நாநோபாதிஷு யோம்(அ)ஶகாநநலவத்ஸம்யோஜ்ய மாயாபலா-
த்யாத்யேகோ பஹுலாத்மதாமத இயம் ஸ்வாபாவிகீ யஸ்ய நோ ।
தாம்ஶ்சாந்தே நிஜமாயயா விரசிதாந்ஸ்வாம்ஶாநுபாதீநஹோ
ஸம்ஹ்ருத்யாத்வய ஏவ திஷ்டதி புநஸ்தஸ்மை பரஸ்மை நம: ॥ 1 ॥
மந்ததீஸுகபோதாய ஸாரார்தஸ்பஷ்டபாஷிணீம் ।
பாவாகணேஶ: குருதே யோகஸூத்ரேஷு தீபிகாம் ॥ 2 ॥
பாஷ்யே பரீக்ஷிதோ யோ(அ)ர்தோ வார்திகே குருபி: ஸ்வயம் ।
ஸம்க்ஷிப்த: ஸித்தவத்ஸோ(அ)ஸ்யாம் யுக்திஷூக்தாதிகா க்வசித் ॥ 3 ॥
’ம்ருத்யுப்ரோக்தாம் நசிகேதோ(அ)த லப்த்வா வித்யாமேதாம் யோகவிதிம் ச க்ருத்ஸ்நம் । ப்ரஹ்மப்ராப்தோ விரஜோ(அ)பூத்விம்ருத்யுரந்யோ(அ)ப்யேவம் யோ விதத்யாத்மமேவ’ இத்யாதிஶ்ருதிஷு முமுக்ஷூணாம் யோகவிதிரநுஷ்டாநார்தம் ஜ்ஞேயதயாவகம்யதே । அதோ யோகவிதிமுபதிதிக்ஷுர்பகவாந்பதஞ்ஜலி: ஶிஷ்யாவதாநாய தச்சாஸ்த்ராரம்பம் ப்ரதிஜாநீதே-
அத யோகாநுஶாஸநம் ॥ 1 ॥
அதஶப்தோ(அ)த்ர உச்சாரணமாத்ரேண மங்கலரூபோ(அ)திகாரவாசக: । ந ப்ரஶ்நாநந்தர்யாத்யர்தக: । ஶாப்தீ ஹ்யாகாங்க்ஷா ஶப்தேநைவ ப்ரபூர்யத இதி ந்யாயேந ஶப்தாநுபஸ்திதார்தாநந்தர்யார்தகத்வாநௌசித்யாத் । ஶிஷ்யப்ரஶ்நகுர்வாஜ்ஞாலோகாநுகம்பாதீநாமவிஶேஷேண ஶாஸ்த்ரரசநாப்ரயோஜகதயா கஸ்யாநந்தர்யே தாத்பர்யமித்யவதாரயிதுமஶக்யத்வாத் । ஹிரண்யகர்பாதிநா ஶிஷ்டஸ்ய ஶாஸநமநுஶாஸநம் ஶாஸ்த்ரம் । ஶஸ்யதே அநேநேதி வ்யுத்பத்தே: । ததாச ஹிரண்யகர்பாதிகுரூபதிஷ்டஸ்ய யோகஸ்ய ஶாஸ்த்ரமதிக்ருதம் । ஆரப்தமித்யர்த: ॥ 1 ॥
உபதிஷ்டம் யோகம் லக்ஷயதி ஸூத்ராப்யாம் –
யோகஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோத: ॥ 2 ॥
சித்தஸ்யாந்த:கரணஸ்ய வக்ஷ்யமாணா யா வ்ருத்தய: தாஸாம் நிரோதோ நிவர்தநம் யோக இத்யர்த: । இதம் ச சித்தே நிவர்தநம் ஜீவநயோநியத்ரவததீந்த்ரிய: ப்ரயத்நவிஶேஷஶ்சித்தநிக்ரஹரூபோ வித்தோவிலயஹேதுர்ந து வ்ருத்த்யபாவ ஏவ, வக்ஷ்யமாணஸம்ஸ்காரஜநகத்வஸ்யாநுபபத்தே:, அபாவஸ்ய ஸம்ஸ்காரஜநகத்வே(அ)திப்ரஸங்காதிதி । அத்ர ஸர்வவ்ருத்திநிரோதாவசநேந ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகோ(அ)பி ஸம்க்ருஹீத: । யோகோ ஹி த்விவித: । ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஶ்ச । அத்ராத்யோ த்யேயாதிரிக்தவ்ருத்திநிரோத: । அந்த்யஸ்து ஸர்வவ்ருத்திநிரோத: । வ்ருத்திநிரோதஸ்தூபயஸாதாரண இதி ॥ 2 ॥
நந்வேவம் வ்யுத்தாநகாலீநே யத்கிம்சித்வ்ருத்திநிரோதே(அ)திவ்யாப்தி: । கிம்ச வ்ருத்திவிஷயகபோதஸ்வரூப ஏவ புருஷ: காஷ்டாக்நிவதிதி யோகஸாம்க்யயோ: ஸித்தாந்த:, அதோ வ்ருத்திவிலயே ததநுபவரூப: புருஷோ(அ)பி நஶ்யேத் காஷ்டாபாயே(அ)க்நிவத், ததஶ்ச யோககாலே க: புருஷார்த இத்யபேக்ஷாயாமிதம் ஸூத்ரம் ப்ரவர்ததே –
ததா த்ரஷ்டு: ஸ்வரூபே(அ)வஸ்தாநம் ॥ 3 ॥
ததேத்யநேந நிரோதவிஶேஷ ஏவாஸம்ப்ரஜ்ஞாதாக்ய: பராம்ருஶ்யதே । யோக்யதாபலாத் । ஸம்ப்ரஜ்ஞாதே ஸ்வரூபாவஸ்தாநாபாவஸ்யோத்தரஸூத்ரே வக்ஷ்யமாணத்வாத் । ததா ஸர்வவ்ருத்திநிரோதகாலே த்ரஷ்டு: த்ருஷ்டிஸ்வரூபஸ்ய புருஷஸ்ய ஸ்வரூபே நிர்விஷயசிந்மாத்ரரூபே அவஸ்தாநம் பவதி । ஸ்வதோ தர்மதோ வா ந நாஶஶங்காஸ்தீத்யர்த: । ததுக்தம் வாஸிஷ்டே –“அஸம்பவதி ஸர்வத்ர திக்பூமாகாஶரூபிணா (?) । ப்ரகாஶ்யே யாத்ருஶம் ரூபம் ப்ரகாஶஸ்யாமலம் பவேத் ॥ அஹம் த்வம் ஜகதித்யாதௌ ப்ரஶாந்தே த்ருஶ்யஸம்ப்ரமே । ஸ்யாத்தாத்ருஶீ கேவலதா ஸ்திதே த்ரஷ்டர்யவீக்ஷணே“ இதி । இதாநீம் ச வ்ருத்யபாவாத்ததநுகதது:கபோகநிவ்ருத்தி: புருஷார்த: । ததா த்ரஷ்டு: ஸ்வரூபாவஸ்திதிஹேதுசித்தவ்ருத்திநிரோதோ யோகலக்ஷணம் । தச்ச ந வ்யுத்தாநகாலீநஸ்யாஸ்தீதி நாதிவ்யாப்திரிதி பாவ: । ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய அஸம்ப்ரஜ்ஞாதத்வாரா ஸ்வரூபாவஸ்திதிஹேதுத்வமுபபாதநீயம் ॥ 3 ॥
யோககாலே(அ)நர்தநிவ்ருத்திம் ப்ரதர்ஶ்ய கூடஸ்தநித்யஸ்யாப்யயோககாலே தத்விபர்யயம் தர்ஶயதி –
வ்ருத்திஸாருப்யமிதரத்ர ॥ 4 ॥
இதரத்ர வ்ருத்திகாலே வ்ருத்திஸாத்ருஶ்யம் த்ரஷ்டுர்பவதீத்யர்த: । வ்ருத்தீநாம் ஸுகது:கமோஹாத்மககடாத்யாகாரதயா சைதந்யமபி தத்ப்ரதிபிம்பவஶாத்தத்ரூபமிவ பவதி । யதா ஜபாலௌஹித்யேந ஸ்படிகோ(அ)பி லோஹித இவ பவதி தத்வத் । இதமேவ த்ரஷ்டுர்வ்ருத்திஸாரூப்யம் விஷயோபரக்தவ்ருத்திக்ரஹணம் । ததா ஸுகது:கபோகரூபோ(அ)நர்தோ(அ)பீதி பாவ: । ’ஆதாநஸ்ய க்ரஹணத்வாதப்யவஹரணஸ்ய ச போகத்வாத்’ இதி வார்திகே சைதத்குருசரணை: ப்ரஸாதிதம் ப்ரபஞ்சிதம் ச, அத்ர ஸூத்ராப்யாமேதத்ஸித்தம் । வ்ருத்திகால ஏவ புருஷஸ்ய து:கபோகரூப: ஸம்ஸாரோ வ்ருத்திவியோகே ச தந்நிவ்ருத்திரூபம் கைவல்யமதோ வ்ருத்தயோ நிரோத்தவ்யா இதி । இதம் ச யோகஸ்யாபாதபலமுக்தம் । முக்யபலம் து ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸ்ய த்யேயஸாக்ஷாத்கார: । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதபலமுக்தம் ।முக்யபலம் து ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸ்ய த்யேயஸாக்ஷாத்கார: । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸ்ய ச தத்த்வஜ்ஞாநஸாதாரணாகிலஜ்ஞாநவாஸநாக்ஷயேண ப்ராரப்தமப்யதிக்ரம்யாஶு மோசநமிதி வார்திகக்ருத்பி: ப்ரபஞ்சிதம் ॥ 4 ॥
