ಸೂತ್ರಾರ್ಥಬೋಧೀನೀ

ಅಥ-ಶಬ್ದಃ ಆರಮ್ಭಾರ್ಥಃ । ಶ್ರುತಿಮಾತ್ರೇಣ ಮಙ್ಗಲಪ್ರಯೋಜಕಶ್ಚ । ಶಾಸ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಶಾಸನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ಯೋಗಾನಾಮನುಶಾಸನಂ ಯೋಗಾನುಶಾಸನಮ್ । ತಥಾಚ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಾರಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧ ॥

ಚಿತ್ತಸ್ಯ ರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತೀನಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ನಿರೋಧಃ ಪ್ರತಿಲೋಮಪರಿಣಾಮೇನೋಪಶಮೋ ಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧೇಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೃತ್ತಿಸತ್ತ್ವೇಽಪಿ ನಾವ್ಯಾಪ್ತಿಃ । ತತ್ರ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಿಪ್ತಮೂಢವಿಕ್ಷಿಪ್ತೈಕಾಗ್ರನಿರುದ್ಧರೂಪಪಞ್ಚಭೂಮಯೋಽವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ । ತತ್ರ ನ ತಿಸೃಣಾಮುಪಯೋಗೋಽಪಿ ತು ದ್ವಯೋರೇವಾನ್ತ್ಯಯೋಃ । ತತ್ರ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ರಜಸ ಉದ್ರೇಕಾದಸ್ಥಿರಂ ಬಹಿರ್ಮುಖತಯಾ ಸುಖದುಃಖಾದಿವಿಷಯೇಷು ವಿಕಲ್ಪಿತೇಷು ವ್ಯವಹಿತೇಷು ಸನ್ನಿಹಿತೇಷು ಚ ರಜಃಪ್ರೇರಿತಂ ಭವತಿ । ತಚ್ಚ ಸದೈವ ದೈತ್ಯದಾನವಾದೀನಾಮ್ । ಮೂಢಂ ತಮಸ ಉದ್ರೇಕಾತ್ ಕೃತ್ಯಾಕೃತ್ಯವಿಭಾಗಮಗಣಯ್ಯ ಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರ್ವಿರುದ್ಧಕೃತ್ಯೇಷ್ವೇವ ನಿರತಂ ಭವತಿ । ತಚ್ಚ ಸದೈವ ರಕ್ಷಃಪಿಶಾಚಾದೀನಾಮ್ । ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತು ಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕಾದ್ ರಜೋವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪರಿಹೃತ್ಯ ದುಃಖಸಾಧನಂ ಸುಖಸಾಧನೇಷ್ವೇವ ಶಬ್ದಾದಿಷು ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಭವತಿ । ತಚ್ಚ ಸದೈವ ದೇವಾನಾಂ, ರಜಸೋಽಪ್ಯಭಾವೇನ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕಾದ್ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಾನಾಂ ದೇವಾಸುರಮನುಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೃತ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟಮೇಕಾಗ್ರಂ ಭವತಿ । ತಸ್ಯಾ ಅಪಿ ನಿರೋಧೇ ನಿರುದ್ಧಂ ಯೋಗಿನಾಮೇವ ಭವತಿ । ವ್ಯಕ್ತಮೇತದಾಕರೇ ॥ ೨ ॥

ಯದಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಶಾನ್ತಘೋರಮೂಢಾನಾಂ ಸರ್ವಾಸಾಂ ವೃತ್ತೀನಾಂ ನಿರೋಧಸ್ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಶ್ಚಿದಾತ್ಮನಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೇ ಸ್ವರೂಪೇ ಸ್ಥಿತಿಃ, ಕುಸುಮಾಪಾಯೇ ಯಥಾ ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯ ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪುರುಷಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಮಾತ್ರಂ ಸ್ವಭಾವೋ, ನ ವೃತ್ತಯ ಇತಿ ಭಾವಃ ॥ ೩ ॥

