ರಾಜಮಾರ್ತಾಣ್ಡಃ

ಅನೇನ ಸೂತ್ರೇಣ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಿಧೇಯಪ್ರಯೋಜನಾನ್ಯಾಖ್ಯಾಯನ್ತೇ। ಅಥ ಶಬ್ದೋಽಧಿಕಾರದ್ಯೋತಕೋ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಕಶ್ಚ। ಯೋಗೋ ಯುಕ್ತಿಃ ಸಮಾಧನಮ್। ಯುಜ್ ಸಮಾಧೌ ಅನುಶಿಷ್ಯತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ಲಕ್ಷಣಭೇದೋಪಾಯಫಲೈರ್ಯೇನ ತದನುಶಾಸನಮ್। ಯೋಗಸ್ಯಾನುಶಾಸನಂ ಯೋಗಾನುಶಾಸನಮ್। ತದಾ ಶಾಸ್ತ್ರಪರಿಸಮಾಪ್ತೇರಧಿಕೃತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ। ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯತಯಾ ಯೋಗಃ ಸಸಾಧನಃ ಸಫಲೋಽಭಿಧೇಯಃ। ತದವ್ಯುತ್ಪಾದನಞ್ಚ ಫಲಮ್। ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಕೈವಲ್ಯಂ ಫಲಮ್। ಶಾಸ್ತ್ರಾಭಿಧೇಯಯೋಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಪ್ರತಿಪಾದಕಭಾವಲಕ್ಷಣಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ। ಅಭಿಧೇಯಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ತತ್ಫಲಸ್ಯ ಚ ಕೈವಲ್ಯಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭಾವಃ। ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ವ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಾಧನಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯನ್ತೇ ತತ್ಸಾಧನಸಿದ್ದೋ ಯೋಗಃ ಕೈವಲ್ಯಾಖ್ಯಂ ಫಲಮುತ್ಪಾದಯತಿ।

ಚಿತ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ಮಲಸತ್ತ್ವಪರಿಣಾಮರೂಪಸ್ಯ ಯಾ ವೃತ್ತಯೋಽಙ್ಗಾಙ್ಗಿಭಾವಪರಿಣಾಮರೂಪಾಸ್ತಾಸಾಂ ನಿರೋಧೋ ಬಹಿರ್ಮುಖತಯಾ ಪರಿಣತಿವಿಚ್ಛೇದಾದನ್ತರ್ಮುಖತಯಾ ಪ್ರತಿಲೋಮಪರಿಣಾಮೇನ ಸ್ವಕಾರಣೇ ಲಯೋ ಯೋಗ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ। ಸ ಚ ನಿರೋಧಃ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಚಿತ್ತಭೂಮೀನಾಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಧರ್ಮಃ ಕದಾಚಿತ್ ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿತ್ ಬುದ್ಧಿಭೂಮಾವಾವಿರ್ಭವತಿ। ತಾಶ್ಚ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಮೂಢಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮೇಕಾಗ್ರಂ ನಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಭೂಮಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಃ। ತತ್ರ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ರಜಸ ಉದ್ರೇಕಾದಸ್ಥಿರಂ ಬಹಿರ್ಮುಖತಯಾ ಸುಖದುಃಖಾದಿವಿಷಯೇಷು ವಿಕಲ್ಪಿತೇಷು ವ್ಯವಹಿತೇಷು ಸಂನಿಹಿತೇಷು ವಾ ರಜಸಾ ಪ್ರೇರಿತಂ। ತಚ್ಚ ಸದೈವ ದೈತ್ಯದಾನವವಾದೀನಾಮ್। ಮೂಢಂ ತಮಸ ಉದ್ರೇಕಾಕೃತ್ಯಾಕೃತ್ಯ ವಿಭಾಗಮನ್ತರೇಣ ಕ್ರೋಧಾದಿಭಿಃ ವಿರುದ್ಧಕೃತ್ಯೇಷ್ವೇವ ನಿಯಮಿತಂ ತಚ್ಚ ಸದೈವ ರಕ್ಷಃ ಪಿಶಾಚಾದೀನಾಮ್। ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತು ಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕಾದ್ವೈಶಿಷ್ಟಯೇನ ಪರಿಹೃತ್ಯ ದುಃಖಸಾಧನಂ ಸುಖಸಾಧನೇಷ್ವೇವ ಶಬ್ದಾದಿಷು ಪ್ರವೃತ್ತಂ ತಚ್ಚ ಸದೈವ ದೇವಾನಾಮ್। ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ರಜಸಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರೂಪಂ ತಮಸಾ ಪರಾಪಕಾರನಿಯತಂ ಸತ್ತ್ವೇನ ಸುಖಮಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಭವತಿ। ಏತಾಸ್ತಿಸ್ರಶ್ಚಿತ್ತಾವಸ್ಥಾಃ ಸಮಾಧಾವನುಪಯೋಗಿನ್ಯಃ। ಏಕಾಗ್ರನಿರುದ್ಧರೂಪೇ ದ್ವೇ ಚ ಸತ್ತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ಯಥೋತ್ತರಮವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್ ಸಮಾಧಾವುಪಯೋಗಂ ಭಜೇತೇ। ಸತ್ತ್ವಾದಿಕ್ರಮವ್ಯುತ್ಕ್ರಮೇ ತು ಅಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ ದ್ವಯೋರಪಿ ರಜಸ್ತಮಸೋರತ್ಯನ್ತಹೇಯತ್ವೇಽಪ್ಯೇತದರ್ಥಂ ರಜಸಃ ಪ್ರಥಮಮುಪಾದಾನಂ ಯಾವನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ದರ್ಶಿತಾ ತಾವನ್ನಿವೃತ್ತಿರ್ನಂ ಶಕ್ಯತೇ ದರ್ಶಯಿತುಮಿತಿ ದ್ವಯೋರ್ವ್ಯತ್ಯಯೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್। ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ತ್ವೇತದರ್ಥಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಯತ್ತಸ್ಯೋತ್ಕರ್ಷೇಣೋತ್ತರೇ ದ್ವೇ ಭೂಮೀ ಯೋಗೋಪಯೋಗಿನ್ಯಾವಿತಿ। ಅನಯೋರ್ದ್ವಯೋರೇಕಾಗ್ರನಿರುದ್ಧಯೋರ್ಭೂಮ್ಯೋರ್ಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾರೂಪಃ ಪರಿಣಾಮಃ ಸ ಯೋಗ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ। ಏಕಾಗ್ರೇ ಬಹಿರ್ವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ। ನಿರುದ್ಧೇ ಚ ಸರ್ವಾವೃತ್ತೀನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ಚ ಪ್ರವಿಲಯ ಇತ್ಯನಯೋರೇವ ಭೂಮ್ಯೋರ್ಯೋಗಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಃ।

ದ್ರಷ್ಟುಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಸ್ವರೂಪೇ ಚಿನ್ಮಾತ್ರತಾಯಾಮವಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಥಿತಿರ್ಭವತಿ। ಅಯಮರ್ಥಃ ಉತ್ಪನ್ನವಿವೇಕಖ್ಯಾತೇಶ್ಚಿತ್ಸಂಕ್ರಮಾಭಾವಾತ್ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನನಿವೃತ್ತೌ ಪ್ರೋಚ್ಛನ್ನಪರಿಣಾಮಾಯಾಂ ಬುದ್ಧೌ ಚಾಽತ್ಮಾನಃ ಸ್ವರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಥಿತಿರ್ಭವತಿ।

ಇತರತ್ರ ಯೋಗಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ವೃತ್ತಯೋ ಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾಸ್ತಾಭಿಃ ಸಾರೂಪ್ಯಂ ತದ್ರಪೂತ್ವಮ್। ಅಯಮರ್ಥಃ ಯಾದೃಶ್ಯೋ ವೃತ್ತಯೋ ದುಃಖಮೋಹಸುಖಾದ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ ತಾದೃಗ್ರೂಪ ಏವ ಸಂವೇದ್ಯತೇ ವ್ಯವಹರ್ತೃಭಿಃ ಪುರುಷಃ। ತದೇವಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನೇಕಾಗ್ರತಯಾ ಪರಿಣತೇ ಚಿತ್ತಿಶಕ್ತೇಃ ಸ್ವಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವರೂಪೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಂ ಭವತಿ ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯವೃತ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ವಿಷಯಾಕಾರೇಣ ಪರಿಣತೇ ಪುರುಷಸ್ತದ್ರಪಾಕಾರ ಏವ ಪರಿಭಾವ್ಯತೇ ಯಥಾ ಜಲತರಙ್ಗೇಷು ಚಲತ್ಸು ಚನ್ದ್ರಶ್ಚಲನ್ನಿವ ಪ್ರತಿಭಾಸತೇ ಸಚ್ಚಿತ್ತಮ್।

