಆದ್ಯಸೂತ್ರಯೋಃ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯತ್ವಂ ಪರಿಶೇಷಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ । ತತ್ರ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಾಮಾನ್ಯೇ ಗೌರಿತಿ ಶಬ್ದೋ ಗೌರಿತ್ಯರ್ಥೋ ಗೌರಿತಿ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾದಿರೂಪೈಃ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಯೇ ವಿಕಲ್ಪಾ ಅಭೇದಭ್ರಮಾಃ, ತದ್ಯುಕ್ತಾ ಗವಾದಿಸ್ಥೂಲಸಮಾಪತ್ತಿಃ ವಿಪರೀತತರ್ಕಯೋಗಾತ್ಸವಿತರ್ಕಸಂಜ್ಞೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ ಏವ ತತ್ಕಾಲೀನಯೋಗ ಏವ ಸವಿಕಲ್ಪ ಇತ್ಯಪ್ಯುಚ್ಯತೇ । ವಿಕಲ್ಪಸಂಕಲ್ಪಸಂಕೀರ್ಣತ್ವಾತ್ । ಏತದ್ವಿಕಲ್ಪಶೂನ್ಯ ಏವ ಚ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಯೋಗ ಇತಿ । ಏತೇನ ಯದಾಧುನಿಕಾ ಆಹುಃ – ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧರ್ಮಪುರಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ ಯೋಗಃ ಸವಿಕಲ್ಪಕಃ, ನಿರ್ಧರ್ಮಕಶ್ಚ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕ ಇತಿ ತದಪ್ರಾಮಾಣಿಕತ್ವಾದುಪೇಕ್ಷಣೀಯಮ್ । ಅತ್ರ ಚ ಶಬ್ದಾದ್ಯಭೇದವಿಕಲ್ಪ ಆರೋಪಸಾಮಾನ್ಯೋಪಲಕ್ಷಕಮ್ । ಏವಮುತ್ತರಸೂತ್ರೇಽಪಿ ॥ ೪೨ ॥

ಪೂರ್ವಸೂತ್ರೇ ಯೋ ವಿಕಲ್ಪ ಉಕ್ತಸ್ತತ್ರ ಶಬ್ದಸಙ್ಕೇತಸ್ಮೃತಿರೇವ ಬೀಜಮ್ । ಶ್ರವಣಮನನನಿದಿಧ್ಯಾಸನೈರ್ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿರ್ಜಾಯತೇ । ತತ್ರ ಶ್ರವಣಂ ಸಂಕೇತಸ್ಮರಣಕಾರ್ಯಮ್ । ಸಙ್ಕೇತಶ್ಚ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋರ್ವಿಕಲ್ಪಿತಾಭೇದಮಾತ್ರ ಇತ್ಯತಃ ಸಙ್ಕೇತಸ್ಮೃತಿಜನ್ಯೇ ಶಾಬ್ದಬೋಧೇಽಪಿ ತಯೋರಭೇದ ಉಪನೀತತ್ತ್ವಾದ್ಭಾಸತೇ । ತತಶ್ಚ ಶ್ರವಣಕಾರ್ಯೇ ಮನನೇ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನೇ ಪ್ರಾಥಮಿಕಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಚ ಭಾಸತೇ । ಉಪನಯಸಾಮ್ಯಾತ್ । ಯದಾ ತು ಧ್ಯೇಯಾವೇಶವಶಾತ್ತಸ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪರೂಪಾಯಾಃ ಸಙ್ಕೇತಸ್ಮೃತೇಃ ಪರಿಶುದ್ಧಿರಪಗಮೋ ಭವತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಶ್ಚ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯೇವ ಜಾಯಮಾನಾ ಭವತಿ ತದಾ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಯೋರಸ್ಫುರಣೇನಾಭೇದಾರೋಪಾಸಂಭವಾತ್ ಅರ್ಥಮಾತ್ರನಿರ್ಭಾಸಾ ಧ್ಯೇಯಾರ್ಥಮಾತ್ರಾವಗಾಹಿನೀ ವಿಕಲ್ಪಶೂನ್ಯಾ ಸ್ಥೂಲಸಮಾಪತ್ತಿರ್ನಿರ್ವಿತರ್ಕಸಂಜ್ಞೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಇಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಪರಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮುಚ್ಯತೇ ಅವಿದ್ಯಾಲೇಶೇನಾಪ್ಯಸಂಪರ್ಕಾತ್ । ಪೂವಸೂತ್ರೋಕ್ತಾ ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿರಪರಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮವಿದ್ಯಾಲೇಶಸತ್ತ್ವಾದಿತಿ ॥ ೪೩ ॥