நநு கியத்ப்ரகாரா: கீத்ருஶ்யோ வா வ்ருத்தயோ நிரோத்தவ்யா இத்யாகாம்க்ஷாயாமாஹ –
வ்ருத்தய: பஞ்சதய்ய: க்லிஷ்டாக்லிஷ்டா: ॥ 5 ॥
வக்ஷ்யமாணா: பஞ்சப்ரகாரா ஏவ வ்ருத்தயோ நிரோத்தவ்யா: । தாஸாம் நிரோதேநைவ ராகத்வேஶாதிவ்ருத்தீநாம் ஸ்வயமநுதயாத் । தாஶ்ச வ்ருத்தய: க்லிஷ்டரூபா வா பவந்து , அக்லிஷ்டரூபா வா பவந்து , ஸர்வா ஏவ நிரோத்தவ்யா இத்யர்த:। க்லிஷ்டாஸ்தாமஸ்யோ(அ)க்லிஷ்டா: ஸாத்த்விக்யோ ராஜஸ்யஶ்ச । க்லிஷ்டாக்லிஷ்டமிஶ்ரவ்ருத்தேரம்ஶாப்யாம் தாமஸீஸாத்விக்யோரேவாந்தர்பாவ:। ’ரஜோமிஶ்ரமி’தி ஸ்ம்ருதே: ॥ 5 ॥
காஸ்தா: பஞ்சப்ரகாரா வ்ருத்தய இத்யபேக்ஷாயாமாஹ –
ப்ரமாணவிபர்யயவிகல்பநித்ராஸ்ம்ருதய ॥ 6 ॥
ஸுகமம் ॥ 6 ॥
ப்ரமாணாத்யா: பஞ்சவ்ருத்தீ: க்ரமேண பஞ்சபி: ஸூத்ரைர்லக்ஷயதி –
ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாகமா: ப்ரமாணாநி ॥ 7 ॥
அநதிகததத்த்வபோத: ப்ரமா, தத்கரணம் ப்ரமாணமிதி ப்ரமாணஸாமாந்யலக்ஷணம் ப்ரஸித்தத்வாதுபேக்ஷ்யைவ விபாக: க்ருத: । தத்ரேந்த்ரியத்வாரா ஸ்வதோ வா மந:ஸம்நிகர்ஷாஜ்ஜாயதே யா(அ)நதிகதார்தநிஶ்சயரூபா வ்ருத்தி: ஸா ப்ரத்யக்ஷம் ப்ரமாணம்। நிஶ்சயத்வம் ச ஸம்ஶயபிந்நஜ்ஞாநத்வம் । அதோ நேச்சாக்ருத்யாதிஷ்வதிவ்யாப்தி: । இச்சாதிஷு ஸம்நிகர்ஷஸ்ய ஹேதுத்வே ப்ரமாணாபாவாத் । அஸ்ய ச ப்ரமாணஸ்ய பலம் ப்ரமா பௌருஷேயோ போத: । வ்ருத்தித்வாரைவ ஹி ததாரூடோ(அ)ர்தஶ்சித்தௌ ப்ரதிபிம்பதே । யத்யபி புருஷஸ்வரூபோ போதோ நித்யஸ்ததாபி தத்தத்விஷயாவிஷ்டத்வேந தஸ்ய பலத்வம் புருஷாஶ்ரிதத்த்வம் ச கடதே । விஷயதா ச ப்ரதிபிம்பஸ்வரூபேதி । ஏவமேவாநுமாநாத்யகிலவ்ருத்தீநாம் பௌருஷேயோ போத ஏவ ப்ரயோஜநம் புருஷார்தமேவ கரணவ்யாபாராத், ராஜார்தம் ப்ருத்யவ்யாபாரவத் । வ்யாப்யாதிவ்ருத்திஜந்யா வ்ருத்திரநுமாநம் ப்ரமாணம் । யோக்யஶப்தஜந்யா வ்ருத்திஶ்ச ஶப்தப்ரமாணமிதி । ஏதேஷ்வேவ ப்ரமாணேஷு பரோக்தாநாமுபமாநைதிஹ்யாதீநாம் ப்ரவேஶ: । அத்ர ப்ரமாத்ராதிவிபாகே வார்திககாரிகா: –“ப்ரமாதா சேதந: ஶுத்த: ப்ரமாணம் வ்ருத்திரேவ ச । ப்ரமா(அ)ர்தாகாரவ்ருத்தீநாம் சேதநப்ரதிபிம்பநம் ॥ ப்ரதிபிம்பிதவ்ருத்தீநாம் விஷயோ மேய உச்யதே । வ்ருத்தய: ஸாக்ஷிபாஸ்யா: ஸ்யு: கரணஸ்யாநபேக்ஷணாத் ॥ ஸாக்ஷாத்தர்ஶநரூபம் ச ஸாக்ஷித்வம் ஸாம்க்யஸூசிதம் । அவிகாரேண த்ரஷ்ட்ருத்வம் ஸாக்ஷித்வம் சாபரே ஜகு:” ॥ 7 ॥
விபர்யயோ மித்யாஜ்ஞாநமதத்ரூபப்ரதிஷ்டம் ॥ 8 ॥
விபர்யய இதி லக்ஷ்யநிர்தேஶ: । மித்யாஜ்ஞாநமிதி லக்ஷணம் । மித்யேத்யஸ்ய விவரணமதத்ரூபப்ரதிஷ்டமிதி । ந தத்ரூபோ ந ஸ்வஸமாநாகாரோ யோ விஷயஸ்தத்விஶேஷ்யகமித்யர்த: । ப்ரமஸ்தலே ச ஜ்ஞாநாகாரஸ்யைவ விஷயே ஸமாரோப:। “விப்ர ப்ருத்வ்யாதி சித்தஸ்தம் ந பஹிஷ்டம் கதாசந । ஸ்வப்நப்ரமமதாத்யேஷு ஸர்வைரேவாநுபூயதே” இதி ஸ்ம்ருதே: ॥ ஸ்வப்நாதிஷு சித்தமேவ ப்ரதீயதே ந பஹிஷ்டமித்யர்த: । ஸம்ஶயஸ்யாபி விபர்யயே(அ)ந்தர்பாவ: । அதத்ரூபப்ரதிஷ்டத்வவசநாதந்யதாக்யாதிரத்ர தர்ஶநே ஸித்தா ந து ஸாம்க்யாநாமிவாவிவேகமாத்ரம் ॥ 8 ॥
ஶப்தஜ்ஞாநாநுபாதீ வஸ்துஶூந்யோ விகல்ப: ॥ 9 ॥
ஶப்தஶ்ச ஜ்ஞாநம் ச அநுபாதிநீ யஸ்ய ஸ ததா । ததா ச பாதாபாதகாலாவிஶேஷேண ததுபயஜநகோ(அ)ர்தஶூந்யப்ரத்யதோ விகல்ப இத்யர்த: । விபர்யயஶ்ச பாதோத்தரம் ந ஸ்வவிஷயேஷு ஶப்தஜ்ஞாநே ஜநயதி । ப்ரமாணவ்ருத்திஶ்சார்தவதீதி தயோர்வ்யாவ்ருத்தி: । அஸ்யோதாஹரணாநி – ராஹோ: ஶிர: புருஷஸ்ய சைதந்யம் । ஏவம் ’ ஏஷ வந்த்யாஸுதோ யாதி கபுஷ்பக்ருதஶேகர: । ம்ருகத்ருஷ்ணாம்பஸி ஸ்நாத: ஶஶஶ்ருங்கதநுர்தர: ।’ இத்யாதீநி । பாதோத்தரமபி ஹி தாத்ருஶஜ்ஞாநை: ஶப்தஜ்ஞாநரூபோ வ்யவஹார: க்ரியத இதி । வைஶேஷிகைஶ்சைதாந்யாஹார்யஜ்ஞாநாந்யுச்யந்தே ॥ 9 ॥
அபாவப்ரயயாலம்பநா வ்ருத்திர்நித்ரா ॥ 10 ॥
ப்ரக்ருதத்வாதுக்தவ்ருத்தீநாம் யோ(அ)பாவோ(அ)நுத்பாத: தஸ்ய ப்ரத்யய: காரணம் தம: ததாலம்பநா தத்விஷயிணீ தம:ப்ரசுரசித்தவிஷயிணீதி யாவத், ஏவம்பூதா வ்ருத்திர்நித்ரேத்யர்த: । ஜாக்ரத்ஸ்வப்ந(ஸ்த)வ்ருத்த்யுபரமே சித்தஸ்ய ஸ்வகதஸுகாதிவிஷயிணீ நித்ராக்யா வ்ருத்திரநுமீயதே । ஸுகமஹமஸ்வாப்ஸம் து:கமஹமஸ்வாப்ஸம் காடம் மூடோ(அ)ஹமஸ்வாப்ஸமித்யேவம் ஸாத்த்விகாதிநித்ரோத்திதாநாம் த்ரிவிதஸ்மரணாததோ(அ)பி நித்ரா வ்ருத்திரிதி । ஶுத்ததார்கிகாஸ்து இமாமபி வ்ருத்திம் ஸ்வப்நமத்யே ப்ரவேஶயந்தி । ஸுஷுப்த்யவஸ்தாம் து ஜ்ஞாநஶூந்யத்வரூபாம் ஜ்ஞாநகாரணாபாவாதேவேச்சந்தி । அஸ்மாபிரபி ஸர்வவ்ருத்திஶூந்யாப்யவஸ்தா ஸ்வீக்ரியத ஏவ । தஸ்யாம் ச காடம் தமோ தோஷ இஷ்யதே । “ஸத்த்வாஜ்ஜாகரணம் வித்யாத்ரஜஸா ஸ்வாபமாதிஶேத் । ப்ரஸ்வாபநம் து தமஸா துரீயம் த்ரிஷு ஸம்ததம்” இதி ஸ்ம்ருதே: । இந்த்ரியாத்யுத்பத்தே: ப்ராகேவ ஹிரண்யகர்பஸ்ய ஜ்ஞாநோத்பத்த்யா ந ஜ்ஞாநஸாமாந்யே த்வங்மநோயோகாதீநாம் ஹேதுத்வக்ல்ருப்திஸம்பவோ யேந ஜ்ஞாநகாரணாபாவாதேவ ஸாவஸ்தோபபாத்யேதேதி ॥ 10 ॥
அநுபூதவிஷயாஸம்ப்ரமோஷ: ஸ்ம்ருதி: ॥ 11 ॥