ವೃತ್ತಯಶ್ಚಿತ್ತಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷಾಃ ವೃತ್ತಿಸಮುದಾಯಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾವಯವಿನೋ ಯಾ ಅವಯವಭೂತಾ ವೃತ್ತಯಸ್ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ತದಪ್ಯಪ್ರತ್ಯಯಃ। ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ಪಞ್ಚ ವೃತ್ತಯಃ ಕೀದೃಶ್ಯಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಕ್ಲೇಶೈರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೈರಾಕ್ರಾನ್ತಾಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ। ತದ್ವಿಪರೀತಾ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ।

ಅತ್ರಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಾನಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಭೇದಲಕ್ಷಣೇನೈವ ಗತತ್ವಾತ್ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ನ ಕೃತಮ್। ಪ್ರಮಾಣಲಕ್ಷಣನ್ತು ಅವಿಸಂವಾದಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರೇಣ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತೂಪರಾಗಾಚ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತದ್ವಿಷಯಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾತ್ಮನೋಽರ್ಥಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾವಧಾರಣಪ್ರಧಾನಾ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್। ಗೃಹೀತಸಮ್ಬನ್ಧಾಲ್ಲಿಙ್ಗಾತ್ ಲಿಙ್ಗಿನಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಮನಾಽಧ್ಯವಸಾಯೋಽನುಮಾನಮ್। ಆಪ್ತವಚನಂ ಆಗಮಃ।

ಅತಥಾಭೂತೇಽರ್ಥೇ ತಥೋತ್ಪದ್ಯಾನಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ। ಯಥಾ ಶುಕ್ತಿಕಾಯಾಂ ರಜತಜ್ಞಾನಮ್। ಅತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಮಿತಿ। ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಯದ್ರೂಯಂ ತಸ್ಮಿನ್ರೂಪೇ ನ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠತಿ ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಯತ್ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಂ ರೂಪಂ ನ ತತ್ಪ್ರತಿಭಾಸಯತೀತಿ ಯಾವತ್। ಸಂಶಯೋಽಪ್ಯತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠತ್ವಾನ್ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮ್। ಯಥಾ ಸ್ಥಾಣುರ್ವಾ ಪುರುಷೋ ವೇತಿ।

ಶಬ್ದಜನಿತಂ ಜ್ಞಾನಂ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಂ ತದನು ಪತಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾನುಪಾತೀ। ವಸ್ತುನಸ್ತಥಾತ್ವಮನಪೇಕ್ಷಮಾಣೋ ಯೋಽಧ್ಯವಸಾಯಃ ಸ ವಿಕಲ್ಪ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ। ಯಥಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಂ ಸ್ವರೂಪಮಿತಿ। ಅತ್ರ ದೇವತ್ತಸ್ಯ ಕಮ್ಬಲ ಇತಿ ಶಬ್ದಜನಿತೇ ಜ್ಞಾನೇ ಷಷ್ಠ್ಯಾ ಯೋಽಧ್ಯವಸಿತೋ ಭೇದಸ್ತಮಿಹಾವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಸಮಾರೋಪ್ಯ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇಽಧ್ಯವಸಾಯಃ। ವಸ್ತುತಸ್ತು ಚೈತನ್ಯಮೇವ ಪುರುಷಃ।

ಅಭಾವಪ್ರತ್ಯಯ ಆಲಮ್ಬನಂ ಯಸ್ಯಾ ವೃತ್ತೇಃ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ। ತದ್ದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ಯಾ ಸನ್ತತಮುದ್ರಿಕ್ತತ್ವಾತ್ತಮಸಃ ಸಮಸ್ತವಿಷಯಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ವೃತ್ತಿಃ ಸಾ ನಿದ್ರಾ। ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಿದರ್ಶನಾತ್ ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚಾನುಭವವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಪತ್ತೇರ್ವೃತ್ತಿತ್ವಮ್।

ಪ್ರಮಾಣೇನಾನುಭೂತಸ್ಯ ವಿಷಯಸ್ಯ ಯೋಽಯಮಸಂಪ್ರಮೋಷಃ ಸಂಸ್ಕಾರದ್ವಾರೇಣ ಬುದ್ಧಾವಾರೋಹಃ ಸಾ ಸ್ಮೃತಿಃ। ತತ್ರ ಪ್ರಮಾಣವಿಪರ್ಯ್ಯವಿಕಲ್ಪಾ ಜಾಗ್ರದವಸ್ಥಾ। ತ ಏವ ತದನುಭವಬಲಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಯಮಾಣಾಃ ಸ್ವಪ್ನಾಃ। ನಿದ್ರಾ ತು ಅಸಂವೇದ್ಯಮಾನವಿಷಯಾ। ಸ್ಮೃತಿಶ್ಚ ಪ್ರಮಾಣವಿಪರ್ಯಯವಿಕಲ್ಪನಿದ್ರಾನಿಮಿತ್ತಾ।

ಅಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೇ ತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಕಾಶವೃತ್ತಿನಿಯಮರೂಪಾ ಯಾ ವೃತ್ತಯಸ್ತಾಸಾಂ ನಿರೋಧೋ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ। ತಾಸಾಂ ವಿನಿವೃತ್ತಬಾಹ್ಯಭಿನಿವೇಶಾನಾಂ ಅನ್ತರ್ಮುಖತಯಾ ಸ್ವಕಾರಣ ಏವ ಚಿತ್ತೇ ಶಕ್ತಿರೂಪತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮ್। ತತ್ರ ವಿಷಯದೋಷದರ್ಶನಜೇನ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ತದ್ವೈಮುಖ್ಯಮುತ್ಪಾದ್ಯತೇ। ಅಭ್ಯಾಸೇನ ಚ ಸುಖಜನಕಶಾನ್ತಪ್ರವಾಹಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರೇಣ ದೃಢಂ ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಮುತ್ಪಾದ್ಯತೇ। ಇತ್ಥಂ ತಾಭ್ಯಾಂ ಭವತಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ।

ವೃತ್ತಿರಹಿತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪನಿಷ್ಠಃ ಪರಿಣಾಮಃ ಸ್ಥಿತಿಸ್ತಸ್ಯಾಂ ಯತ್ರ ಉತ್ಸಾಹಃ ಪುನಃ ಪುನಸ್ತತ್ತ್ವೇನ ಚೇತಸಿ ನಿವೇಶನಮಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ।

ಬಹುಕಾಲಂ ನೈರನ್ತರ್ಯ್ಯೇಣ ಆದರಾತಿಶಯೇನ ಚ ಸೇವ್ಯಮಾನೋ ದೃಢ़ಭೂಮಿಃ ಸ್ಥಿರೋ ಭವತಿ। ದಾರ್ಢ್ಯಾಯ ಪ್ರಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ।

ದ್ವಿವಿಧೋ ಹಿ ವಿಷಯೋ ದೃಷ್ಟ ಆನುಶ್ರವಿಕಶ್ಚ। ದೃಷ್ಟ ಇಹೈವೋಪಲಭ್ಯಮಾನಃ ಶಬ್ದಾದಿಃ। ದೇವಲೋಕಾದಾವಾನುಶ್ರವಿಕಃ। ಅನುಶ್ರೂಯತೇ ಗುರುಮುಖಾದಿತ್ಯನುಶ್ರವೋ ವೇದಸ್ತತ್ಸಮಧಿಗತ ಆನುಶ್ರವಿಕಃ ತಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪಿ ವಿಷಯಯೋಃ ಪರಿಣಾಮವಿರಸತ್ವದರ್ಶನಾದ್ವಿಗತಗರ್ದ್ಧಸ್ಯ ಯಾ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾ ಮಮೈತೇ ವಶ್ಯಾ ನಾಹಮೇತೇಷಾಂ ವಶ್ಯ ಇತಿ ಯೋಽಯಂ ವಿಮರ್ಷಂಸ್ತದ್ಬೈರಾಗ್ಯಮುಚ್ಯತೇ।

ತದ್ವೈರಾಗ್ಯಂ ಪರಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಪ್ರಥಮಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ವಿಷಯವಿಷಯಂ। ದ್ವಿತೀಯಂ ಗುಣವಿಷಯಮುತ್ಪನ್ನಗುಣಪುರುಷವಿವೇಕಖ್ಯಾತೇರೇವ ಭವತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಧೇರತ್ಯನ್ತಾನುಕೂಲತ್ವಾತ್।