ಏತಯೈವ ಸವಿತರ್ಕನಿರ್ವಿತರ್ಕರೂಪಯಾ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಕಸಮಾಪತ್ತ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾಪಿ ಸವಿಚಾರನಿರ್ವಿಚಾರರೂಪಾ ಸಮಾಪತ್ತಿದ್ವಯೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ । ಅನ್ಯೋಪರಾಗಾನುಪರಾಗಸಾಮ್ಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಹಿ ವಿಕಲ್ಪತಚ್ಛೂನ್ಯತ್ವಯೋರ್ನಾತಿದೇಶಃ, ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಿಣ್ಯಾಂ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾಖ್ಯಪೂರ್ವಭೂಮಿಕಾಯಾಂ ತ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಿಣ್ಯಾಮುತ್ತರಭೂಮಿಕಾಯಾಮಸಂಭವಾದಿತಿ । ತತ್ರ ಸ್ಥೂಲರೂಪಂ ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ತದುಪರಾಗೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸವಿಚಾರಾ ಕಾರ್ಯಕಾರಣವಿಚಾರಘಟಿತತ್ತ್ವಾತ್ । ತದುತ್ತರೋತ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ಚ ಕೇವಲಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಿಣೀ ನಿರ್ವಿಚಾರೇತಿ ವಿಭಾಗಃ ॥ ೪೪ ॥

ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಾಸೌ ವಿಷಯಶ್ಚೇತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಃ । ಅಲಿಙ್ಗಾಖ್ಯಪ್ರಕೃತಿಪರ್ಯನ್ತಮ್ । ನ ತು, ಪುರುಷಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತೋಽತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಾನ್ತರಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮ್ । ನ ಚ ಜಲಾದಿಚತುಷ್ಟಯೇಽತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ, ಭೂತಾನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಭೂತೇಷ್ವಾಧಾರಕಾರಣಮಾತ್ರತ್ವಾತ್ । ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಾಮೇವ ಭೂತೋಪಾದಾನತ್ವಾತ್ । ಅನ್ಯಥಾಷ್ಟಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧಾನ್ತವಿರೋಧಾದಿತಿ ॥ ೪೫ ॥

ತಾ ಏವ ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಾಹ್ಯೇಷು ಸಮಾಪತ್ತಯ ಏವ ಸಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಮಾಪತ್ತಿರೂಪಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಹೇತುತ್ವಾದ್ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಮಾಪತ್ತಿತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಾಭೇದೇನೋಕ್ತಮ್ । ಆನನ್ದಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿಧರ್ಮತ್ವೇನಾನನ್ದಸಮಾಪತ್ತೇರ್ಗ್ರಹಣಸಮಾಪತ್ತಾವೇವ ಪ್ರವೇಶಃ । ಸಮಾಪತ್ತೀನಾಂ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಬೀಜಸಂಸ್ಕಾರಹೇತುತ್ವಾತ್ ತದ್ಧೇತೋರ್ವೃತ್ತಿನಿರೋಧರೂಪಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯಾಪಿ ಸಬೀಜತ್ವಮ್ । ಸಮಾಧಿಶಬ್ದಶ್ಚಾಙ್ಗಾಙ್ಗಿನೋರಭೇದೇನ ಯೋಗೇ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ॥ ೪೬ ॥

ಧ್ಯೇಯಗತಾಶೇಷವಿಶೇಷಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬೋದ್ಗ್ರಾಹಿಣೀ ನಿಶ್ಚಲೈಕಾಗ್ರತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವೈಶಾರದ್ಯಮ್ ।ನಿರ್ವಿಚಾರಸಮಾಪತ್ತೇರೇವ ವೈಶಾರದ್ಯೇ ಸತಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದೋ ಭವತಿ । ಆತ್ಮನಿ ಬುದ್ಧೌ ವರ್ತತ ಇತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ । ತಾದೃಶಪ್ರಸಾದೋ ನೈರ್ಮಲ್ಯಂ ಭವತಿ। ಯೇನ ಪ್ರಸಾದೇನ ಪುರುಷಾದಿಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ತದ್ಯೋಗಂ ವಿನಾಪಿ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೭ ॥