பூதௌ பூர்வமநுபூதௌ யௌ விஷயௌ வ்ருத்திததாரூடார்தௌ தயோர்நாஸ்தி ஸம்ப்ரமோஷ: ஸ்தேயமபஹாரோ யஸ்மாத்ப்ரத்யயாத்ஸ ப்ரத்யய: ஸ்ம்ருதிரித்யர்த: । ப்ரமுஷ்டதத்தாகே ஶப்தஜந்யபதார்தோபஸ்தித்யாதௌ ஸ்ம்ருதிவ்யவஹாராபாவாத், ஸ பட: ஸ கட இத்யாதிப்ரத்யய ஏவ ஸ்ம்ருதிஶப்தவாச்ய இத்யாஶய: । தத்ர ஸ இதி பூர்வோபஸ்திதிரபி பாஸத ஏவேதி । அத்ர ப்ரத்யபிஜ்ஞாவ்யாவ்ருத்தயே ஸம்ஸ்காரமாத்ரஜந்யத்வம் விவக்ஷணீயம் । ப்ரமுஷ்டதத்தாகம் ஸ்மரணம் த்வநுபவமத்யே ப்ரவேஶநீயம் । அநேந ஸூத்ரேண முக்யஸ்ம்ருதிரேவ லக்ஷிதா । ப்ரமாணேத்யாதிவ்ருத்திவிபாகஸூத்ரே து ஸம்ஸ்காரமாத்ரஜந்யகுணத்வேந ப்ரமுஷ்டதத்தாகமபி தஜ்ஜ்ஞாநம் ஸ்ம்ருதிஶப்தேந க்ருஹீதமிதி ந விபாகந்யூநதா । நிரோத்தவ்யா வ்ருத்தயோ வ்யாக்யாதா: ॥ 11 ॥
இத: பரம் நிரோதோபாய உச்யதே –
அப்யாஸவைராக்யாப்யாம் தந்நிரோத: ॥ 12 ॥
வக்ஷ்யமாணாப்யாஸவைராக்யே தாப்யாம் மிலிதாப்யாம் சித்தவ்ருத்திநிரோதோ பவதீத்யர்த: । தத்ர சித்தநத்யா வைராக்யேண விஷயமார்ககம் வ்ருத்திஸ்ரோத: ப்ரதிபத்யதே । விவேகதர்ஶநாப்யாஸேந ச விவேகமார்ககம் வ்ருத்திஸ்ரோத உத்வாஹ்யதே । ஆப்யாம் வ்யாபாராப்யாம் நிரோதாக்யே கைவல்யாப்தௌ சித்தநதீ விலீயதே । இத்யுபயாதீநோ வ்ருத்திநிரோத: ॥ 12 ॥
அப்யாஸவைராக்யே க்ரமேண லக்ஷயதி ஸூத்ரவர்கேண –
தத்ர ஸ்திதௌ யத்நா(அ)ப்யாஸ: ॥ 13 ॥
தத்ர தயோர்மத்யே ஸ்திதௌ விவேகபர்யந்தம் சித்தஸ்தைர்யார்தம் ப்ரயத்நோ வக்ஷ்யமாணாநாம் ஶ்ரத்தாவீர்யஸ்ம்ருதிப்ரஜ்ஞாரூபஸாதநாநாம் புந:புநரநுஷ்டாநமப்யாஸ இத்யர்த: ॥ 13 ॥
அநுஷ்டாநாய அப்யாஸஸ்ய தார்ட்யமபி லக்ஷயதி –
ஸ து தீர்ககாலநைரந்தர்யஸத்காராஸேவிதோ த்ருடபூமி: ॥ 14 ॥
ஸ து அப்யாஸோ தீர்ககாலேந ஸேவிதோ நைரந்தர்யைணாவ்யவதாநேந ச ஸேவிதஸ்தபோப்ரஹ்மசர்யாதிரூபை: ஸத்காரைஶ்ச ஸேவிதோ த்ருடபூமிர்பவதி । வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரேணாநபிபூதாம் ஸ்திதிம் ஜநயதீத்யர்த: ॥ 14 ॥
யோகஹேதுவைராக்யயோர்மத்யே ப்ரதமமபரவைராக்யம் லக்ஷயதி –
த்ருஷ்டாநுஶ்ரவிகவிஷயவித்ருஷ்ணஸ்ய வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா வைராக்யம் ॥ 15 ॥
அபரவைராக்யம் தாவச்சதுர்விதம் – யதமாநஸம்ஜ்ஞா, வ்யதிரேகஸம்ஜ்ஞா, ஏகேந்த்ரியஸம்ஜ்ஞா, வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா சேதி । தத்ர த்ருஷ்டேஷ்வைஹிகேஷு விஷயேஷு, ஆநுஶ்ராவிகேஷு அநுஶ்ரவாக்யவேதோக்தேஷு விஷயேஷு ஸ்வர்காதிஷு, வித்ருஷ்ணஸ்ய ஆத்யவைராக்யத்ரயயுக்தஸ்ய சித்தஸ்ய ஜாயமாநா யா வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா ஸா யோகஹேதுவைராக்யமபரமித்யர்த: । வைராக்யாந்தரஸ்ய பரதயா வக்ஷ்யமாணத்வாத் । அயம் பாவ: । யதமாநாதிவைராக்யே ஸத்யபி வஶீகாரம் விநா விஷயஸாம்நித்யே யோகப்ரம்ஶோ பவதி । அத ஆத்யவைராக்யத்ரயாப்யாஸாதுத்பத்யமாநா வஶீகாரஸம்ஜ்ஞைவ யோகஹேதுரிதி । வைராக்யசதுஷ்டயம் தந்த்ராந்தரே ப்ரோக்தம் தத்யதா – “ஜ்ஞாநபூர்வகவைராக்யஸாதநாநாம் தோஷதர்ஶநாதீநாமநுஷ்டாநம் யதமாநஸம்ஜ்ஞாத்வேந பரிபாஷிதா வித்ருஷ்ணா ப்ரதமா பூமிகா । ஜிதாந்யேதாநீந்த்ரியாணி, ஏதாநி ச ஜேதவ்யாநீதி வ்யதிரேகாவதாரணயோக்யதா த்விதீயா பூமிகா । பாஹ்யேந்த்ரியவிஷயேஷு ரூபாதிஷு ராகத்வேஷாதிக்ஷயே ஸதி, ஏகஸ்மிந்நேவ மநஸி மாநாதிவிஷயகராகத்வேஷாத்யபஸாரணம் த்ருதீயா பூமிகா । ப்ரக்ருஷ்டவிஷயஸாம்நித்யே(அ)பி ராகாதிவாஸநாநுத்போதஶ்சதுர்தீ பூமிகா வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா வித்ருஷ்ணேதி ॥ 15 ॥
பரவைராக்யம் லக்ஷயதி –
தத்பரம் புருஷக்யாதேர்குணவேத்ருஷ்ண்யம் ॥ 16 ॥
ததிதி வைராக்யம் பராம்ருஶ்யதே । புருஷக்யாதேராத்மத்வயாந்யதரஸாக்ஷாத்காராத்தேதோருத்பத்யமாநம் ஸகலகுணேஷ்வாத்மோபகரணேஷு வைத்ருஷ்ண்யமலம்புத்தி: பரம் ஶ்ரேஷ்டம் வைராக்யமித்யர்த: । பூர்வஸூத்ரே விஷயதோஷதர்ஶநஜம் விஷயேஷ்வேவ வைராக்யமுக்தம், நது ஜ்ஞாநே தத்ஸாதநே ச । ததாநீம் ச ஜ்ஞாநே(அ)பி விநாஶித்வாதிதோஷதர்ஶநஸாம்யே(அ)பி நாலம்புத்திரூபம் வைராக்யம் ஸம்பவதி, அவித்யாநிவ்ருத்த்யாக்யப்ரயோஜநவத்த்வாத் । அத்ர ஸூத்ரே ஜ்ஞாநேநாவித்யாநிவ்ருத்த்யாதௌ ஸித்தே தேநைவ தோஷதர்ஶநேநாத்மதத்த்வத்ருஷ்ட்யா ச ஜ்ஞாநஸாதநேஷ்வாத்மத்ருப்தஸ்யோபேக்ஷோச்யத இதி வைராக்யயோர்பேத: । ஏதஸ்மிந்நேவ ச வைராக்யே ஸதி கைவல்யநியமோ, ந பூர்வவைராக்ய இத்யதோ(அ)ஸ்ய பரத்வம் ॥ 16 ॥
யோகஸ்ய ப்ரக்ருஷ்டம் ஸாதநம் நிர்திஷ்டம் । இதாநீம் யோகஸ்யாவாந்தரவிபாக உச்யதே ஸூத்ரை: –
விதர்கவிசாராநந்தாஸ்மிதாரூபாநுகமாத்ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: ॥ 17 ॥