ಸಮಾಧಿರಿತಿ ಶೇಷಃ। ಸಮ್ಯಕ್ಸಂಶಯವಿಪರ್ಯಯರಹಿತತ್ವೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಜ್ಞಾಯತೇ ಭಾವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ಯೇನ ಸ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ಸಮಾಧಿರ್ಭಾವನಾವಿಶೇಷಃ। ಸ ವಿತರ್ಕಾದಿಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಃ ಸವಿತರ್ಕಃ ಸವಿಚಾರಃ ಸಾನನ್ದಃ ಸಾಸ್ಮಿತಶ್ಚ। ಭಾವನಾ ಭಾವ್ಯಸ್ಯ ವಿಷಯಾನ್ತರಪರಿಹಾರೇಣ ಚೇತಸಿ ಪುನಃ ಪುನರ್ನಿವೇಶನಮ್। ಭಾವ್ಯಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್ ಈಶ್ವರಸ್ತತ್ತ್ವಾನಿ ಚ। ತಾನ್ಯಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾನಿ ಜಡ़ಾಜಡ़ಭೇದಾತ್। ಜಡ़ಾನಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಃ। ಅಜಡ़ಃ ಪುರುಷಃ। ತತ್ರ ಯದಾ ಮಹಾಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ಥೂಲಾನಿ ವಿಷಯತ್ವೇನಾಽಽದಾಯ ಪೂರ್ವಾಪರಾನುಸಂಧಾನೇನ ಶಬ್ದಾರ್ಥೋಲ್ಲೇಖಸಂಭೇದೇನ ಚ ಭಾವನಾ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಸವಿತರ್ಕಃ ಸಮಾಧಿಃ। ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಽಽಲಮ್ಬನೇ ಪೂರ್ವಾಪರಾನುಸನ್ಧಾನಶಬ್ದೋಲ್ಲೇಖಶೂನ್ಯತ್ವೇನ ಯದಾ ಭಾವನಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ತದಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಃ। ತನ್ಮಾತ್ರಾನ್ತಃಕರಣಲಕ್ಷಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಮಾಲಮ್ಬ್ಯ ತಸ್ಯ ದೇಶಕಾಲಧರ್ಮಾವಚ್ಛೇದೇನ ಯದಾ ಭಾವನಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ತದಾ ಸವಿಚಾರಃ। ತಸ್ಮಿನ್ನೇವಾವಲಮ್ಬನೇ ದೇಶಕಾಲಧರ್ಮಾವಚ್ಛೇದಂ ವಿನಾ ಧಾರ್ಮಿಮಾತ್ರಾವಭಾಸಿತ್ವೇನ ಭಾವನಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ನಿರ್ವಿಚಾರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ। ಏವಂ ಪರ್ಯನ್ತಃ ಸಮಾಧಿರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಸಮಾಪತ್ತಿರಿತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ। ಯದಾ ತು ರಜಸ್ತಮೋಲೇಶಾನುವಿದ್ಧಮನ್ತಃಕರಣಸತ್ತ್ವಂ ಭಾವ್ಯತೇ ತದಾ ಗುಣಭಾವಾಚ್ಚಿತಿಶಕ್ತೇಃ ಸುಖಪ್ರಕಾಶಮಯಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಭಾವ್ಯಮಾನಸ್ಯೋದ್ರೇಕಾತ್ ಸಾನನ್ದಃ ಸಮಾಧಿರ್ಭವತಿ। ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಸಮಾಧೌ ಯೇ ಬದ್ಧಧೃತಯಸ್ತತ್ತ್ವಾನ್ತರಂ ಪ್ರಧಾನಪುರುಷರೂಪಂ ನ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ತೇ ವಿಗತದೇಹಾಹಙ್ಕಾರತ್ವಾದ್ವಿದೇಹಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ। ಇಯಂ ಗ್ರಹಣಸಮಾಪತ್ತಿಃ। ತತಃ ಪರಂ ರಜಸ್ತಮೋಲೇಶಾನಭಿಭೂತಂ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಮಾಲಮ್ಬನೀಕೃತ್ಯ ಯಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಭಾವನಾ ತಸ್ಯಾಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ನ್ಯಗ್ಭವಾತ್ ಚಿತಿಶಕ್ತೇರುದ್ರೇಕಾತ್ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರಾವಶೇಷತ್ವೇನ ಸಮಾಧಿಃ ಸಾಸ್ಮಿತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ। ನ ಚಾಹಙ್ಕಾರಾಸ್ಮಿತಯೋರಭೇದಃ ಶಙ್ಕನೀಯಃ। ಯತೋ ಯತ್ರಾನ್ತಃ ಕರಣಮಹಮಿತಿ ಉಲ್ಲೇಖೇನ ವಿಷಯಾನ್ ವೇದಯತೇ ಸೋಽಹಙ್ಕಾರಃ। ಯತ್ರಾನ್ತರ್ಮುಖತಯಾ ಪ್ರತಿಲೋಮಪರಿಣಾಮೇ ಪ್ರಕೃತಿಲೀನೇ ಚೇತಸಿ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರಂ ಅವಭಾತಿ ಸಾಽಸ್ಮಿತಾ। ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಸಮಾಧೌ ಯೇ ಕೃತಪರಿತೋಷಾ ಪರಂ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ಪುರುಷಂ ನ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಚೇತಸಿ ಸ್ವಕಾರಣೇ ಲಯಮುಪಾಗತೇ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ। ಯೇ ಪರಂ ಪುರುಷಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಭಾವನಾಯಾಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ತೇಷಾಮಿಯಂ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿರ್ಗ್ರಹೀತೃಸಮಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ। ತತ್ರ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ಸಮಾಧೌ ಚತಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಶಕ್ತಿರೂಪತಯಾಽವತಿಷ್ಠನ್ತೇ। ತತ್ರೈಕೈಕಸ್ಯಾಸ್ತ್ಯಾಗ ಉತ್ತರೋತ್ತರಾ ಇತಿ ಚತುರವಸ್ಥೋಽಸ್ಯಂ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ಸಮಾಧಿಃ।

ವಿರಮ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ವಿರಾಮೋ ವಿತರ್ಕಾದಿಚಿನ್ತಾತ್ಯಾಗಃ ವಿರಾಮಶ್ಚಾಸೌ ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚೇತಿ ವಿರಾಮಪ್ರತ್ಯಯಸ್ತಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಃ ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ಚೇತಸಿ ನಿವೇಶನಮ್। ತತ್ರ ಯಾ ಕಾಚಿತ್ ವೃತ್ತಿರುಲ್ಲಸತಿ ತಸ್ಯಾ ನೇತಿ ನೇತೀತಿನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಪರ್ಯುದಸನಂ ತತ್ಪೂರ್ವಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧೇಃ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷೋಽನ್ಯಸ್ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ನ ತತ್ರ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೇದ್ಯಮ್ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ ಇತಿ ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ। ಇಹ ಚತುರ್ವಿಧಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮಃ। ವ್ಯುತ್ಥಾನಂ ಸಮಾಧಿಪ್ರಾರಮ್ಭೋ ಏಕಾಗ್ರತಾ ನಿರೋಧಶ್ಚ। ತತ್ರ ಕ್ಷಿಪ್ತಮೂಢ़ೇ ಚಿತ್ತಭೂಮೀ ವ್ಯುತ್ಥಾನಂ। ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಾಭೂಮಿಃ ಸತ್ವೋದ್ರೇಕಾತ್ ಸಮಾಧಿಪ್ರಾರಮ್ಭಃ। ನಿರುದ್ಧೈಕಾಗ್ರತೇ ಚ ಪರ್ಯ್ಯನ್ತಭೂಮೀ। ಪ್ರತಿಪರಿಣಾಮಞ್ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ। ತತ್ರ ವ್ಯುತ್ಥಾನಜನಿತಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ ಸಮಾಧಿಪ್ರಾರಮ್ಭಜೈಃ ಸಂಸ್ಕಾರೈಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹನ್ಯನ್ತೇ। ತಜ್ಜಾಶ್ಚೈಕಾಗ್ರತಾಜೈಃ ನಿರೋಧಜನಿತೈರೇಕಾಗ್ರತಾಜಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ ಸ್ವರೂಪಞ್ಚ ಹನ್ಯನ್ತೇ। ಯಥಾ ಸುವರ್ಣಸಮ್ವಲಿತಂ ಧ್ಮಾಯಮಾನಂ ಸೀಸಕಮಾತ್ಮಾನಂ ಸುವರ್ಣಮಲಞ್ಚ ನಿರ್ದಹತಿ। ಏವಮೇಕಾಗ್ರತಾ ಜನಿತಾನ್ ಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ ನಿರೋಧಜಾಃ ಸ್ವಾತ್ಮಾನಞ್ಚ ನಿರ್ದಹನ್ತಿ।