ತತ್ರ ಸಬೀಜಯೋಗೇ ಜಾಯಮಾನಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಸಮಾಪತ್ತ್ಯಾಖ್ಯಾ ಋತಮ್ಭರಸಂಜ್ಞಾ ಭವತಿ । ಋತಸ್ಯ ಸತ್ಯಸ್ಯೈವ ಭರಣಾತ್ ವಿಷಯತ್ವೇನ ಧಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸವಿತರ್ಕಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪಸತ್ವೇಽಪಿ ಋತಮ್ಭರಜಾತೀಯತ್ವೇನ ಸಂಗ್ರಹಃ । ಅಥವಾ ತತಃ ಕಿಂ ತತ್ರಾಹ । ಋತಮ್ಭರಾ ತತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞಾ । ತತ್ರಾಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದೇ ಜಾಯಮಾನಾ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಋತಮ್ಭರೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೮ ॥

ಸಾ ತು ಯೋಗಸಾಮಾನ್ಯಜಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಶ್ರವಣಮನನಾಭ್ಯಾಮತಿರಿಕ್ತವಿಷಯಾ ವಿಶೇಷಾರ್ಥತ್ವಾತ್ । ವಿಶೇಷವಿಷಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಶಬ್ದಾನುಮಾನೇ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮಾತ್ರವಿಷಯಕೇ ಭವತಃ ಸಾಮಾನ್ಯಪುರಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಸಂಕೇತಗ್ರಹಾತ್, ವ್ಯಾಪ್ತಿಗ್ರಹಾಚ್ಚ । ನ ತು ಸಂಕೇತಗ್ರಾಹ್ಯಾನವಚ್ಛೇದಕವಿಶೇಷಗ್ರಾಹಕೇ । ಯೋಗಜಪ್ರಜ್ಞಾ ತು ತದ್ಗ್ರಾಹಿಕೇತಿ । ಅತೋಽನಧಿಗತಾಧಿಗನ್ತೃತ್ವಾದ್ಯೋಗಜಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಃ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮ್ । ನನು ಪುರುಷೇ ವಿಶೇಷಾಭಾವಾತ್ತತ್ಪ್ರಜ್ಞಾ ಕಿಂವಿಶೇಷಗ್ರಹಣೇನ ಸಫಲಾಸ್ಯಾದಿತಿಚೇನ್ನ । ಅನ್ತತಃ ಸ್ವಸ್ವೋಪಾಧಿಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಾನಾಮೇವಾತೀತಾನಾಗತವರ್ತಮಾನಾನಾಂ ಭೋಗರೂಪಾಣಾಂ ಮುಕ್ತಾಮುಕ್ತಸಕಲಪುರುಷೇಷ್ವನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿಶೇಷತ್ವಾದಿತಿ ॥ ೪೯ ॥

ತಜ್ಜಃ ಏಕಾಗ್ರಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಧಾರಾರೂಪಯಾ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಯಾ ಜನಿತಃ ಸಂಸ್ಕಾರೋಽನ್ಯೇಷಾಂ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಬನ್ಧೀ ಸ್ಮೃತ್ಯಾಖ್ಯಕಾರ್ಯವಿರೋಧೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚ ಸಮಾಧಿಪರಂಪರಯಾ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರದಾರ್ಢ್ಯೇನ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಾಶಯಸ್ಯಾಭಿಭವಃ ಕ್ರಮೇಣ ಭವತಿ । ತತಶ್ಚ ದುಃಖಹೇತುವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಾಭಿಭವರೂಪೇ ಪ್ರಜ್ಞಾಕೃತ್ಯೇ ಸಮಾಪ್ತೇ ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಮಾಪ್ಯಲಮಿತಿ ಭಾವಃ । ಮೋಕ್ಷಾನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತ್ಯೈವಾವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಕಾರದಾರ್ಢ್ಯೇನ ನಾಶಃ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ । ಅವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಕಾರಾತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ಚಿತ್ತನಾಶೇನೈವ ನಾಶೋ ನ ತು ಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ತರಸ್ಯ ತನ್ನಾಶಕತ್ವಂ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ, ಗೌರವಾತ್ । ಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ವಿರೋಧಿಸಂಸ್ಕಾರಾಭಿಭಾವಕತ್ವಂ ತು ಲೋಕೇ ಬಹುಧಾ ಸಿದ್ಧಮತಃ ಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರತಿಬನ್ಧೀತ್ಯೇವ ಸೂತ್ರಿತಂ ನ ತು ತನ್ನಾಶಕ ಇತಿ ॥ ೫೦ ॥

ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ತಾವತ್ಪ್ರಜ್ಞೈವ ನಿರುಧ್ಯತೇ, ಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ತಾನವಮಾತ್ರಮ್ । ಏವಂ ಕ್ರಮೇಣ ತಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಕೃತಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯಾಪ್ಯಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಪರಮ್ಪರಯಾ ನಿರೋಧೇ ಅತ್ಯನ್ತಾಭಿಭವೇ ಜಾಯಮಾನೇ ಚರಮಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತವ್ಯಕ್ತಿರ್ನಿರ್ಬೀಜಯೋಗಸ್ಯ ಪರಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಭವತಿ । ಅಪುನರುತ್ಥಾನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸೈವ ಚ ಮಹಾನಿದ್ರಾ ಪರಮೋ ಮೋಹ ಇತಿ ಗೀಯತೇ । ಅಯಂ ಚ ಯೋಗೇನ ಸ್ವೇಚ್ಛಯಾ ಮೋಕ್ಷಃ ಶ್ರುತಿಷೂಕ್ತೋ ಬಹೂನಾಮ್ । ತದಾನೀಂ ಚ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಮಾಪ್ತ್ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಲಯಾತ್ತದಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ದಗ್ಧಸಂಸ್ಕಾರಭಾವಾ(?)ನಾಂ ನಾಶ ಇತಿ । ಸರ್ವನಿರೋಧಾದಿತಿ ನಿರ್ಬೀಜತ್ವೇ ಹೇತುರುಕ್ತಃ, ಯತಃ ಪ್ರಜ್ಞಾ ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರಶ್ಚಾತ್ಯನ್ತಂ ವಿಲಾಪಿತಾವತೋ ದುಃಖಬೀಜೈಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿಭಿಃ ಶೂನ್ಯತ್ವಾನ್ನಿರ್ಬೀಜ ಇತಿ । ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇಷು ತು ನಿರ್ಬೀಜಜಾತೀಯತಯಾ ನಿರ್ಬೀಜತ್ವವ್ಯವಹಾರಃ । ಅತ್ರ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಸ್ಯ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಕೃತಾಖಿಲಸಂಸ್ಕಾರೋನ್ಮೂಲಕತ್ವವಚನಾತ್ತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವಂ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ । ಕ್ರಮೇಣೈವ ಹ್ಯಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಪರಮ್ಪರಯಾ ಚರಮಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ನಿಃಶೇಷತಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಂಸ್ಕಾರದಾಹೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ । ಕ್ರಮೇಣೈವ ಹ್ಯಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಪರಮ್ಪರಯಾ ಚಾರಮಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ನಿಃಶೇಷತಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಂಸ್ಕಾರದಾಹೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ । ತತ್ರ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾನಾಂ ವಿನಷ್ಟತಯಾ ಸಂಸ್ಕಾರಾತಿರಿಕ್ತಂ ದ್ವಾರಂ ನ ಸಂಭವತಿ । ತಥಾ ಉತ್ತರೋತ್ತರಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇಷು ಕಾಲವೃದ್ಧ್ಯಾಪಿ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವಂ ಸಿಧ್ಯತಿ । ಸಂಸ್ಕಾರವೃದ್ಧ್ಯೈವ ಕಾಲವೃದ್ಧ್ಯೈಚಿತ್ಯಾದಿತಿ । ನನು ಜ್ಞಾನೇನ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾತಿರಿಕ್ತಾಖಿಲಕರ್ಮಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಭೋಗೇನ ಸಮಾಪ್ತ್ಯಾ ಕರ್ಮಾಭಾವಾದೇವಾಪುನರ್ಜನ್ಮರೂಪೋ ಮೋಕ್ಷೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಕಿಮರ್ಥಮಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇನಾಖಿಲಸಂಸ್ಕಾರೋನ್ಮೂಲನಮಪೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಚೇತ್ । ಪ್ರಾರಬ್ಧಸ್ಯಾತಿಕ್ರಮಣಾಜ್ಝಟಿತಿ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಮಿತ್ಯವೇಹಿ । ಭೋಗವಾಸನಾರೂಪಸ್ಯ ಹಿ ಸಹಕಾರಿಣ ಉಚ್ಛೇದೇ ಸತಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಮಪಿ ಕರ್ಮಫಲಕ್ಷಮಂ ಭವತೀತಿ ದಿಕ್ ॥ ೫೧ ॥