ஸாக்ஷாத்காரவிஶேஷரூபைர்விதர்காதிபிரநுகமாத்தேதோ: ஸம்யக்ப்ரஜ்ஞாவத்த்வேந ஸம்ப்ரஜ்ஞாதநாமா யோகோ பவதி । சதுர்வித இத்யர்த: । ஏகஸ்மிந்நேவ சதுர்புஜாதிவ்யஷ்டிஸமஷ்டிஸம்காதரூபாலம்பநே சதுர்வித: ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: க்ரமேண பவதி। தத்ர பூதேந்த்ரியயோரஶ்ருதாமதாஶேஷவிஶேஷஸாக்ஷாத்காரே விதர்கபரிபாஷா । தேந ச பலேநோபஹிதஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோதோ விதர்காநுகத உச்யதே । ததா தத்ரைவாலம்பநே காரணத்வேநாநுகதா யே ப்ரக்ருதிமஹதஹங்காரதந்மாத்ரரூபா புதேந்த்ரியயோ: ஸூக்ஷ்மாத்யர்தாஸ்தத்கதாஶேஷவிஶேஷஸாக்ஷாத்காரே விசாரஸம்ஜ்ஞா । தேந ச பலேநோபஹிதஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோதோ விசாராநுகத: । ததா தத்ரைவாலம்பநே யஶ்சதுர்விம்ஶதிதத்த்வாநுகத: ஸுகரூப: புருஷார்தோ(அ)ஸ்தி, தத்கதாஶேஷவிஶேஷஸாக்ஷாத்காரே ஆநந்தஸம்ஜ்ஞா । தேந ச பலேநோபஹிதஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோத ஆநந்தாநுகத: । யத்யபி து:கமோஹாதிதர்மஜாதம் த்ரிகுணாத்மகம் ஸகலவஸ்துஷ்வஸ்தி ததாபி ஸுகராகேணைவ ஸம்ஸாராதாத்மநோ பந்தாச்ச ததேவ முக்யதோ த்ரஷ்டவ்யம் । யதா தத்ர தோஷதர்ஶநேந யோகஜஸித்திஷ்வபி வைராக்யம் ஸ்யாதித்யாஶயேநாநந்தமாத்ரே யோக உபதிஷ்ட: । ததா தத்ரைவாலம்பநே ஜீவேஶ்வரரூபம் யத்புருஷத்வயமஸ்தி ததந்யதரஸ்யாஶேஷவிஶேஷஸாக்ஷாத்காரே அஸ்மிதாஸம்ஜ்ஞா । தேந ச பலேநோபஹிதஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோதோ(அ)ஸ்மிதாநுகத இதி । ஆஸு ச ஸம்ப்ரஜ்ஞாதபூமிகாஸு உத்ஸர்கத: க்ரமோ(அ)ப்யஸ்தி । ஸ்தூலாதிக்ரமேணைவ பரமஸூக்ஷ்மபர்யந்தம் சித்தஸமாதாநஸம்பவாத் । யஸ்ய த்வீஶ்வராநுக்ரஹவஶாதாதாவேவோத்தமபூமிகாலாபோ பவதி தஸ்ய பூர்வபூர்வபூமிஷு யோகோ நாபேக்ஷ்யத இதி ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்வரூபம் விபாகஶ்சோக்த: ॥ 17 ॥
அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்வரூபமுச்யதே –
விராமப்ரத்யயாப்யாஸபூர்வ: ஸம்ஸ்காரஶேஷோ(அ)ந்ய: ॥ 18 ॥
தத்த்வஜ்ஞாநலக்ஷணயாபி வ்ருத்த்யா விரம்யதாமிதி ப்ரத்யய:, ஜ்ஞாநே(அ)ப்யலம்புத்தி: பரவைராக்யம் । ததப்யாஸாத்பௌந:புந்யாஜ்ஜாயதே ய: ஸம்ஸ்காரமாத்ராவஶேஷே வ்ருத்திநிரோத: ஸ ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாதந்யோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத இத்யர்த: । ஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷ இத்யநேந மோக்ஷகாலீநநிரோதவ்யாவ்ருத்தி: । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதே வ்யுத்தாநார்தம் வ்ருத்திஸம்ஸ்காரமாத்ரம் திஷ்டதி ந து வ்ருத்தி: । மோக்ஷே து சித்தஸ்யாத்யந்தவிலயாத்ஸம்ஸ்காரோ(அ)பி ந திஷ்டதீதி விஶேஷ: ॥ 18 ॥
அஸம்ப்ரஜ்ஞாதம் த்விதா விபஜதே ஸூத்ராப்யாம் –
பவப்ரயயோ விதேஹப்ரக்ருதிலயாநாம் ॥ 19 ॥
விதேஹாநாம் ப்ரக்ருதிலயாநாம் ச அஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ பவப்ரத்யயஸம்ஜ்ஞகோ பவதி । பவோ ஜந்மைவ ப்ரத்யய: காரணம் யஸ்யேதி வ்யுத்பத்தேரித்யர்த: । தேஹநைரபேக்ஷ்யேணைவ புத்திவ்ருத்திமந்த: ஸித்தா விதேஹா இதி விபூதிபாதே பாஷ்யகாரைருக்தம் । தே ச மஹதாதயோ தேவா:, தேஷாம் ந ஸாதநாநுஷ்டாநம் ॥ 19 ॥
ஶ்ரத்தாவீர்யஸ்ம்ருதிஸமாதிப்ரஜ்ஞாபூர்வக இதரேஷாம் ॥ 20 ॥
இதாநீம் முக்யமுபாயப்ரத்யயமாஹ - ஶ்ரத்தாவீர்யஸ்ம்ருதிஸமாதிப்ரஜ்ஞாபூர்வக இதரேஷாம் । இதரேஷாம் ப்ரக்ருதிலயாந்தாதிரிக்தாநாம் ஶ்ரத்தாத்யுபாயஜந்ய ஏவாஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ ந ஜந்மமாத்ராதித்யர்த: । ஶ்ரத்தா ஆஸ்திக்யபுத்த்யா விவேகக்யாதியோகோத்கண்டா । ஸா ப்ரதிபந்தஸஹஸ்ராண்யபி திரஸ்க்ருத்ய போகஸம்காத்யோகிநம் ரக்ஷதி ஸமர்தா மாதேவ। தந்மூலகம் விவேகார்திநோ வீர்ய தத்விஷயா தாரணா । வீர்யாச்ச ஸ்ம்ருதிர்த்யாநம் । த்யாநாச்ச ஸமாதிர்த்யேயஸாக்ஷாத்காரபலக: । ததோ த்யேயஸாக்ஷாத்காரரூப: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ பவதி । ஸ ஏவ தத்த்வஸாக்ஷாத்காரோ தர்மமேகஸமாத்யவஸ்தாம் பராம் காஷ்டாமாகதோ ரஜஸ்தமஸோருந்மூலநேந ப்ரவர்தமாநோ விஷயாவத்யதர்ஶீம் ஸமஸ்தவிஷயபரித்யாகரூபபரவைராக்யத்வாரா அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்யோபாய: । ஸ ஹி ஸ்வரூபப்ரதிஷ்டோ நிராலம்பந இதி திக் । ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய து பவப்ரத்யயவிஶேஷோ ந ஸம்பவதீதி தாரணாத்யாநஸமாதீநாம் ஸம்ப்ராஜ்ஞாதயோகஸ்யாந்தரங்கத்வேந தேஷாம் நிஷ்பத்தௌ தத்ரவ ஜந்மநி ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாவஶ்யம்பாவாதிதி போத்யம் ॥ 20 ॥
தீவ்ரஸம்வேகாநாமாஸந்ந: ॥ 21 ॥
அதிமாத்ரத்வம் அதிப்ரமாணத்வம் । அதிஶயிதத்வமிதி யாவத் । ஸம்வேகஶ்சாநுஷ்டாநேஶ்ரைஷ்ட்ய(ஶைக்ர்ய)மவிச்சேதஶ்ச । தீவ்ரஸம்வேகேந அதிமாத்ரஸாதநவதாமாஸந்ந: விலம்பரஹித:, யோகோ பவதீத்யர்த: ॥ 21 ॥
ஆஸந்நதாயாமபி தரதமத்வரூபவிஶேஷஹேதுமாஹ –
ம்ருதுமத்யாதிமாத்ரத்வாத்ததோ(அ)பி விஶேஷ: ॥ 22 ॥
ம்ருதுத்வமல்பதா । மத்யத்வம் ப்ரஸித்தம் । அதிமாத்ரத்வம் ச வ்யாக்யாதம் । தாநி தாநி விஶேஷணதயா பாஷ்யே வ்யாக்யாதாநி । ததா ச ஸம்வேகவிஶேஷணஸ்ய தீவ்ரத்வஸ்ய ம்ருதுத்வாதித்ரைவித்யேந ததோ(அ)ப்யாஸந்நாதபி விஶேஷ ஆஸந்நதராஸந்நதமரூபோ யோகோ பவதீத்யர்த: ॥ 22 ॥
யோகஸ்யாஸந்நதமத்வே கிமிதமேவ ஸாதநமுதா(அ)ந்யதப்யஸ்தீத்யாகாங்க்ஷாயாமாஹ –
ஈஶ்வரப்ரணிதாநாத்வா ॥ 23 ॥
வக்ஷ்யமாணாத்தத்விஷயகதாரணாத்யாநஸமாதித்ரயதுல்யாதப்யாஸந்நதமோ யோகஸ்தத்காலம் ச பவதீஶ்வராநுக்ரஹாதித்யர்த: । ததா ச பூர்வஸூத்ரோக்தமாஸந்நதமயோகஸாதநம் ஜீவத்மயோகிபரமிதி ॥ 23 ॥
ஈஶ்வரம் லக்ஷயதி –