ಇತರತ್ರ ನಿರೋಧಾದ್ ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ಸತಿ ಯಾಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಯಃ ಶಾನ್ತಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ಸಾರೂಪ್ಯಂ ವೃತ್ತಿಮದ್ಬುದ್ಧ್ಯವಿವೇಕೇನ ಪುರುಷಸ್ಯ ಶಾನ್ತೋ ದುಃಖೀತಿ ವೃತ್ತಿತಾದಾತ್ಮ್ಯಭ್ರಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತೋ ನ ಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯುತಿಃ । ನ ಹಿ ಲೌಹಿತ್ಯಭ್ರಮಕಾಲೇ ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚ್ಯುತಿರಸ್ತೀತಿ ಭಾವಃ । ನಿರೋಧೇ ಮುಕ್ತಿರ್ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ಬನ್ಧ ಇತಿ ಸೂತ್ರದ್ವಯತಾತ್ಪರ್ಯಮ್ ॥ ೪ ॥

ತಯಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯೋಽವಯವವಾಚೀ । ವೃತ್ತಯೋಽಗ್ರಿಮಸೂತ್ರೋಕ್ತಾಃ । ಪ್ರಮಾಣಾದಯಃ ಪಞ್ಚವೃತ್ತಿವಿಶೇಷಾ ವೃತ್ತಿಸಮೂಹಸ್ಯಾವಯವಿನೋಽವಯವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪಞ್ಚಾವಯವಾ ಯಾಸಾಂ ತಾಃ ಪಞ್ಚತಯ್ಯಃ । ತಾಸಾಂ ಹಾನೋಪಾದಾನಸಿದ್ಧಯೇ ಭೇದಮಾಹ ॥ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ॥ ರಾಗಾದಿಕ್ಲೇಶಾನಾಂ ಹೇತವಃ । ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಬನ್ಧಫಲಾಃ । ಸರ್ವೋ ಹಿ ಜನ್ತುಃ ಪ್ರಮಾಣಾದಿವೃತ್ತಿಭಿರ್ಜ್ಞಾತಾರ್ಥೇಷು ರಾಗಾದಿನಾ ಕರ್ಮ ಕೃತ್ವಾ ಸುಖಾದಿನಾ ಬದ್ಧ್ಯತೇ । ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಮೋಕ್ಷಫಲಾಃ ಕ್ಲೇಶನಾಶಿನ್ಯಃ ಆತ್ಮಗೋಚರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೫ ॥

ಇತೋಽನ್ಯಾ ವೃತ್ತಿರ್ನಾಸ್ತೀತಿ ಉದ್ದೇಶಸೂತ್ರಸ್ಯ ಫಲಮ್ ॥ ೬ ॥

ತ್ರೀಣ್ಯೇವ ಪ್ರಮಾಣಾನೀತಿ ಭಾವಃ । ತತ್ರ ಮಾನಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮವಿಸಂವಾದಿ ಜ್ಞಾನಮ್ । ತತ್ರಾಪೀನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಣಾಲಿಕಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತೂಪರಾಗಾತ್ ತದ್ವಿಷಯಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾತ್ಮನೋಽರ್ಥಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾವಧಾರಣಪ್ರಧಾನಾ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಮ್ । ಗೃಹೀತಸಂಬನ್ಧಾಲ್ಲಿಙ್ಗಾಲ್ಲಿಙ್ಗಿನಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಮನಾಽಧ್ಯವಸಾಯೋಽನುಮಾನಮ್ । ಆಪ್ತವಚನಮಾಗಮಃ ॥ ೭ ॥

ಅತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ತದ್ರೂಪೇ ಸ್ವವಿಷಯೇ ಸ್ವಜನ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠಾಶೂನ್ಯಂ ಬಾಧಾವಿರೋಧೀತಿ ಯಾವತ್ । ವಿಕಲ್ಪೇಽತಿವ್ಯಾಪ್ತಿವಾರಣಾಯ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಪದಮ್ ॥ ೮ ॥

ನರಶೃಙ್ಗಾದಿಶ್ರವಣಾನನ್ತರಂ ಭವನ್ತೀ ನಿರ್ವಿಷಯಾ ವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಸಾ ವಿಕಲ್ಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವಸ್ತುಶೂನ್ಯತ್ವಾನ್ನಾಯಂ ಪ್ರಮಾಣಂ, ವ್ಯವಹಾರಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚ ನ ವಿಪರ್ಯಯಃ ॥ ೯ ॥

ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಯಯತಿ ಜನಯತೀತಿ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಹೇತುಃ । ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನವೃತ್ತೀನಾಮಭಾವೇ ಹೇತುಸ್ತಮ್ ಆಲಮ್ಬನಂ ವಿಷಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ವೃತ್ತಿರ್ನಿದ್ರಾ । ಅಸ್ಯಾಃ ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ, ನ ಕಿಞ್ಚಿದವೇದಿಷಮಿತಿ ಸುಷುಪ್ತ್ಯನನ್ತರಂ ಜಾಗರೇ ಸ್ಮೃತಿದರ್ಶನಾತ್ । ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚಾನುಭವವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಪತ್ತೇರ್ವೃತ್ತಿತ್ವಮ್ । ವೃತ್ತಿಶಬ್ದೋಚ್ಚಾರಣಂ ತು ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವೋ ನಿದ್ರೇತಿ ತಾರ್ಕಿಕಸ್ವೀಕೃತನಿರಾಸಾರ್ಥಂ, ಭಾಷ್ಯಕೃದ್ಭಿಸ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ । ಸಾ ತು ಪ್ರಬೋಧೇ ಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಿಶೇಷ ಏವ । ಕಥಮಿತಿಚೇದುಚ್ಯತೇ । ಸುಖಮಸ್ವಾಪ್ತ್ಸಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಮೇ ಮನಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಮೇ ವಿಶಾರದೀಕರೋತಿ । ದುಃಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ಗ್ಲಾನಂ ಮೇ ಮನೋ ಭ್ರಮತ್ಯನವಸ್ಥಿತಂ, ಗಾಢಂ ಮೂಢೋಽಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ಗುರೂಣಿ ಮೇಽಙ್ಗಾನಿ ಕ್ಲಾನ್ತಂ ಮೇ ಚಿತ್ತಮ್ ಅಲಂ ಮುಷಿತಮಿವ ಭವತೀತಿ । ಸ ಖಲ್ವಯಂ ಪ್ರಬುದ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶೋ ನ ಸ್ಯಾದ್ ಅಸತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಾಽನುಭವೇ, ತದಾಶ್ರಿತಾಃ ಸ್ಮೃತಯಶ್ಚ ತದ್ವಿಷಯಾ ನ ಸ್ಯುಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಿಶೇಷೋ ನಿದ್ರಾ । ಸಾ ಚ ಸಮಾಧಾವಿತರಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನಿರೋದ್ಧವ್ಯೇತಿ । ನ ಚ ಭಾಷ್ಯಕಾರವಿರೋಧಾದ್ ವೃತ್ತಿಕಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾಂ ವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಶಙ್ಕ್ಯಮ್ । ವೃತ್ತಿಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥಾತ್ರಯಾಭಿಪ್ರಾಯಾತ್ । ಭಾಷ್ಯಕಾರಸ್ಯ ತು ಅವಸ್ಥಾತ್ರಯಸ್ಯಾಽಪ್ಯೇಕೈಕಾವಸ್ಥಾತ್ರೈವಿಧ್ಯಾಙ್ಗೀಕಾರಾಭಿಪ್ರಾಯತ್ವಾನ್ನ ವಿರೋಧಃ ॥ ೧೦ ॥

ಅಸಂಪ್ರಮೋಷೋಽಧಿಕಾಗ್ರಹಃ । ಅನುಭೂತಗ್ರಹ ಇತಿ ಯಾವತ್ । ಸಾ ಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನನು ಸ್ವಕರೇ ಗಜವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಮನನುಭೂತಮಪಿ ಸ್ವಪ್ನೇ ಸ್ಮರ್ಯತೇ ಇತಿಚೇನ್ನ । ತಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ ॥ ೧೧ ॥

ತತ್ರ ಸಂಸಾರಸಾಗರಾಭಿಮುಖ್ಯಾ ವಿಷಯಭೂಮಿಗಾಯಾಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇಃ ಪ್ರವಾಹೋ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಭಜ್ಯತೇ । ತತ್ಪ್ರವಾಹಭಙ್ಗೇ ನಿದ್ರಾ ಸ್ಯಾತ್ । ತದ್ಭಙ್ಗಾಯ ಅಭ್ಯಾಸೋ ವಿಹಿತಃ । ತೇನ ಲಯವಿಕ್ಷೇಪಪ್ರವಾಹೋ ಭಜ್ಯತೇ । ಅತೋ ದ್ವಾವೇವೋಕ್ತೌ ॥ ೧೨ ॥