ವಿದೇಹಾ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾಶ್ಚ ವಿತರ್ಕಾದಿಭೂಮಿಕಾಸೂತ್ರೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ತೇಷಾಂ ಸಮಾಧಿರ್ಭವಪ್ರತ್ಯಯಃ ಭವಃ ಸಂಸಾರಃ ಸ ಏವ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಭವಪ್ರತ್ಯಯಃ। ಅಯಮರ್ಥಃ ಅಧಿಮಾತ್ರಾನ್ತರ್ಭೂತಾ ಏವ ತೇ ಸಂಸಾರೇ ತಥಾವಿಧಸಮಾಧಿಭಾಜೋ ಭವನ್ತಿ। ತೇಷಾಂ ಪರತತ್ತ್ವಾದರ್ಶನಾದ್ಯೋಗಾಭಾಸೋಽಯಮ್। ಅತಃ ಪರತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೇ ತದ್ಭಾವನಾಯಾಞ್ಚ ಮುಕ್ತಿಕಾಮೇನ ಮಹಾನ್ಯತ್ನೋ ವಿಧೇಯ ಇತ್ಯೇತದರ್ಥಮುಪದಿಷ್ಟಮ್।

ವಿದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಶ್ರದ್ಧಾದಿಪೂರ್ವಕಃ ಶ್ರದ್ಧಾದಯಃ ಪೂರ್ವೇ ಉಪಾಯಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಶ್ರದ್ಧಾದಿಪೂರ್ವಕಃ। ತೇ ಚ ಶ್ರದ್ಧಾದಯಃ ಕ್ರಮಾದುಪಾಯೋಪೇಯಭಾವೇನ ಪ್ರವರ್ತ್ತಮಾನಾಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧೇರುಪಾಯತಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ। ತತ್ರ ಶ್ರದ್ಧಾ ಯೋಗವಿಷಯೇ ಚೇತಸಃ ಪ್ರಸಾದಃ। ವೀರ್ಯ್ಯಮುತ್ಸಾಹಃ। ಸ್ಮೃತಿರನುಭೂತಾಸಂಪ್ರಮೋಧಃ। ಸಮಾಧಿರೇಕಾಗ್ರತಾ। ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರಜ್ಞಾತವ್ಯವಿವೇಕಃ। ತತ್ರಶ್ರದ್ಧಾವತೋ ವೀರ್ಯ್ಯಂ ಜಾಯತೇ ಯೋಗವಿಷಯೇ ಉತ್ಸಾಹವಾನ್ ಭವತಿ। ಸೋತ್ಸಾಹಸ್ಯ ಚ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಾನುಭೂತಿಷು ಭೂಮಿಷು ಸ್ಮೃತಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ಸ್ಮರಣಾಚ್ಚ ಚೇತಃ ಸಮಾಧೀಯತೇ। ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಶ್ಚ ಭಾವ್ಯಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿವೇಕೇನ ಜಾನಾತಿ। ತ ಏತೇ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ಸಮಾಧೇರುಪಾಯಾಃ। ತಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ಪರಾಚ್ಚ ವೈರಾಗ್ಯಾತ್ ಭವತ್ಯಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ।

ಸಮಾಧಿಲಾಭಃ ಇತಿ ಶೇಷಃ। ಸಂವೇಗಃ ಕ್ರಿಯಾಹೇತುರ್ದೃಢ़ತರಃ ಸಂಸ್ಕಾರಃ। ಸ ತೀವ್ರೋ ಯೇಷಾಮಧಿಮಾತ್ರೋಪಾಯಾನಾಂ ತೇಷಾಮಾಸನ್ನಃ ಸಮಾಧಿಲಾಭಃ ಸಮಾಧಿಫಲಾಽಽಸನ್ನಂ ಭವತಿ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಸಮ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ।

ತೇಭ್ಯ ಉಪಾಯೇಭ್ಯೋ ಮೃದ್ವಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಭ್ಯ ಉಪಾಯವತಾಂ ವಿಶೇಷೋ ಭವತಿ। ಮೃದುರ್ಮಧ್ಯೋಽಧಿಮಾತ್ರ ಇತ್ಯುಪಾಯಭೇದಾಃ। ತೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮೃದುಸಂವೇದಮಧ್ಯಸಂವೇಗತೀವ್ರಸಂವೇಗಭೇದಾತ್ ತ್ರಿಧಾ। ತದ್ಭೇದೇನ ಚ ನವಯೋಗಿನೋ ಭವನ್ತಿ। ಮೃದೂಪಾಯೋಮೃದುಸಂವೇಗೋ ಮಧ್ಯಸಂವೇಗಸ್ತೀವ್ರಸಂವೇಗಶ್ಚ। ಮಧ್ಯೋಪಾಯೋಮೃತ್ಯುಸಂವೇಗೋ ಮಧ್ಯಸಂವೇಗಸ್ತೀವ್ರಸಂವೇಗಶ್ಚ। ಅಧಿಮಾತ್ರೋಪಾಯೋಮೃದುಸಂವೇಗೋ ಮಧ್ಯಸಂವೇಗಸ್ತೀವ್ರಸಂವೇಗಶ್ಚ। ಅಧಿಮಾತ್ರೋಪಾಯೇ ತೀವ್ರಸಂವೇಗೇ ಚ ಮಹಾನ್ ಯತ್ನಃ ಕರ್ತ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಭೇದೋಪದೇಶಃ।

ಈಶ್ವರೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ ತತ್ರ ಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಭಕ್ತಿವಿಶೇಷೋ ವಿಶಿಷ್ಟಮುಪಾಸನಂ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ತತ್ರಾರ್ಪಣಂ ವಿಷಯಸುಖಾದಿಕಂ ಫಲಮನಿಚ್ಛನ್ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಪರಮಗುರಾವರ್ಪಯತಿ ತತ್ ಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಸಮಾಧೇಸ್ತತ್ಫಲಲಾಭಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಕೃಷ್ಟ ಉಪಾಯಃ।