க்லேஶகர்மவிபாகாஶயைரபராம்ருஷ்ட: புருஷவிஶேஷ ஈஶ்வர: ॥ 24 ॥
க்லேஶா அவித்யாஸ்மிதாராகத்வேஷாபிநிவேஶா த்விதீயபாதே வ்யாக்யேயா: । கர்ம தர்மாதர்மௌ । விபாகா: கர்மபலாநி ஜந்மாயுர்போகா: । ஆஶயோ ஜ்ஞாநாதிவாஸநா: । ஏதை: காலத்ரயே(அ)ப்யபராம்ருஷ்ட: புருஷவிஶேஷ ஈஶ்வர இத்யர்த: । யத்யபி ஜீவா அபி க்லேஶாதிஶூந்யத்வம் ஏவ க்லேஶாதேரந்த:கரணதர்மத்வாத் । ததாபி ஸ்வாமித்வஸம்பந்தேநைவ க்லேஶாத்யபாவஸ்ய விவக்ஷிதத்த்வாஜ்ஜீவவ்யாவ்ருத்தி: । ஜீவா ஹி க்லேஶாதிபலயோ: ஸுகது:கயோர்போக்த்ருத்வாத்க்லேஶாதி-ஸ்வாமிந இதி ॥ 24 ॥
நிஷேதமுகேந லக்ஷணமுக்த்வா விதிமுகேநாபி ததாஹ –
தத்ர நிரதிஶயம் ஸர்வஜ்ஞபீஜம் ॥ 25 ॥
ஸர்வஜ்ஞத்வாநுமாபகம் யஜ்ஜ்ஞாநஸ்ய ஸாதிஶயத்வம் தத்தத்ரேஶ்வரே நிரதிஶயம் விஶ்ராந்தமித்யர்த: । ததா ச நிரதிஶயஜ்ஞாந-ஈஶ்வர இதி லக்ஷணம் । அத்ரேதமநுமாநம் । ஜ்ஞாநம் க்வசித்ப்ராப்தகாஷ்டம் ஸாதிஶயத்வாத், பரிமாணவதிதி ॥ 25 ॥
தஸ்யைஶ்வர்யம் நித்யமிதி ப்ரதிபாதயதி –
பூர்வேஷாமபி குரு: காலேநாநவச்சேதாத் ॥ 26 ॥
ஸ ஏஷ ஈஶ்வர: பூர்வேஷாம் ஹிரண்யகர்பாதீநாமபி குருரந்தர்யாமிவிதயா ஜ்ஞாநசக்ஷு:ப்ரத: । காலாநவச்சிந்நத்வாந்நித்யத்வா…..பவதீத்யர்த: ।ததா ச ஶ்ருதி: “ஜந்மநிரோதம் ப்ரவதந்தி யஸ்ய ப்ரஹ்மவாதிநோ ஹி ப்ரவதந்தி நித்ய”மிதி । ஜந்மநிரோதம் ஜந்மாபாவம் ஈஶ்வரஸ்ய ச ஜீவவதேவ ….ஸதி (?)ஶ்சிந்மாத்ரஸ்யைஶ்வர்யவாநுபாதிரஸ்தி । ’கார்யோபாதிரயம் ஜீவ: காரணோபாதிரீஶ்வர:’ இதி ஸ்ம்ருதே: । ஈஶ்வரஸ்யாஶேஷவிஶேஷாஸ்து வேதாந்தஶாஸ்த்ரே பரீக்ஷிதா: ॥ 26 ॥
தஸ்ய வாசக: ப்ரணவ: ॥ 27 ॥
தஸ்ய ஈஶ்வரஸ்ய முக்யம் நாமேத்யர்த: । “அத்ருஷ்டவிக்ரஹோ தேவோ பாவக்ராஹ்யோ மநோமய: । தஸ்யோங்கார: ஸ்ம்ருதோ நாம தேநாஹூத: ப்ரஸீததி” இதி ஸ்ம்ருதே: ॥ 27 ॥
ப்ரணிதாநம் லக்ஷயதி –
தஜ்ஜபஸ்ததர்தபாவநம் ॥ 28 ॥
ப்ரணவஸ்ய ஜப: ப்ரணவார்தஸ்ய ப்ரஹ்மணஶ்சிந்தநம் தாரணாத்யாநஸமாதிரூபம் ப்ரணிதாநமிதி ஶேஷ: । ’ஜபஶ்ச ப்ரணவம் நித்யம் ப்ரஹ்மவிஷ்ணுஶிவாத்மகம் । கோடிஸூர்யஸமம் தேஜோ த்யாயேதாத்மநி நிர்மலம்’ இத்யாதிஸ்ம்ருதிப்ய: ப்ரணவஜபஸ்ய ப்ராதமிகத்யாநாங்கத்வமிதி । ப்ரஹ்மவிஷ்ணுஶிவாத்மகம் ப்ரஹ்மாதீநாமப்யந்தர்யாமி । தேஜஶ்சைதந்யம் ॥ 28 ॥
ஈஶ்வரயோகஸ்ய ஸாங்க்யயோகாபேக்ஷயாதிஶ்ரேஷ்டத்வப்ரதிபாதநார்தமுத்கர்ஷமாஹ –
தத: ப்ரத்யக்த்சேதநாதிகமோ(அ)ப்யந்தராயாபாவஶ்ச ॥ 29 ॥
தத ஈஶ்வரப்ரணிதாநாத் ப்ரத்யக்சைதந்யஸ்ய ஜீவஸ்ய ஸாக்ஷாத்காரோ(அ)பி பவதி । ச ஶப்த ஆஸந்நதமயோகஸமுச்சயே । ததா யோகாந்தராயாணாம் யோகவிக்நாநாம் நிவ்ருத்திஶ்ச பவதீத்யர்த: ॥ 29 ॥
அந்தராயாநாஹ –
வ்யாதிஸ்த்யாநஸம்ஶயப்ரமாதாலஸ்யாவிரதிப்ராந்திதர்ஶநாலப்தபூமிகத்வாநவஸ்திதத்வாநி சிதவிக்ஷேபாஸ்தே(அ)ந்தராயா: ॥ 30 ॥
யதோ வ்யாத்யாதயஶ்சித்தவிக்ஷேபகா அதோ யோகாந்தராயா இத்யர்த: । தத்ர வ்யாதி: தாதுரஸகரணாநாம் வைஷம்யம் । தாதவோ வாதபித்தகபா:, ரஸா ஆஹாரபரிணாமா:, கரணாநி த்வக்சக்ஷுராதீநி ஏஷாம் வைஷம்யம் ஸ்வபாவப்ரச்யவ: । ஸ்த்யாநமகர்மண்யதா । யோகாநுஷ்டாநாக்ஷமத்வமிதி யாவத் । ஸம்ஶயோ குருஶாஸ்த்ரோக்தஸாதநேஷூபயகோடிகம் ஜ்ஞாநம் । ப்ரமாதோ(அ)நவதாநம் । ஆலஸ்யம் காயசித்தயோர்குருத்வாதப்ரவ்ருத்தி: । அவிரதிர்விஷயாபிலாஷ: । ப்ராந்திதர்ஶநம் குர்வாதிப்ரமிதார்தவிபரீதநிஶ்சய: । அலப்தபூமிகத்வம் வக்ஷ்யமாணாநாம் யோகபூமீநாம் ஸாதநாநுஷ்டாநே(அ)ப்யலாப: । அநவஸ்திதத்வம் யோகபூமிலாபே(அ)பி யோகப்ரம்ஶ இதி ॥ 30 ॥
வ்யாத்யாதிப்யஶ்சாந்யே(அ)ப்யந்தராயா பவந்தீத்யாஹ –
து:கதௌர்மநஸ்யாங்கமேஜயத்வஶ்வாஸப்ரஶ்வாஸா விக்ஷேபஸஹபுவ: ॥ 31 ॥
து:கம் ஸ்வதோ த்வேஷ்யம் । தௌர்மநஸ்யம் சித்தசாஞ்சல்யம் । அங்கமேஜயத்வமங்ககம்ப: । ஶ்வாஸோ தேஹாந்தர்வாயோரதிகப்ரவேஶ: । ப்ரஶ்வாஸோ தேஹாத்வாயோரதிகநிர்கம: । ஏதே விக்ஷேபஸஹபூவோ வ்யாத்யாதிவ்யவதாநேநைவ ஜாயந்த இத்யர்த: । அதவா து:காதயோ வ்ருத்திசாஞ்சல்யரூபவிக்ஷேபோத்பவா இத்யர்த: ॥ 31 ॥
ஸூத்ரத்வயோக்தா அந்தராயா ஈஶ்வரப்ரணிதாநநிரஸ்யா இதி முக்யகல்பாபிப்ராயேணைவோக்தம் । ததஸம்பவே து யத்ர குத்ரசிதைகாக்ர்யேணாப்யேதே பலவதப்யாஸதோ நிரஸநீயா பவந்தீத்யாஹ –
தத்ப்ரதிஷேதார்தமேகதத்த்வாப்யாஸ: ॥ 32 ॥
தேஷாமந்தராயாணாம் ப்ரதிஷேதார்தமந்ததோ யத்ர குத்ரசிதப்யேகஸ்மிந்நர்தே அப்யாஸ: கார்ய இத்யர்த: ॥ 32 ॥
யோகஸாதநகதோ விஶேஷ உக்த: । இதநீம் ஸ்திதிஸாதநே ஶ்ரத்தாவீர்யாத்யுபாயாப்யாஸே வஶீகாரத்வாரேணாப்ரதிபந்தஹேதூநாஹ ஸூத்ரை: –
மைத்ரீகருணாமுதிதோபேக்ஷாணாம் ஸுகது:கபுண்யாபுண்யவிஷயாணாம் பாவநாதஶ்சிதப்ரஸாதநம் ॥ 33 ॥
ப்ரஸாதநம் ஸ்திதிநிபந்தநமிதி த்ருதீயஸூத்ரஸ்தேநாந்வய: । அந்யதா தத்ர ஸூத்ரே வாஶப்தவையர்த்யாத் । நிபந்தநத்வம் ச ஸ்திதிஹேதுஶ்ரத்தாத்யப்ரதிபந்தத்வாரா ஸ்தித்யப்ரம்ஶஹேதுத்த்வம் பாஷ்யே வ்யாக்யாதத்வாத் । ஸுகாதிஶப்தாஶ்ச தர்மதர்ம்யபேதாத்ஸுகிதாதிவாசிந: । ததா ஸுகிதது:கிததார்மிகபாபஶீலேஷு யதோக்தக்ரமம் மைத்ர்யாதீநாமுத்பாதாச்சித்தஸ்ய ப்ரஸாதநம் ஸ்திதிநிபந்தநம் பவதி । ராகத்வேஷபாபாதிமலாபஸாரணேந சித்தவஶீகாராத் ஸூத்ரே வக்ஷ்யமாணாதித்யர்த: । மைத்ரீ ஸௌஹார்தம் । கருணா நிருபாதி: பரது:கப்ரஹாணேச்சா । முதிதா ப்ரீதி: । உபேக்ஷா ஔதாஸீந்யமிதி ॥ 33 ॥