ತತ್ರ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತಿಶೂನ್ಯಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಏಕಾಗ್ರತಾಸ್ಥಿತಿಃ । ತಸ್ಯಾಂ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಯಮನಿಯಮಾದೀನಿ । ತದ್ವಿಷಯಕಃ ಪ್ರಯತ್ನೋಽನುಷ್ಠಾನಮಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೩ ॥

ತುಶಬ್ದಃ ಶಙ್ಕಾವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಃ ಅಭ್ಯಾಸೋ ದೀರ್ಘಕಾಲನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಶ್ರದ್ಧಾರೂಪಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಚ ಸೇವಿತೋ ದೃಢಭೂಮಿಃ ದೃಢಸಂಸ್ಕಾರಃ । ಸ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರೈರ್ನಾಭಿಭೂಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸಮರ್ಥೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೪ ॥

ದೃಷ್ಟೇಷು ಸ್ತ್ರ್ಯನ್ನಪಾನಾದಿಷು ಏವಮನುಶ್ರವೋ ವೇದಸ್ತದುಕ್ತೇಷು ಆನುಶ್ರವಿಕೇಷು ಸ್ವರ್ಗಾಣಿಮಾದಿಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಭ್ಯಾಸೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾದ್ವಿತೃಷ್ಣಸ್ಯೋಪೇಕ್ಷಾಬುದ್ಧಿರ್ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾ ವೈರಾಗ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಚ್ಚ ಭೂಮಿಕಾಜಯಕ್ರಮೇಣ ಲಬ್ಧುಂ ಶಕ್ಯತೇ ॥

ತದುಕ್ತಮ್ – ವೈರಾಗ್ಯಮಾದ್ಯಂ ಯತಮಾನಸಂಜ್ಞಂ ಕ್ವಚಿದ್ವಿರಾಗೋ ವ್ಯತಿರೇಕಸಂಜ್ಞಕಃ ।
ಏಕೇನ್ದ್ರಿಯಾಖ್ಯಂ ಹೃದಿ ರಾಗಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಂ ತಸ್ಯಾಪ್ಯಭಾವಸ್ತು ವಶೀಕೃತಾಖ್ಯಮ್ ,ಇತಿ ॥

ತತ್ರ ಸ್ವೀಕೃತವಿಷಯಾನ್ ಸನ್ತ್ಯಕ್ತುಮಶಕ್ನುವತೋಽಪಿ ಸಮಾನೇಚ್ಛಾತ್ಯಾಗೇನಾದ್ಯಮ್ । ತತೋಽಪಿ ವಿಷಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಲಾವಣ್ಯಾದಿವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾಽಪಿ ವೃತ್ತಿರ್ದ್ವಿತೀಯಮ್ । ತಥಾ ವೃತ್ತಾವಪಿ ಮನಸಿ ರಾಗಶೈಥಿಲ್ಯೇನ ಬಾಹ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯೈರೇವ ಸೇವನಂ ತೃತೀಯಮ್ । ತತ್ರಾಪ್ಯೌದಾಸೀನ್ಯಂ ಚತುರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೫ ॥

ತತ್ರ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಕೇ ವೈರಾಗ್ಯೇ ಜಾತೇ ಸತಿ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಪ್ರಭಾವೇನ ಪುರುಷಸ್ಯ ಯಾ ಖ್ಯಾತಿಃ ಪ್ರಧಾನಾದ್ವಿವಿಕ್ತಸ್ಯ ಯಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಉಚ್ಯತೇ ತದಭ್ಯಾಸಾದಶೇಷಗುಣತ್ರಯವ್ಯವಹಾರೇಷು ವೈತೃಷ್ಣ್ಯಮ್ । ತೃಷ್ಣಾವಿರೋಧಿನೀ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಭವತಿ ತತ್ಪರಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಫಲಭೂತಂ ವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ತತ್ಪರಿಪಾಕಾಚ್ಚಿತ್ತೋಪಶಮಪರಿಪಾಕಸ್ತತೋಽವಿಲಮ್ಬೇನ ಕೈವಲ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೬ ॥