ಕ್ಲಿಶ್ನನ್ತೀತಿ ಕ್ಲೇಶಾ ಅವಿದ್ಯಾದಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ। ವಿಹಿತಪ್ರತಿಷಿದ್ಧವ್ಯಾಮಿಶ್ರರೂಪಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ। ವಿಪಚ್ಯನ್ತ ಇತಿ ವಿಪಾಕಾಃ ಕರ್ಮಫಲಾನಿ ಜಾತ್ಯಾಯುರ್ಭೋಗಾಃ। ಆ ಫಲವಿಪಾಕಾಚ್ಚಿತ್ತಭೂಮೌ ಶೇರತ ಇತ್ಯಾಶಯಾ ವಾಸನಾಖ್ಯಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಸ್ತೈರಪರಾಮೃಷ್ಟಸ್ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಕಾಲೇಷು ಚ ಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟಃ। ಪುರುಷವಿಶೇಷಃ ಅನ್ಯೇಭ್ಯಃ ಪುರುಷೇಭ್ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಯತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ। ಈಶ್ವರ ಈಶನಶೀಲ ಇಚ್ಛಾಮಾತ್ರೇಣ ಸಕಲಜಗದುದ್ಧರಣಕ್ಷಮಃ। ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಮಾತ್ಮನಾಂ ಕ್ಲೇಶಾದಿಸ್ಪರ್ಶೋ ನಾಸ್ತಿ ತಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಗತಾಸ್ತೇಷಾಮಪದಿಶ್ಯತೇ। ಯಥಾ ಯೋದ್ಧೃಗತೌ ಜಯಪರಾಜಯೌ ಸ್ವಾಮಿನಃ। ಅಸ್ಯ ತು ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಕಾಲೇಷು ತಥಾವಿಧೋಽಪಿ ಕ್ಲೇಶಾದಿಪರಾಮರ್ಶೋ ನಾಸ್ತಿ। ಅತಃ ಸ ವಿಲಕ್ಷಣ ಏವ ಭಗವಾನೀಶ್ವರಃ। ತಸ್ಯ ಚ ತಥಾವಿಧಮೈಶ್ವರ್ಯ್ಯಮನಾದೇಃ ಸತ್ತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಾತ್। ತಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಶ್ಚ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಜ್ಜ್ಞಾನಾದೇವ। ನ ಚ ಅನಯೋರ್ಜ್ಞಾನೈಶ್ವರ್ಯ್ಯಯೋರಿತರೇತರಾಶ್ರಯತ್ವಂ ಪರಸ್ಪರಾನಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್। ತೇ ದ್ವೇ ಜ್ಞಾನೈಶ್ವರ್ಯೇ ಈಶ್ವರಸತ್ತ್ವೇ ವರ್ತಮಾನೇ ಅನಾದಿಭೂತೇ ತೇನ ಚ ತಥಾವಿಧೇನ ಸತ್ತ್ವೇನ ತಸ್ಯಾನಾದಿರೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಯೋರೀಶ್ವರೇಚ್ಛಾವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಪತ್ತೇಃ ಯಥೇತರೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸುಖದುಃಖಮೋಹಾತ್ಮಕತಯಾ ಪರಿಣತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರ್ಮಲೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಪ್ರಖ್ಯೇ ಪ್ರತಿಸಂಕ್ರಾನ್ತಂ ಚಿಚ್ಛಾಯಾಸಂಕ್ರಾನ್ತೇ ಸಂವೇದ್ಯಂ ಭವತಿ ನೈವಮೀಶ್ವರಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಕೇವಲ ಏವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ ಪರಿಣಾಮ ಉತ್ಕರ್ಷವಾನನಾದಿಸಂಬನ್ಧೇನ ಭೋಗ್ಯತಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಅತಃ ಪುರುಷಾನ್ತರವಿಲಕ್ಷಣತಯಾ ಸ ಏವೇಶ್ವರಃ। ಮುಕ್ತಾತ್ಮಾನಾಂ ತು ಪುನಃ ಕ್ಲೇಶಾದಿಯೋಗಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೈರುಪಾಯೈರ್ನಿವರ್ತಿತಃ। ಅಸ್ಯ ಪುನಃ ಸರ್ವದೈವ ತಥಾವಿಧತ್ವಾನ್ನ ಮುಕ್ತಾತ್ಮತುಲ್ಯತ್ವಮ್। ನ ಚೇಶ್ವರಾಣಾಮನೇಕತ್ವಂ ತೇಷಾಂ ತುಲ್ಯತ್ವೇ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯೈವಾನುಪಪತ್ತೇಃ। ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಯುಕ್ತತ್ವೇ ಚ ಏವೋತ್ಕೃಷ್ಟಃ ಸ ಏವೇಶ್ವರಸ್ತತ್ರೈವ ಕಾಷ್ಠಾಪ್ರಾಪ್ತತ್ವಾದೈಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ।

ತಸ್ಮಿನ್ಭಗವತಿ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಸ್ಯ ಯದ್ಬೀಜಮತೀತಾನಾಗತಾದಿಗ್ರಹಣಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಂ ಮಹತ್ತ್ವಂ ಚ ಮೂಲತ್ವಾದ್ಬೀಜಮಿವ ಬೀಜಂ ತತ್ತತ್ರ ನಿರತಿಶಯಂ ಕಾಷ್ಠಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್। ದೃಷ್ಟಾ ಹ್ಯಲ್ಪತ್ವಮಹತ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಧರ್ಮಾಣಾಂ ಸಾತಿಶಯಾನಾಂ ಕಾಷ್ಠಾಪ್ರಾಪ್ತಿಃ। ಯಥಾ ಪರಮಾಣಾಬಲ್ಪತ್ವಸ್ಯಾಽಽಕಾಶೇ ಪರಮಮಹತ್ತ್ವಸ್ಯ। ಏವಂ ಜ್ಞಾನಾದಯೋಽಪಿ ಚಿತ್ತಧರ್ಮಾಸ್ತಾರತಮ್ಯೇನ ಪರಿದೃಶ್ಯಮಾನಾಃ ಕ್ವಚಿನ್ನಿರತಿಶಯತಾಮಾಸಾದಯನ್ತಿ। ಯತ್ರ ಚೈತೇ ನಿರತಿಶಯಾಃ ಸ ಈಶ್ವರಃ। ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮಾತ್ರೇಽನುಮಾನಮಾತ್ರಸ್ಯ ಪರ್ಯವಸಿತತ್ವಾನ್ನ ವಿಶೇಷಾವಗತಿಃ ಸಂಭವತಿ ತಥಾಽಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಸ್ಯ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಾದಯೋ ವಿಶೇಷಾ ಅವಗನ್ತವ್ಯಾಃ। ತಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವೇ ಕಥಂ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷಯೋಃ ಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಾವಾಪಾದಯತೀತಿ ನಾಽಽಶಙ್ಕನೀಯಂ ತಸ್ಯ ಕಾರುಣಿಕತ್ವಾದ್ಭೂತಾನುಗ್ರಹ ಏವ ಪ್ರಯೋಜನಮ್। ಕಲ್ಪಪ್ರಲಯಮಹಾಪ್ರಲಯೇಷು ನಿಃಶೇಷಾನ್ಸಂಸಾರಿಣ ಉದ್ಧರಿಷ್ಯಾಮೀತಿ ತಸ್ಯಾಧ್ಯವಸಾಯಃ। ಯದ್ಯಸ್ಯೇಷ್ಟಂ ತತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್।

ಆದ್ಯಾನಾಂ ಸ್ರಟೃ़ಣಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಮಪಿ ಸ ಗುರುರುಪದೇಷ್ಟಾ। ಯತಃ ಸ ಕಾಲೇನ ನಾವಚ್ಛಿದ್ಯತೇ ಅನಾದಿತ್ವಾತ್। ತೇಷಾಂ ಪುನರಾದಿಮತ್ತ್ವಾದಸ್ತಿ ಕಾಲೇನಾವಚ್ಛೇದಃ।

ಇತ್ಥಮುಕ್ತಸ್ವರೂಪಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ ವಾಚಕೋಽಭಿಧಾಯಕಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ನೂಯತೇ ಸ್ತೂಯತೇಽನೇನೇತಿ ನೌತಿ ಸ್ತೌತೀತಿ ವಾ ಪ್ರಣವ ಓಂಕಾರಃ ತಯೋಶ್ಚ ವಾಚ್ಯವಾಚಕಭಾವಲಕ್ಷಣಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಿತ್ಯಃ ಸಂಕೇತೇನ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ ನ ತು ಕೇನಚಿತ್ಕ್ರಿಯತೇ ಯಥಾ ಪಿತಾಪುತ್ರಯೋ ರ್ವಿದ್ಯಮಾನ ಏವ ಸಂಬನ್ಧೋಽಸ್ಯಾಯಂ ಪಿತಾಽಸ್ಯಾಯಂ ಪುತ್ರ ಇತಿ ಕೇನಚಿತ್ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ।

ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಧತ್ರಿಮಾತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಜಪೋ ಯಥಾವದುಚ್ಚಾರಣಂ ತದ್ವಾಚ್ಯಸ್ಯ ಚೇಶ್ವರಸ್ಯ ಭಾವನಂ ಪುನಃ ಪುನಶ್ಚೇತಸಿ ವಿನಿವೇಶನಮೇಕಾಗ್ರತಾಯಾ ಉಪಾಯಃ। ಅತಃ ಸಮಾಧಿಸಿದ್ಧಯೇ ಯೋಗಿನಾ ಪ್ರಣವೋ ಜಪ್ಯಸ್ತದರ್ಥ ಈಶ್ವರಶ್ಚ ಭಾವನೀಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ।

ತಸ್ಮಾಜ್ಜಪಾತ್ತದರ್ಥಭಾವನಾಚ್ಚ ಯೋಗಿನಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೇತನಾಧಿಗಮೋ ಭವತಿ ವಿಷಯ ಪ್ರಾತಿಕೂಲ್ಯೇನ ಸ್ವಾನ್ತಃಕರಣಾಭಿಮುಖಮಞ್ಚತಿ ಯಾ ಚೇತನಾ ದೃಕ್ಶಕ್ತಿಃ ಸಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೇತನಾ ತಸ್ಯಾ ಅಧಿಗಮೋ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ। ಅನ್ತರಾಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸ್ತೇಷಾಮಭಾವಃ ಶಕ್ತಿಪ್ರತಿಬನ್ಧೋಽಪಿ ಭವತಿ।