ப்ரஸாதநஸ்ய ஸாதநாந்தரமாஹ –
ப்ரச்சர்தநவிதாரணாப்யாம் வா ப்ராணஸ்ய ॥ 34 ॥
ப்ராணஸ்ய ப்ரச்சர்தநம் வமநம், ரேசநமிதி யாவத் । விதாரணம் கும்பகம் । தச்சார்தாத்பூரகாநந்தரம், ரேசகோத்தரம் பூரகம் விநா விதாரணாஸம்பவாத் । ப்ராணாயாமதயாஸ்ய பாஷ்யே ப்ரோக்தத்வாச்ச । ததா ச ஏதத்த்வயாத்பூரணகர்பாதபி சித்தப்ரஸாதநம் குர்யாதித்யர்த: । அதவா ப்ரச்சர்தநம் ரேசகம் விதாரணம் து பூரகம் । வஸிஷ்டஸம்ஹிதாயாம் நாடிஶுத்த்யர்தம் ரேசகபூரகமாத்ரஸ்யாபி ப்ராணாயாமஸ்யோக்தத்வாதிதி ॥ 34 ॥
ப்ரஸாதநாபேக்ஷயா ஸ்திதிநிபந்தநாந்தரமாஹ –
விஷயவதீ வா ப்ரவ்ருத்திருத்பந்நா மநஸ: ஸ்திதிநிபந்தநீ ॥ 35 ॥
விஷயா கந்தாதயோ திவ்யா: பஞ்ச விஷயத்வேநாஸ்யா: ஸந்தீதி விஷயவதீ ப்ரவ்ருத்தி: ப்ரக்ருஷ்டா ஸாக்ஷாத்காரரூபா வ்ருத்தி: யோகஶாஸ்த்ரோக்தப்ரகாரேண நாஸாக்ராதௌ சித்ததாரணாதல்பகாலேநைவ ஜாயதே । நாஸாக்ரே திவ்யகந்தஸம்விதித்யாதிபாஷ்யவசநாத் । ஸா வா ப்ரவ்ருத்திருத்பந்நா மநஸோ விஷயாந்தரேஷு விவேகபர்யந்தேஷு ஸ்திதிநிபந்திநீ பவதி । ஶாஸ்த்ரோக்தார்தைகதேஶே ஸாக்ஷாத்காரேணார்தாந்தரே(அ)பி ஸம்ஶயாதிநிரஸநத: ஶ்ரத்தாவீர்யாத்யப்ரதிபந்தாதித்யர்த: ॥ 35 ॥
ஸ்திதிநிபந்தநாந்தரமாஹ –
விஶோகா வா ஜ்யோதிஷ்மதீ ॥ 36 ॥
அந்த:கரணஸ்ய புருஷஸ்ய வா யோகஜஸாக்ஷாத்காரரூபா வ்ருத்திர்ஜ்யோதிஷ்மதீத்யுச்யதே । ஸா யத: ஶோகநாஶகத்வாத்விஶோகா । அதஶ்சாஞ்சல்யஹேதுஶோகநிவ்ருத்த்யா ஸா வா ப்ரவ்ருத்திர்மநஸ: ஸ்திதிநிபந்திநீத்யர்த: । நநு ஆத்மஸாக்ஷாத்காரே புநஶ்சித்தஸ்திதி: கிமர்தமபேக்ஷ்யத இதி சேத் । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஹேதுபரவைராக்யோத்பாதநாயேத்யவேஹி । ததா ஸாக்ஷாத்காராப்யாஸம் விநா மித்யாஜ்ஞாநவாஸநாநுந்மூலநேந ததுந்மூலநார்தம் பரமாத்மநி சித்தஸமாதாநார்தம் சேதி ॥ 36 ॥
ஸ்திதிநிபந்தநாந்தரமாஹ –
வீதராகவிஷயம் வா சித்தம் ॥ 37 ॥
வீதராகம் யத்ஸநகாதிசித்தம் தத்விஷயகம் வா யோகிசித்தம் த்ருடஸ்திதயே பவதீத்யர்த: ॥ 37 ॥
ஸ்திதிநிபந்தநாந்தரமாஹ –
ஸ்வப்நநித்ராஜ்ஞாநாலம்பநம் வா ॥ 38 ॥
ஸ்வப்நரூபம் ஜ்ஞாநம் ஸ்வப்நஜ்ஞாநம் பூர்வோக்தநித்ராரூபம் ச ஜ்ஞாநமேதயோரந்யதரஸ்ய சிந்தகம் வா சித்தம் ஸ்திதிநிபந்தநம் பவதி । ப்ரபஞ்சஜ்ஞாநே ஸ்வப்நத்ருஷ்ட்யா, ஸம்ஸாரிஷு ஸுஷுப்தத்ருஷ்ட்யா ச சித்தஸ்ய த்ருடஸ்திதிர்பவதீத்யர்த: । ததா சோக்தம் – ’தீர்கஸ்வப்நமிமம் வித்தி தீர்கம் வா சித்தவிப்ரமம் । தீர்கம் வாபி மநோராஜ்யம் ஸம்ஸாரம் ரகுநந்தநே’த்யாதி ’ப்ரஹ்மாத்யம் ஸ்தாவராந்தம் ச ப்ரஸுப்தம் யஸ்ய மாயயா । தஸ்ய விஷ்ணோ: ப்ரஸாதேந யதி கஶ்சித்ப்ரமுச்யதே ॥ சராசரம் லய இவ ப்ரஸுப்தமிஹ பஶ்யதாம் । கிம் ம்ருஷாவ்யவஹாரேஷு ந விரக்தம் பவேந்மந:’ இத்யாதி சேதி ॥ 38 ॥
யதாபிமதத்யாநாத்வா ॥ 39 ॥
கிம் பஹுநா யதேவாபிமதம் ஹ்ருதி ஹரிஹரமூர்த்யாதிகம் ததேவாதௌ த்யாயேத் । தஸ்மாதபி த்யாநாந்நியதஸ்திதிகம் பவதீத்யர்த: । ப்ரஸாதமாரப்யைதாநி ஸ்திதிநிபந்தநாநி சித்தஸம்ஸ்காரரூபத்வாச்சாஸ்த்ரே பரிகர்மஶப்தேந பரிபாஷிதாநி ’பரிகர்ம ப்ரஸாதநம்’ இதி கோஶாதிதி ॥ 39 ॥
பரிகர்மநிஷ்பத்தே: பலரூபம் லக்ஷணமாஹ –
பரமாணுபரமமஹத்த்வாந்தோ(அ)ஸ்ய வஶீகார: ॥ 40 ॥
அஸ்ய பரிகர்மிதஸ்ய சேதஸ: பரமாணுமாரப்ய பரமமஹத்பர்யந்தேஷ்வர்தேஷு வஶீகாரோ தாரணாயாமப்ரதீகாத: கேநாப்யப்ரதிபந்த இதி யாவத் । பவதீதி ஶேஷ: । பரமம் மஹத்த்வமேஷாமிதி பரமமஹத்த்வா: புருஷா: । ததேவமப்யாஸவைராக்யாதிகம் பரிகர்மாந்தம் யோகஸ்யாந்தரங்கஸாதநமுக்தம் । யோகத்விதயம் சாவாந்தரபேதைருக்தம் ॥ 40 ॥
இத: பரம் யோகயோர்முக்யபலம் பாதஸமாப்திபர்யந்தம் வக்தவ்யம் । தத்ராதௌ ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய பலமுச்யதே ஸூத்ரை: –
க்ஷீணவ்ருத்தேரபிஜாதஸ்யேவ மணேர்க்ரஹீத்ருக்ரஹணக்ராஹ்யேஷு தத்ஸ்தததஞ்ஜநதா ஸமாபத்தி: ॥ 41 ॥
க்ஷீணவ்ருத்தேர்நிருத்தத்யேயாதிரிக்தவ்ருத்தேர்நிஷ்பந்நஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸ்யேதி யாவத் । ஏதச்ச ஹேதுகர்பவிஶேஷணம் । ஸமாபத்திரிதி ச ஸக்ஷாத்காரபரிபாஷா । ததாச யதஶ்சித்தம் ஸ்வத ஏவ ஸர்வார்தக்ரஹணஸமர்தம் விஷயாந்தரவ்யாஸங்கதோஷாதேவ தத்ப்ரதிபத்தமதோ வ்ருத்த்யந்தரநிரோதரூபே ப்ரதிபந்தாபகமே ஸதி க்ரஹீத்ராதிஷு த்யேயேஷு ஸமாபத்தி: ஸாக்ஷாத்காரரூபவ்ருத்தி: சித்தஸ்ய ஸ்வத ஏவ பவதி । ஸா ச தத்ஸ்தததஞ்ஜநதாரூபா தேஷு க்ரஹீத்ராதிஷு ஸ்திதஸ்ய சித்தஸ்யாஶேஷவிஶேஷை: ஸம்யக்ததாகாரதாரூபேத்யர்த: । அத்ர த்ருஷ்டாந்த: – அபிஜாதஸ்யேவ மணேரிதி । யதா(அ)பிஜாதஸ்ய ஸ்வபாவதோ நிர்மலஸ்ய மணேர்பாஹ்யமலாபகமே ஸந்நிக்ருஷ்டஸ்த்வாகாரதா ததித்யர்த: । அத்ர க்ரஹீதா புருஷஸாமாந்யம் । க்ரஹணம் ச க்ருஹ்யதே(அ)நேநேதி வ்யுத்பத்த்யா கரணஸாமாந்யம் த்ரயோதஶவிதம் । க்ராஹ்யம் ச ஸ்தூலஸூக்ஷ்மதரரூபேண த்ரிவிதம் । பஞ்சபூதபஞ்சதந்மாத்ரப்ரக்ருதிரூபம் । அதோ க்ரஹீத்ராதித்ரைவித்யேந யோகஸ்ய விஷய: ஸர்வவஸ்து ஸங்க்ருஹீதமிதி ஸாமாந்யத: ஸமாபத்திருக்தா । தத்ர க்ரஹீத்ருஸமாபத்தௌ ஸ்தூலஸூக்ஷ்மவிஷயகத்வரூபவிஶேஷாபாவாத் ஸா ஏகவிதைவ । க்ராஹ்யக்ரஹணஸமாபத்த்யோஸ்து விஶேஷஸத்த்வாத்தயோர்விஶேஷௌ த்ரிபி: ஸூத்ரைர்வக்தவ்யௌ । ஸ்தூலம் கார்யம் ஸூக்ஷ்மம் ச தத்காரணம் । அத: ஸ்தூலம் தந்மாத்ரகார்யாணி பூதாநி அஹங்காரகார்யாணீந்த்ரியாணி । ப்ரக்ருதிபர்யந்தம் சாந்யத்ஸர்வம் ஸூக்ஷ்மம் । தத்விஷயே ச ஸ்தூலஸூக்ஷ்மஸமாபத்தீ ப்ரத்யேகம் வக்ஷ்யமாணரீத்யா ஹி த்விவிதே பவத: ॥ 41 ॥