ನವೈತೇ ರಜಸ್ತಮೋಬಲಾತ್ಪ್ರವರ್ತಮಾನಾಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಕ್ಷೇಪಾ ಭವನ್ತಿ। ತೈರೇಕಾಗ್ರತಾವಿರೋಧಿಭಿಶ್ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ತತ್ರ 1 ವ್ಯಾಧಿರ್ಧಾತುವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತೋ ಜ್ವರಾದಿಃ। 2 ಸ್ತ್ಯಾನಮಕರ್ಮಣ್ಯತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ। 3 ಉಭಯಕೋಟ್ಯಾಲಮ್ಬನಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸಂಶಯಃ ಯೋಗಃ ಸಾಧ್ಯೋ ನ ವೇತಿ। 4 ಪ್ರಮಾದೋಽನನುಷ್ಠಾನಶೀಲತಾ ಸಮಾಧಿಸಾಧನೇಷ್ವೌದಾಸೀನ್ಯಮ್। 5 ಆಲಸ್ಯಂ ಕಾಯಚಿತ್ತಯೋರ್ಗುರುತ್ವಂ ಯೋಗವಿಷಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಭಾವಹೇತುಃ। 6 ಅವಿರತಿಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಷಯಸಂಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಾ ಗರ್ಧಃ। 7 ಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಂ ಶುಕ್ತಿಕಾಯಾಂ ರಜತವದ್ವಿಪರ್ಯಯಜ್ಞಾನಮ್। 8 ಅಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಂ ಕುತಶ್ಚಿನ್ನಿಮಿತ್ತಾತ್ಸಮಾಧಿಭೂಮೇರಲಾಭೋಽಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿಃ। 9 ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಮಪಿ ಸಮಾಧಿಭೂಮಾವ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತತ್ರಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾ। ತ ಏತೇ ಸಮಾಧೇರೇಕಾಗ್ರತಾಯಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾದನ್ತರಾಯಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ।

ಕುತಶ್ಚಿನ್ನಿಭಿತ್ತಾದುತ್ಪನ್ನೇಷು ವಿಕ್ಷೇಪೇಷು ಏತೇ ದುಃಖಾದಯಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ। ತತ್ರ ದುಃಖಂ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ರಾಜಸಃ ಪರಿಣಾಮೋ ಬಾಧನಾಲಕ್ಷಣಃ। ಯದ್ಬಾಧಾತ್ಪ್ರಾಣಿನಸ್ತದಪಘಾತಾಯ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ। ದೌರ್ಮನಸ್ಯಂ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೈಃ ಕಾರಣೈರ್ಮನಸೋದೌಸ್ಥ್ಯಮ್। ಅಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವೋ ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣೋ ವೇಪಥುರಾಸನಮನಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಸ್ಯ ಬಾಧಕಃ। ಪ್ರಾಣೋ ಯದ್ಬಾಹ್ಯಂ ವಾಯುಮಾಚಾಮತಿ ಸ ಶ್ವಾಸಃ। ಯತ್ಕೌಷ್ಠ್ಯಂ ವಾಯುಂ ನಿಃಶ್ವಸಿತಿ ಸಃ ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ। ತ ಏತೇ ವಿಕ್ಷೇಪೈಃ ಸಹ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಾ ಯಥೋದಿತಾಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾತಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತ್ಯೇಷಾಮುಪದೇಶಃ।

ತೇಷಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮೇಕಸ್ಮಿನ್ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದಭಿಮತೇ ತತ್ತ್ವೇಽಭ್ಯಾಸಶ್ಚೇತಸಃ ಪುನಃ ಪುನರ್ನಿವೇಶನಂ ಕಾರ್ಯಃ। ಮದ್ಬಲಾತ್ ಪ್ರತ್ಯುದಿತಾಯಾಮೇಕಾಗ್ರತಾಯಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಾಃ ಪ್ರಶಮಮುಪಾಯನ್ತಿ।

ಮೈತ್ರೀ ಸೌಹಾರ್ದಮ್। ಕರುಣಾ ಕೃಪಾ। ಮುದಿತಾ ಹರ್ಷಃ। ಉಪೇಕ್ಷೌದಾಸೀನ್ಯಮ್। ಏತಾ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸುಖಿತೇಷು ದುಃಖಿತೇಷು ಪುಣ್ಯವತ್ಸು ಅಪುಣ್ಯವತ್ಸು ಚ ವಿಭಾವಯೇತ್। ತಥಾ ಹಿ ಸುಖಿತೇಷು ಸಾಧು ಏಷಾಂ ಸುಖಿತ್ವಮಿತಿ ಮೈತ್ರೀಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ತು ಈರ್ಷ್ಯಾಮ್। ದುಃಖಿತೇಷು ಕಥಂ ನು ನಾಮೈಷಾಂ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕೃಪಾಮೇವ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ತಾಟಸ್ಥ್ಯಮ್। ಪುಣ್ಯವತ್ಸು ಪುಣ್ಯಾನುಮೋದನೇನ ಹರ್ಷಮೇವ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ತು ಕಿಮೇತೇ ಪುಣ್ಯವನ್ತ ಇತಿ ವಿದ್ವೇಷಮ್। ಅಪುಣ್ಯವತ್ಸು ಚೌದಾಸೀನ್ಯಮೇವ ಭಾವಯೇನ್ನಾನುಮೋದನಂ ನ ವಾ ದ್ವೇಷಮ್। ಸೂತ್ರೇ ಸುಖದುಃಖಾದಿಶಬ್ದೈಸ್ತದ್ವನ್ತಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಃ। ತದೇವಂ ಮೈತ್ರ್ಯಾದಿಪರಿಕರ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತೇ ಪ್ರಸೀದತಿ ಸುಖೇನ ಸಮಾಧೇರಾವಿರ್ಭಾವೋ ಭವತಿ। ಪರಿಕರ್ಮ ಚೈತದ್ಬಾಹ್ಯಂ ಕರ್ಮ। ಯಥಾ ಗಣಿತೇ ಮಿಶ್ರಕಾದಿವ್ಯವಹಾರೋ ಗಣಿತನಿಷ್ಪತ್ತಯೇ ಸಂಕಲಿತಾದಿಕರ್ಮೋಪಕಾರಕತ್ವೇನ ಪ್ರಧಾನಕರ್ಮನಿಷ್ಪತ್ತಯೇ ಭವತಿ ಏವಂ ದ್ವೇಷರಾಗಾದಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತಮೈತ್ರ್ಯಾದಿಭಾವನಯಾ ಸಮುತ್ಪಾದಿತಪ್ರಸಾದಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾದಿಸಮಾಧಿಯೋಗ್ಯಂ ಸಂಪದ್ಯತೇ। ರಾಗದ್ವೇಷಾವೇವ ಮುಖ್ಯತಯಾ ವಿಕ್ಷೇಪಮುತ್ಪಾದಯತಃ। ತೌ ಚೇತ್ಸಮೂಲಮುನ್ಮೂಲಿತೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ತದಾ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾನ್ಮನಸೋ ಭವತ್ಯೇಕಾಗ್ರತಾ।

ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ಕೌಷ್ಠ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಯತ್ನವಿಶೇಷಾನ್ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣೇನ ಬಹಿರ್ನಿಃಸಾರಣಮ್। ವಿಧಾರಣಂ ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣೇನೈವ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಬಹಿರ್ಗತಿವಿಚ್ಛೇದಃ। ಸ ಚ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಕಾರಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಹ್ಯಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಪೂರಣೇನ ಪೂರಿತಸ್ಯ ವಾ ತತ್ರೈವ ನಿರೋಧೇನ। ತದೇವಂ ರೇಚಕಪೂರಕಕುಮ್ಭಕಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಮೇಕಾಗ್ರತಯಾ ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಸರ್ವಾಸಾಮಿನ್ದ್ರಿಯವೃತ್ತಿನಾಂ ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಪೂರ್ವಕತ್ತ್ವಾತ್। ಮನಃ ಪ್ರಾಣಯೋಶ್ಚ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರೇ ಪರಸ್ಪರಮೇಕಯೋಗಕ್ಷೇಮತ್ವಾತ್ಕ್ಷೀಯಮಾಣಃ ಪ್ರಾಣಃ ಸಮಸ್ತೇನ್ದ್ರಿಯವೃತ್ತಿನಿರೋಧದ್ವಾರೇಣ ಚಿತ್ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾಯಾಂ ಪ್ರಭವತಿ। ಸಮಸ್ತದೋಷಕ್ಷಯಕಾರಿತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯಾಽಽಗಮೇ ಶ್ರೂಯತೇ। ದೋಷಕೃತಾಶ್ಚ ಸರ್ವಾ ವಿಕ್ಷೇಪವೃತ್ತಯಃ। ಅತೋ ದೋಷನಿರ್ಹರಣದ್ವಾರೇಣಾಪ್ಯಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾಯಾಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್।