தாஸு சதஸ்ருஷு ஸமாபத்திஷு மத்யே ஸ்தூலஸமாபத்தே: ஸவிதர்கநிர்விதர்காக்யௌ விஶேஷௌ க்ரமேண தர்ஶயத்யாத்யஸூத்ரத்வயேந –
தத்ர ஶப்தார்தஜ்ஞாநவிகல்பை: ஸம்கீர்ணா ஸவிதர்கா ஸமாபத்தி: ॥ 42 ॥
த்ருதீயஸூத்ரே ஸூக்ஷ்மஸமாபத்தேர்வக்ஷ்யமாணதயா ஆத்யஸூத்ரயோ: ஸ்தூலவிஷயத்வம் பரிஶேஷால்லப்யதே । தத்ர ஸமாபத்திஸாமாந்யே கௌரிதி ஶப்தோ கௌரித்யர்தோ கௌரிதி ஜ்ஞாநமித்யாதிரூபை: ஶப்தார்தஜ்ஞாநாநாம் யே விகல்பா அபேதப்ரமா:, தத்யுக்தா கவாதிஸ்தூலஸமாபத்தி: விபரீததர்கயோகாத்ஸவிதர்கஸம்ஜ்ஞேத்யர்த: । அத ஏவ தத்காலீநயோக ஏவ ஸவிகல்ப இத்யப்யுச்யதே । விகல்பஸம்கல்பஸம்கீர்ணத்வாத் । ஏதத்விகல்பஶூந்ய ஏவ ச நிர்விகல்பகயோக இதி । ஏதேந யதாதுநிகா ஆஹு: – யத்கிஞ்சித்தர்மபுரஸ்காரேணைவ ப்ரவர்தமாநே யோக: ஸவிகல்பக:, நிர்தர்மகஶ்ச நிர்விகல்பக இதி ததப்ராமாணிகத்வாதுபேக்ஷணீயம் । அத்ர ச ஶப்தாத்யபேதவிகல்ப ஆரோபஸாமாந்யோபலக்ஷகம் । ஏவமுத்தரஸூத்ரே(அ)பி ॥ 42 ॥
ஸ்ம்ருதிபரிஶுத்தௌ ஸ்வரூபஶூந்யேவார்தமாத்ரநிர்பாஸா நிர்விதர்கா ॥ 43 ॥
பூர்வஸூத்ரே யோ விகல்ப உக்தஸ்தத்ர ஶப்தஸங்கேதஸ்ம்ருதிரேவ பீஜம் । ஶ்ரவணமநநநிதித்யாஸநைர்ஹி ஸமாபத்திர்ஜாயதே । தத்ர ஶ்ரவணம் ஸம்கேதஸ்மரணகார்யம் । ஸங்கேதஶ்ச ஶப்தார்தயோர்விகல்பிதாபேதமாத்ர இத்யத: ஸங்கேதஸ்ம்ருதிஜந்யே ஶாப்தபோதே(அ)பி தயோரபேத உபநீதத்த்வாத்பாஸதே । ததஶ்ச ஶ்ரவணகார்யே மநநே நிதித்யாஸநே ப்ராதமிகஸாக்ஷாத்காரே ச பாஸதே । உபநயஸாம்யாத் । யதா து த்யேயாவேஶவஶாத்தஸ்யா விகல்பரூபாயா: ஸங்கேதஸ்ம்ருதே: பரிஶுத்திரபகமோ பவதி ஸமாபத்திஶ்ச ஸ்வரூபஶூந்யேவ ஜாயமாநா பவதி ததா ஶப்தஜ்ஞாநயோரஸ்புரணேநாபேதாரோபாஸம்பவாத் அர்தமாத்ரநிர்பாஸா த்யேயார்தமாத்ராவகாஹிநீ விகல்பஶூந்யா ஸ்தூலஸமாபத்திர்நிர்விதர்கஸம்ஜ்ஞேத்யர்த: । இயம் ஸமாபத்தி: பரம் ப்ரத்யக்ஷமுச்யதே அவித்யாலேஶேநாப்யஸம்பர்காத் । பூவஸூத்ரோக்தா ச ஸமாபத்திரபரம் ப்ரத்யக்ஷமவித்யாலேஶஸத்த்வாதிதி ॥ 43 ॥
ஸ்தூலவிஷயே ஸமாபத்தித்வைவித்யம் ப்ரதர்ஶ்ய ஸூக்ஷ்மே(அ)பி விஷயே தஸ்யா த்வைவித்யமதிதிஶதி –
ஏதயைவ ஸவிசாரா நிர்விசாரா ச ஸூக்ஷ்மவிஷயா வ்யாக்யாதா ॥ 44 ॥
ஏதயைவ ஸவிதர்கநிர்விதர்கரூபயா ஸ்தூலவிஷயகஸமாபத்த்யா ஸூக்ஷ்மவிஷயாபி ஸவிசாரநிர்விசாரரூபா ஸமாபத்தித்வயீ வ்யாக்யாதா । அந்யோபராகாநுபராகஸாம்யேநேத்யர்த: । அத்ர ஹி விகல்பதச்சூந்யத்வயோர்நாதிதேஶ:, ஸ்தூலவிஷயிண்யாம் நிர்விதர்காக்யபூர்வபூமிகாயாம் த்யக்தஸ்ய யதோக்தவிகல்பஸ்ய ஸூக்ஷ்மவிஷயிண்யாமுத்தரபூமிகாயாமஸம்பவாதிதி । தத்ர ஸ்தூலரூபம் யத்கார்யம் ததுபராகேண ஸூக்ஷ்மே ஸமாபத்தி: ஸவிசாரா கார்யகாரணவிசாரகடிதத்த்வாத் । ததுத்தரோத்பத்யமாநா ச கேவலஸூக்ஷ்மவிஷயிணீ நிர்விசாரேதி விபாக: ॥ 44 ॥
நநு ஸூக்ஷ்மோ விஷய: கியத்பர்யந்த இத்யபேக்ஷாயாமாஹ –
ஸூக்ஷ்மவிஷயத்வம் சாலிங்கபர்யவஸாநம் ॥ 45 ॥
ஸூக்ஷ்மஶ்சாஸௌ விஷயஶ்சேதி ஸூக்ஷ்மவிஷய: । அலிங்காக்யப்ரக்ருதிபர்யந்தம் । ந து, புருஷ: ஸூக்ஷ்ம இத்யர்த: । அதோ(அ)த்ர ஸூக்ஷ்மத்வம் தத்த்வாந்தரப்ரக்ருதித்வம் । ந ச ஜலாதிசதுஷ்டயே(அ)திவ்யாப்தி:, பூதாநாமுத்தரோத்தரபூதேஷ்வாதாரகாரணமாத்ரத்வாத் । தந்மாத்ராணாமேவ பூதோபாதாநத்வாத் । அந்யதாஷ்டப்ரக்ருதிஸித்தாந்தவிரோதாதிதி ॥ 45 ॥
விதர்கவிசாரஸூத்ரேண பூர்வம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்யாவாந்தரவிபாக ஏவ க்ருத:, நது ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸாமாந்யம் லக்ஷிதமதோ யதோக்தஸமாபத்த்யாக்யகார்யமுகேந ஸபீஜபரிபாஷாபூர்வகம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ –
தா ஏவ ஸபீஜ: ஸமாதி: ॥ 46 ॥
தா ஏவ க்ரஹீத்ருக்ராஹ்யேஷு ஸமாபத்தய ஏவ ஸபீஜ: ஸமாதி: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோக இத்யர்த: । ஸமாபத்திரூபஸாக்ஷாத்காரஹேதுத்வாத் யோகஸ்ய ஸமாபத்தித்வம் கார்யகாரணாபேதேநோக்தம் । ஆநந்தஸ்ய புத்திதர்மத்வேநாநந்தஸமாபத்தேர்க்ரஹணஸமாபத்தாவேவ ப்ரவேஶ: । ஸமாபத்தீநாம் து:கநிவ்ருத்திபீஜஸம்ஸ்காரஹேதுத்வாத் தத்தேதோர்வ்ருத்திநிரோதரூபஸ்ய யோகஸ்யாபி ஸபீஜத்வம் । ஸமாதிஶப்தஶ்சாங்காங்கிநோரபேதேந யோகே ப்ரயுக்த: ॥ 46 ॥
உக்தாஸு ஸமாபத்திஷு நிர்விசாரகாஷ்டாயா: கஞ்சநோத்கர்ஷமாஹ –
நிர்விசாரவைஶாரத்யே(அ)த்யாத்மப்ரஸாத: ॥ 47 ॥
த்யேயகதாஶேஷவிஶேஷப்ரதிபிம்போத்க்ராஹிணீ நிஶ்சலைகாக்ரதா சித்தஸ்ய வைஶாரத்யம் ।நிர்விசாரஸமாபத்தேரேவ வைஶாரத்யே ஸதி அத்யாத்மப்ரஸாதோ பவதி । ஆத்மநி புத்தௌ வர்தத இத்யத்யாத்மம் । தாத்ருஶப்ரஸாதோ நைர்மல்யம் பவதி। யேந ப்ரஸாதேந புருஷாதிஸாக்ஷாத்காரஸ்தத்யோகம் விநாபி பவதீத்யர்த: ॥ 47 ॥
பூர்வோக்தே ஸபீஜயோகே ஜாயமாநாயா: ஸமாபத்த்யாக்யப்ரஜ்ஞாயா அந்வர்தா தாந்த்ரிகீம் ஸம்ஜ்ஞாமாஹ –
ருதம்பரா தத்ர ப்ரஜ்ஞா ॥ 48 ॥
தத்ர ஸபீஜயோகே ஜாயமாநா ப்ரஜ்ஞா ஸமாபத்த்யாக்யா ருதம்பரஸம்ஜ்ஞா பவதி । ருதஸ்ய ஸத்யஸ்யைவ பரணாத் விஷயத்வேந தாரணமித்யர்த: । ஸவிதர்கப்ரஜ்ஞாயாஶ்ச விகல்பஸத்வே(அ)பி ருதம்பரஜாதீயத்வேந ஸம்க்ரஹ: । அதவா தத: கிம் தத்ராஹ । ருதம்பரா தத்ர ப்ரஜ்ஞா । தத்ராத்யாத்மப்ரஸாதே ஜாயமாநா ஆத்மஸாக்ஷாத்காரரூபா ப்ரஜ்ஞா ருதம்பரேத்யர்த: ॥ 48 ॥
நநு ஆகமாநுமாநாப்யாமேவ ப்ரமாணாப்யாமர்ததத்வம் க்ருஹ்யதாமலம் ததுத்தரம் யோகேநேத்யாஶங்காயாமாஹ –
ஶ்ருதாநுமாநப்ரஜ்ஞாப்யாமந்யவிஷயா விஶேஷார்தத்வாத் ॥ 49 ॥
ஸா து யோகஸாமாந்யஜா ப்ரஜ்ஞா ஶ்ரவணமநநாப்யாமதிரிக்தவிஷயா விஶேஷார்தத்வாத் । விஶேஷவிஷயத்வாதித்யர்த: । ஶப்தாநுமாநே ஹி ஸாமாந்யமாத்ரவிஷயகே பவத: ஸாமாந்யபுரஸ்காரேணைவ ஸம்கேதக்ரஹாத், வ்யாப்திக்ரஹாச்ச । ந து ஸம்கேதக்ராஹ்யாநவச்சேதகவிஶேஷக்ராஹகே । யோகஜப்ரஜ்ஞா து தத்க்ராஹிகேதி । அதோ(அ)நதிகதாதிகந்த்ருத்வாத்யோகஜப்ரஜ்ஞாயா: ப்ராமாண்யம் । நநு புருஷே விஶேஷாபாவாத்தத்ப்ரஜ்ஞா கிம்விஶேஷக்ரஹணேந ஸபலாஸ்யாதிதிசேந்ந । அந்தத: ஸ்வஸ்வோபாதிப்ரதிபிம்பாநாமேவாதீதாநாகதவர்தமாநாநாம் போகரூபாணாம் முக்தாமுக்தஸகலபுருஷேஷ்வந்யோந்யம் விஶேஷத்வாதிதி ॥ 49 ॥
நநு ததாபி ப்ரஜ்ஞோத்பத்திபர்யந்தம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகாபேக்ஷா ப்ரஜ்ஞோத்பத்த்யந்தரம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதபரம்பராயா கிம் பலமித்யாகாங்க்ஷாயாமாஹ –
தஜ்ஜ: ஸம்ஸ்காரோ(அ)ந்யஸம்ஸ்காரப்ரதிபந்தீ ॥ 50 ॥
தஜ்ஜ: ஏகாக்ரஸாக்ஷாத்காரதாராரூபயா ஸமாதிப்ரஜ்ஞயா ஜநித: ஸம்ஸ்காரோ(அ)ந்யேஷாம் வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காராணாம் ப்ரதிபந்தீ ஸ்ம்ருத்யாக்யகார்யவிரோதீத்யர்த: । ததா ச ஸமாதிபரம்பரயா ஸமாதிப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரதார்ட்யேந வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காராஶயஸ்யாபிபவ: க்ரமேண பவதி । ததஶ்ச து:கஹேதுவ்யுத்தாநஸம்ஸ்காராபிபவரூபே ப்ரஜ்ஞாக்ருத்யே ஸமாப்தே ப்ரஜ்ஞாயாமாப்யலமிதி பாவ: । மோக்ஷாந்யதாநுபபத்த்யைவாவித்யாஸம்ஸ்காரஸ்ய வித்யாஸம்ஸ்காரதார்ட்யேந நாஶ: ஸித்த்யதி । அவித்யாஸம்ஸ்காராதிரிக்தாநாம் ச ஸம்ஸ்காராணாம் சித்தநாஶேநைவ நாஶோ ந து ஸம்ஸ்காராந்தரஸ்ய தந்நாஶகத்வம் கல்ப்யதே, கௌரவாத் । ஸம்ஸ்காராணாம் விரோதிஸம்ஸ்காராபிபாவகத்வம் து லோகே பஹுதா ஸித்தமத: ஸம்ஸ்காரப்ரதிபந்தீத்யேவ ஸூத்ரிதம் ந து தந்நாஶக இதி ॥ 50 ॥
க்ஷீணவ்ருத்தேரபிஜாதஸ்யேத்யாதிஸூத்ரை: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய பலம் ப்ரபஞ்சிதம் । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய பலமுச்யதே –
தஸ்யாபி நிரோதே ஸர்வநிரோதாந்நிர்பீஜ: ஸமாதி: ॥ 51 ॥
பூர்வபூர்வாஸம்ப்ரஜ்ஞாதே தாவத்ப்ரஜ்ஞைவ நிருத்யதே, ப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரஸ்ய தாநவமாத்ரம் । ஏவம் க்ரமேண தஸ்யாபி ப்ரஜ்ஞாக்ருதஸம்ஸ்காரஸ்யாப்யஸம்ப்ரஜ்ஞாதபரம்பரயா நிரோதே அத்யந்தாபிபவே ஜாயமாநே சரமாஸம்ப்ரஜ்ஞாதவ்யக்திர்நிர்பீஜயோகஸ்ய பரா காஷ்டா பவதி । அபுநருத்தாநேத்யர்த: । ஸைவ ச மஹாநித்ரா பரமோ மோஹ இதி கீயதே । அயம் ச யோகேந ஸ்வேச்சயா மோக்ஷ: ஶ்ருதிஷூக்தோ பஹூநாம் । ததாநீம் ச புருஷார்தஸமாப்த்யா சித்தஸ்யாத்யந்தலயாத்ததாஶ்ரிதாநாம் தக்தஸம்ஸ்காரபாவா(?)நாம் நாஶ இதி । ஸர்வநிரோதாதிதி நிர்பீஜத்வே ஹேதுருக்த:, யத: ப்ரஜ்ஞா தத்ஸம்ஸ்காரஶ்சாத்யந்தம் விலாபிதாவதோ து:கபீஜை: ஸம்ஸ்காராதிபி: ஶூந்யத்வாந்நிர்பீஜ இதி । பூர்வபூர்வாஸம்ப்ரஜ்ஞாதேஷு து நிர்பீஜஜாதீயதயா நிர்பீஜத்வவ்யவஹார: । அத்ர ஸர்வவ்ருத்திநிரோதஸ்ய ஸம்ப்ரஜ்ஞாதக்ருதாகிலஸம்ஸ்காரோந்மூலகத்வவசநாத்தஸ்ய ஸம்ஸ்காரஜநகத்வம் ஸித்த்யதி । க்ரமேணைவ ஹ்யஸம்ப்ரஜ்ஞாதபரம்பரயா சரமாஸம்ப்ரஜ்ஞாதே நி:ஶேஷத: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸம்ஸ்காரதாஹோ வக்தவ்ய: । க்ரமேணைவ ஹ்யஸம்ப்ரஜ்ஞாதபரம்பரயா சாரமாஸம்ப்ரஜ்ஞாதே நி:ஶேஷத: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸம்ஸ்காரதாஹோ வக்தவ்ய: । தத்ர பூர்வபூர்வாஸம்ப்ரஜ்ஞாதாநாம் விநஷ்டதயா ஸம்ஸ்காராதிரிக்தம் த்வாரம் ந ஸம்பவதி । ததா உத்தரோத்தராஸம்ப்ரஜ்ஞாதேஷு காலவ்ருத்த்யாபி பூர்வபூர்வாஸம்ப்ரஜ்ஞாதாநாம் ஸம்ஸ்காரஜநகத்வம் ஸித்யதி । ஸம்ஸ்காரவ்ருத்த்யைவ காலவ்ருத்த்யைசித்யாதிதி । நநு ஜ்ஞாநேந ப்ராரப்தாதிரிக்தாகிலகர்மக்ஷயே ப்ராரப்தஸ்ய போகேந ஸமாப்த்யா கர்மாபாவாதேவாபுநர்ஜந்மரூபோ மோக்ஷோ பவிஷ்யதி கிமர்தமஸம்ப்ரஜ்ஞாதேநாகிலஸம்ஸ்காரோந்மூலநமபேக்ஷ்யத இதி சேத் । ப்ராரப்தஸ்யாதிக்ரமணாஜ்ஜடிதி மோக்ஷார்தமித்யவேஹி । போகவாஸநாரூபஸ்ய ஹி ஸஹகாரிண உச்சேதே ஸதி ப்ராரப்தமபி கர்மபலக்ஷமம் பவதீதி திக் ॥ 51 ॥
இதி ஶ்ரீபாவாகணேஶபட்டக்ருதாயாம் யோகதீபிகாயா: பாதஞ்ஜலவ்ருத்தௌ ஸமாதிபாத: ப்ரதம: ॥ 1 ॥