ವಿಷಯಾ ಗನ್ಧರಸರೂಪಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದಾಸ್ತೇ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಫಲತ್ವೇನ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ವಿಷಯವತೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮನಸಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಕರೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ನಾಸಾಗ್ರೇ ಚಿತ್ತಂ ಧಾರಯತೋ ದಿವ್ಯಗನ್ಧಸಂವಿದುಪಜಾಯತೇ। ತಾದೃಶ್ಯೇವ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರೇ ರಸಸಂವಿತ್। ತಾಲ್ವಗ್ರೇ ರೂಪಸಂವಿತ್। ಜಿಹ್ವಾಮಧ್ಯೇ ಸ್ಪರ್ಶಸಂವಿತ್। ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇ ಶಬ್ದಸಂವಿತ್। ತದೇವ ತತ್ತದಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರೇಣ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ದಿವ್ಯವಿಷಯೇ ಜಾಯಮಾನಾ ಸಂವಿಚ್ಚಿತ್ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾಯಾ ಹೇತುರ್ಭವತಿ। ಅಸ್ತಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಫಲಮಿತಿ ಯೋಗಿನಃ ಸಮಾಶ್ವಾಸೋತ್ಪಾದನಾತ್।

ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪನ್ನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧಿನೀತಿ ವಾಕ್ಯ ಶೇಷಃ। ಜ್ಯೋತಿಃ ಶಬ್ದೇನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ ಪ್ರಕಾಶ ಉಚ್ಯತೇ। ಸ ಪ್ರಶಸ್ತೋ ಭೂಯಾನತಿಶಯವಾಂಶ್ಚ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ। ವಿಶೋಕಾ ವಿಗತಃ ಸುಖಮಯತ್ವಾಭ್ಯಾಸವಶಾಚ್ಛೋಕೋ ರಜಃ ಪರಿಣಾಮೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ವಿಶೋಕಾ ಚೇತಸಃ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧಿನೀ। ಅಯಮರ್ಥಃ ಹೃತ್ಪದ್ಮಸಂಪುಟಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಶಾನ್ತಕಲ್ಲೋಲಕ್ಷೀರೋದಧಿಪ್ರಖ್ಯಂ ಚಿತ್ತಸತ್ತ್ವಂ ಭಾವಯತಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಲೋಕಾತ್ಸರ್ವವೃತ್ತಿಪರಿಕ್ಷಯೇ ಚೇತಸಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಮುತ್ಪದ್ಯತೇ।

ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನಂ ಭವತೀತಿ ಶೇಷಃ। ವೀತರಾಗಃ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಿಷಯಾಭಿಲಾಷಸ್ತಸ್ಯ ಯಚ್ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಹೃತಕ್ಲೇಶಂ ತದಾಲಮ್ಬನೀಕೃತಂ ಚೇತಸಃ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುರ್ಭವತಿ।

ಪ್ರತ್ಯಸ್ತಮಿತಬಾಹ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯವೃತ್ತೇರ್ಮನೋತ್ಮಾತ್ರೇಣೈವ ಯತ್ರ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಮಾತ್ಮನಃ ಸ ಸ್ವಪ್ನಃ। ನಿದ್ರಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾ। ತದಾಲಮ್ಬನಂ ಸ್ವಪ್ನಾಲಮ್ಬನಂ ನಿದ್ರಾಲಮ್ಬನಂ ವಾ ಜ್ಞಾನಮಾಲಮ್ಬ್ಯಮಾನಂ ಚೇತಸಃ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕರೋತಿ।

ಯಥಾಭಿಮತವಸ್ತುನಿ ಬಾಹ್ಯೇ ಚನ್ದ್ರಾದಾವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ನಾಡೀಚಕ್ರಾದೌ ವಾ ಭಾವ್ಯಮಾನೇ ಚೇತಃ ಸ್ಥಿರೀಭವತಿ।

ಏಭಿರುಪಾಯೈಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಭಾವಯತೋ ಯೋಗಿನಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಭಾವನಾದ್ವಾರೇಣ ಪರಮಾಣ್ವನ್ತೋ ವಶೀಕಾರೋಽಪ್ರತಿಘಾತರೂಪೋ ಜಾಯತೇ ನ ಕ್ವಚಿತ್ತಪರಮಾಣುಪರ್ಯನ್ತೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ವಿಷಯೇಽಸ್ಯ ಮನಃ ಪ್ರತಿಹನ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಏವಂ ಸ್ಥೂಲಮಾಕಾಶಾದಿಪರಮಮಹತ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಭಾವಯತೋ ನ ಕ್ವಚಿಚ್ಚೇತಸಃ ಪ್ರತಿಘಾತ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ।

ಕ್ಷೀಣಾ ವೃತ್ತಯೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತಿ ತಸ್ಯ ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಹಣಗ್ರಾಹ್ಯೇಷು ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯೇಷು ತತ್ಸ್ಥತದಞ್ಜನತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರ್ಭವತಿ। ತತ್ಸ್ಥತ್ವಂ ತತ್ರೈಕಾಗ್ರತಾ ತದಞ್ಜನತಾ ತನ್ಮಯತ್ವಂ ಕ್ಷೀಣಭೂತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಷಯಸ್ಯ ಭಾವ್ಯಮಾನಸ್ಯೈವೋತ್ಕರ್ಷಃ ತಥಾವಿಧಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ತದ್ರೂಪಃ ಪರಿಣಾಮೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ। ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ ಅಭಿಜಾತಸ್ಯೇವ ಮಣೇರ್ಯಥಾಽಭಿಜಾತಸ್ಯ ನಿರ್ಮಲಸ್ಯ ಸ್ಫಟಿಕಮಣೇಸ್ತತ್ತದುಪಾಧಿವಶಾತ್ತತ್ತದ್ರೂಪಾಪತ್ತಿರೇವಂ ನಿರ್ಮಲಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತತ್ತದ್ಭಾವನೀಯವಸ್ತೂಪರಾಗಾತ್ತತ್ತದ್ರೂಪಾಪತ್ತಿ। ಯದ್ಯಪಿ ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಹಣಗ್ರಾಹ್ಯೇಷು ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತಥಾಽಪಿ ಭೂಮಿಕಾಕ್ರಮವಶಾದ್ಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಗ್ರಹೀತೃಷು ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್। ಯತಃ ಪ್ರಥಮಂ ಗ್ರಾಹ್ಯನಿಷ್ಠ ಏವ ಸಮಾಧಿಸ್ತತೋ ಗ್ರಹಣನಿಷ್ಠಸ್ತತೋಽಸ್ಮಿತಾಮಾತ್ರರೂಪೋ ಗ್ರಹೀತೃನಿಷ್ಠ ಕೇವಲಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಗ್ರಹೀತುರ್ಭಾವ್ಯತ್ವಾಸಂಭವಾತ್। ತತಶ್ಚ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಗ್ರಾಹ್ಯೋಪರಕ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ತತ್ರ ಸಮಾಪನ್ನಂ ಭವತಿ। ಏವಂ ಗ್ರಹಣೇ ಗ್ರಹೀತರಿ ಚ ಸಮಾಪನ್ನಂ ತದ್ರೂಪಪರಿಣಾಮತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್।

ಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಸ್ಫೋಟರೂಪೋ ವಾ ಶಬ್ದಃ। ಅರ್ಥೋ ಜಾತ್ಯಾದಿಃ। ಜ್ಞಾನಂ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಾ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಿಃ। ವಿಕಲ್ಪ ಉಕ್ತಲಕ್ಷಣಃ। ತೈಃ ಸಂಕೀರ್ಣಾ ಯಸ್ಯಾಮೇತೇ ಶಬ್ದಾದಯಃ ಪರಸ್ಪರಾಧ್ಯಾಸೇನ ಪ್ರತಿಭಾಸನ್ತೇ ಗೌರಿತಿ ಶಬ್ದೋ ಗೌರಿತ್ಯರ್ಥೋ ಗೌರಿತಿ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯನೇನಾಽಽಕಾರೇಣ ಸಾ ಸವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರುಚ್ಯತೇ।

ಶಬ್ದಾರ್ಥಸ್ಮೃತಿಪ್ರವಿಲಯೇ ಸತಿ ಪ್ರತ್ಯುದಿತಸ್ಪಷ್ಟಗ್ರಾಹ್ಯಾಕಾರಪ್ರತಿಭಾಸಿತಯಾ ನ್ಯಗ್ಭೂತಜ್ಞಾನಾಂಶತ್ವೇನ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯೇವ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ।

ಏತಯೈವ ಸವಿತರ್ಕಯಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಯಾ ಚ ಸಮಾಪತ್ತ್ಯಾ ಸವಿಚಾರಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ। ಕೀದೃಶೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತನ್ಮಾತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾದಿರ್ವಿಷಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ। ಏತೇನ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಃ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ಭವತಿ। ಸಾ ಹಿ ಮಹಾಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಲಮ್ಬನಾ। ಶಬ್ದಾರ್ಥವಿಷಯತ್ವೇನ ಶಬ್ದಾರ್ಥವಿಕಲ್ಪಸಹಿತತ್ವೇನ ದೇಶಕಾಲಧರ್ಮಾದ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽರ್ಥಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ಸವಿಚಾರಾ। ದೇಶಕಾಲಧರ್ಮಾದಿರಹಿತೋ ಧರ್ಮಿಮಾತ್ರತಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽರ್ಥಸ್ತನ್ಮಾತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾ।

ಸವಿಚಾರನಿರ್ವಿಚಾರಯೋಃ ಸಮಾಪತ್ತ್ಯೋರ್ಯತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ತದಲಿಙ್ಗಪರ್ಯವಸಾನಂ ನ ಕ್ವಚಿಲ್ಲೀಯತೇ ನ ವಾ ಕಿಂಚಿಲ್ಲಿಙ್ಗತಿ ಗಮಯತೀತ್ಯಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಧಾನಂ ತತ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಮ್। ತಥಾ ಹಿ ಗುಣಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮೇ ಚತ್ವಾರಿ ಪರ್ವಾಣಿ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಂ ಲಿಙ್ಗಮಾತ್ರಮಲಿಙ್ಗಂ ಚೇತಿ। ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಂ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ। ಅವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಂ ತನ್ಮಾತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ। ಲಿಙ್ಗಮಾತ್ರಂ ಬುದ್ಧಿಃ। ಅಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ। ನಾತಃ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಸ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ।

ತಾ ಏವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಃ ಸಮಾಪತ್ತಯಃ ಸಹ ಬೀಜೇನಾಽಽಲಮ್ಬನೇನ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಬೀಜಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ಸಮಾಧಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಸಾಲಮ್ಬನತ್ವಾತ್।

ನಿರ್ವಿಚಾರತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್। ವೈಶಾರದ್ಯಂ ನೈರ್ಮಲ್ಯಮ್। ಸವಿತರ್ಕಾಂ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಾಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾಯಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್। ತತೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾಯಾಃ ಸವಿಚಾರಾಯಾಃ ತತೋಽಪಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪರೂಪಾಯಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾಯಾಃ ತಸ್ಯಾಸ್ತು ನಿರ್ವಿಚಾರಾಯಾಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಭ್ಯಾಸವಶಾದ್ವೈಶಾರದ್ಯೇ ನೈರ್ಮಲ್ಯೇ ಸತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದಃ ಸಮುಪಜಾಯತೇ। ಚಿತ್ತಂ ಕ್ಲೇಶವಾಸನಾರಹಿತಂ ಸ್ಥಿತಿಪ್ರವಾಹ ಯೋಗ್ಯಂ ಭವತಿ। ಏತದೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವೈಶಾರದ್ಯಂ ಯತ್ಸ್ಥಿತೌ ದಾರ್ಢ್ಯಮ್।

ಋತಂ ಸತ್ಯಂ ಬಿಭರ್ತಿ ಕದಾಚಿದಪಿ ನ ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾಽಽಚ್ಛಾದ್ಯತೇ ಸಾ ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ತಸ್ಮಿನ್ಸತಿ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ। ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಪ್ರಜ್ಞಾಲೋಕಾತ್ಸರ್ವಂ ಯಘಾವತ್ಪಶ್ಯನ್ಯೋಗೀ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಯೋಗಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ।

ಶ್ರುತಮಾಗಮಜ್ಞಾನಮ್ ಅನುಮಾನಮುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್ ತಾಭ್ಯಾಂ ಯಾ ಜಾಯತೇ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಸಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯಾ। ನ ಹಿ ಶಬ್ದಲಿಙ್ಗಯೋರಿನ್ದ್ರಿಯವದ್ವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪತ್ತೌ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್। ಇಯಂ ಪುನರ್ನಿರ್ವಿಚಾರವೈಶಾರದ್ಯಸಮುದ್ಭವಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಲಕ್ಷಣಾ ವಿಶೇಷವಿಷಯತ್ವಾತ್। ಅಸ್ಯಾಂ ಹಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವ್ಯವಹಿತವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಾನಾಮಪಿ ವಿಶೇಷಃ ಸ್ಫುಟೇನೈವ ರೂಪೇಣ ಭಾಸತೇ। ಅತಸ್ತಸ್ಯಾಮೇವ ಯೋಗಿನಾ ಪರಃ ಪ್ರಯತ್ನಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯುಪದಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ।

ತಯಾ ಪ್ರಜ್ಞಯಾ ಜನಿತೋ ಯಃ ಸಂಸ್ಕಾರಃ ಸೋಽನ್ಯಾನ್ವ್ಯುತ್ಥಾನಜಾನ್ಸಮಾಧಿಜಾಂಶ್ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ಪ್ರತಿಬಧ್ನಾತಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಕರಣಾಕ್ಷಮಾನ್ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ। ಯತಸ್ತತ್ತ್ವರೂಪತಯಾಽಽನಯಾ ಜನಿತಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾ ಬಲಬತ್ತ್ವಾದತತ್ತ್ವರೂಪಪ್ರಜ್ಞಾಜನಿತಾನ್ಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ಬಾಧಿತುಂ ಶಕ್ನುವನ್ತಿ। ಅತಸ್ತಾಮೇವ ಪ್ರಜ್ಞಾಮಭ್ಯಸೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ।

ತಸ್ಯಾಪಿ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ನಿರೋಧೇ ಪ್ರವಿಲಯೇ ಸತಿ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೀನಾಂ ಸ್ವಕಾರಣೇ ಪ್ರವಿಲಯಾದ್ಯಾ ಯಾ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಾದ್ವೃತ್ತಿರುದೇತಿ ತಸ್ಯಾಸ್ತಸ್ಯಾ ನೇತಿ ನೇತೀತಿ ಕೇವಲಂ ಪರ್ಯುದಸನಾನ್ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿರಾವಿರ್ಭವತಿ। ಯಸ್ಮಿನ್ಸತಿ ಪುರುಷಃ ಸ್ವರೂಪನಿಷ್ಠಃ ಶುದ್ಧೋ ಭವತಿ।

ತದತ್ರಾಧಿಕೃತಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಪದಾನಾಂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯೋಪಾಯದ್ವಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ಭೇದಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಭೇದೇನ ಯೋಗಸ್ಯ ಮುಖ್ಯಾಮುಖ್ಯಭೇದಮುಕ್ತ್ವಾ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಪ್ರದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ವಿಸ್ತರೇಣೋಪಾಯಾನ್ಪ್ರದರ್ಶ್ಯಂ ಸುಗಮೋಪಾಯಪ್ರದರ್ಶನಪರತಯೇಶ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಪ್ರಮಾಣಪ್ರಭಾವವಾಚಕೋಪಾಸನಾಕ್ರಮಂ ತತ್ಫಲಾನಿ ಚ ನಿರ್ಣೀಯ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಾಂಸ್ತತ್ಸಹಭುವಶ್ಚ ದುಃಖಾದೀನ್ವಿಸ್ತರೇಣ ಚ ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧೋಪಾಯಾನೇಕತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಸಮೈತ್ರ್ಯಾದೀನ್ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾದೀನ್ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಪೂರ್ವಾಙ್ಗಭೂತವಿಷಯವತೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾದೀನ್ ಚ ಆಖ್ಯಾಯೋಪಸಂಹಾರದ್ವಾರೇಣ ಚ ಸಮಾಪತ್ತೀಃ ಸಲಕ್ಷಣಾಃ ಸಫಲಾಃ ಸ್ವಸ್ವವಿಷಯಸಹಿತಾಶ್ಚೋಕ್ತ್ವಾ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋರುಪಸಂಹಾರಮಭಿಧಾಯ ಸಬೀಜಪೂರ್ವಕೋ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿರಭಿಹಿತ ಇತಿ ವ್ಯಾಕೃತೋ ಯೋಗಪಾದಃ।