ಸ್ಥೂಲಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ವಿತರ್ಕಃ । ಸೂಕ್ಷ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಧ್ಯಾನೇನ ಸ್ಥೂಲಕಾರಣಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾವಿಷಯಕೋ ವಿಚಾರಃ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಸ್ಥೂಲರೂಪತ್ವೇಽಪಿ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವೇನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕರೂಪತ್ವಾತ್ತೇಷಾಂ ಧ್ಯಾನೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆನನ್ದಃ । ತೇಷಾಂ ಕಾರಣಂ ಬುದ್ಧಿಃ । ಸಾ ಗ್ರಹೀತ್ರೈಕೀಭೂತಾಽಸ್ಮಿತೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತದ್ವಿಷಯಕಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋಽಸ್ಮಿತಾ । ಅತ್ರ ಸ್ಥೂಲಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಗ್ರಾಹಕಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಗೃಹೀತಾಽಸ್ಮಿತಾ । ತೇಷು ಧ್ಯಾನಪರಿಪಾಕಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ಯೋಗಃ । ಸ ಚೈತೈಃ ಸ್ವರೂಪೈರನುಗಮಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಃ ಸವಿತರ್ಕ ಇತ್ಯಾದಿಃ ॥ ೧೭ ॥

ವೃತ್ತೀನಾಮಭಾವೋ ವಿರಾಮಃ । ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ, ತದಭ್ಯಾಸಃ ಪೂರ್ವ ಉಪಾಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ । ಅನೇನ ಪದೇನ ಯುಕ್ತೋಽನ್ಯಃ ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ಪರಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಶೇಷಾನಭಿಭೂಯ ಸ್ವಸಂಸ್ಕಾರಂ ಶೇಷಯತಿ ಸ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ ಕರ್ಮಬೀಜಾಭಾವಾತ್ ॥ ೧೮ ॥

ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮನ್ಯತರಸ್ಮಿನ್ ಭಾವನಯಾ ದೇಹಪಾತಾನನ್ತರಂ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಲೀನಾ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಲೋಮಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾರೂಪಷಾಟ್ಕೌಶಿಕದೇಹಶೂನ್ಯಾ ವಿದೇಹಾಃ । ಅವ್ಯಕ್ತಮಹದಹಙ್ಕಾರಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರೇಷು ಪ್ರಕೃತಿರೂಪಕಾರಣೇಷು ಲೀನಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾ ಜೀವಾಃ । ತೇಷಾಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷಮಿತ್ಯಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ಸ ತು ಭವಪ್ರತ್ಯಯಃ । ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೇಽಸ್ಯಾಮಿತಿ ಅನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮಬುದ್ಧಿಃ । ಸ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಹೇತುರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾಽವಿದ್ಯಾಮೂಲೋಽಯಂ ಯೋಗೋಽತೋ ಹೇಯಃ । ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ವಾಯುಪುರಾಣೇ –

ದಶಮನ್ವನ್ತರಾಣೀಹ ತಿಷ್ಠನ್ತೀನ್ದ್ರಿಯಚಿನ್ತಕಾಃ ।
ಭೌತಿಕಾಶ್ಚ ಶತಂ ಪೂರ್ಣಂ ಸಹಸ್ರಂ ತ್ವಾಭಿಮಾನಿಕಾಃ ॥

ಬೌದ್ಧಾ ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ವಿಗತಜ್ವರಾಃ ।
ಪೂರ್ಣಂ ಶತಸಹಸ್ರಂ ತು ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯವ್ಯಕ್ತಚಿನ್ತಕಾಃ ॥

ಪುರುಷಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ, ಇತಿ ॥ ೧೯ ॥

ಪುರುಷಗೋಚರಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಶ್ರದ್ಧಾ । ತಯಾ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಯತ್ನೋ ಜಾಯತೇ ತೇನ ಯಮನಿಯಮಪರಮ್ಪರಯಾ ಸ್ಮೃತಿರ್ಧ್ಯಾನಮ್ । ತೇನ ಸಮಾಧಿಃ । ತೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪುರುಷಗೋಚರಖ್ಯಾತ್ಯಭ್ಯಾಸಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ತತಃ ಪರವೈರಾಗ್ಯಾದಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ಇತರೇಷಾಂ ಪೂರ್ವವಿಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಮುಮುಕ್ಷೂಣಾಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೦ ॥

ಸಮಾಧಿಲಾಭಃ । ಸಂವೇಗೋ ವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ಅಥವಾ ವೈರಾಗ್ಯಾನುಕೂಲಕ್ರಿಯಾಹೇತುರ್ದೃಢತರಃ ಸಂಸ್ಕಾರ ಉತ್ಕಟವೈರಾಗ್ಯಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ಯೇಷಾಮುಪಾಯಾಶ್ಚಾಧಿಮಾತ್ರಾಸ್ತೇಷಾಂ ಯೋಗಿನಾಮಾಸನ್ನಃ ಸಮಧಿರಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ತತೋ ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೧ ॥

ತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯಾಪಿ ಮೃದುಮಧ್ಯಾಧಿಮಾತ್ರತ್ವಾತ್ತತೋ ಮೃದುತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯ ಯೋಗಿನ ಆಸನ್ನಾತ್ ಸಮಾಧೇರ್ಮಧ್ಯತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯಾಸನ್ನತರಸ್ತತೋಽಪ್ಯಧಿಮಾತ್ರತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯಾಸನ್ನತಮಃ ಸಮಾಧಿಲಾಭ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೨ ॥

ಈಶ್ವರೇ ಕಾಯಿಕಾದ್ವಾಚನಿಕಾನ್ಮಾನಸಾತ್ ಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ ಭಕ್ತಿವಿಶೇಷಾದಾಸನ್ನತಮಃ ಸಮಾಧಿಲಾಭಃ । ವಾಶಬ್ದೋ ಭಕ್ತಿವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ ॥ ೨೩ ॥

ಕ್ಲಿಶ್ಯನ್ತೀತಿ ಕ್ಲೇಶಾ ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ ಪಞ್ಚ । ಕರ್ಮ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ । ತಯೋಃ ಫಲಂ ವಿಪಾಕಃ । ಫಲಾನುಕೂಲಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾ ಆಶಯಾಃ । ಮನಸ್ಯಾಶೇರತ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ । ತೈಃ ಕ್ಲೇಶಾದಿಭಿಃ ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪ್ಯಸಂಬನ್ಧಃ ಪುರುಷ ಈಶ್ವರಃ । ವಿಶೇಷಪದೇನ ವಸ್ತುತಃ ಕಾಲತ್ರಯಾಸಂಬನ್ಧಜೀವೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ಕೃತಾ ॥

ಅತ್ರ ಭಾಷ್ಯಮ್ । ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ ಕ್ಲೇಶಾಃ, ಕುಶಲಾಕುಶಲಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ, ತತ್ಫಲಂ ವಿಪಾಕಃ, ತದನುಗುಣಾ ವಾಸನಾ ಆಶಯಾಃ । ತೇ ಚ ಮನಸಿ ವರ್ತಮಾನಾ ಅಪಿ ಪುರುಷೇ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ । ಸ ಹಿ ತತ್ಫಲಸ್ಯ ಭೋಕ್ತೇತಿ । ಯಥಾ ಜಯಃ ಪರಾಜಯೋ ವಾ ಯೋದ್ಧೃಷು ವರ್ತಮಾನಃ ಸ್ವಾಮಿನಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ । ಯೋ ಹ್ಯನೇನ ಭೋಗೇನಾಪರಾಮೃಷ್ಟಃ ಸ ಪುರುಷವಿಶೇಷ ಈಶ್ವರ ಇತಿ । ಕೈವಲ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಸ್ತರ್ಹಿ ಸನ್ತಿ ಚ ಬಹವಃ ಕೇವಲಿನಃ । ತೇ ಹಿ ತ್ರೀಣಿ ಬನ್ಧನಾನಿ ಛಿತ್ವಾ ಕೈವಲ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ । ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಚ ತತ್ಸಂಬನ್ಧೋ ನ ಭೂತೋ ನ ಭಾವೀ । ಯಥಾ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾ ಬನ್ಧಕೋಟಿಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ, ನೈವಮೀಶ್ವರಸ್ಯ । ಯಥಾ ಪ್ರಕೃತಿಲೀನಸ್ಯೋತ್ತರಾ ಬನ್ಧಕೋಟಿಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ । ಸ ತು ಸದೈವ ಮುಕ್ತಃ ಸದೈವೇಶ್ವರ ಇತಿ । ಯೋಽಸೌ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸತ್ತ್ವೋಪಾದಾನಾದೀಶ್ವರಸ್ಯ ಶಾಶ್ವತಿಕ ಉತ್ಕರ್ಷಃ ಸ ಕಿಂ ಸನಿಮಿತ್ತಃ , ಆಹೋಸ್ವಿನ್ನಿರ್ನಿಮಿತ್ತ ಇತಿ ॥ ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಿಮಿತ್ತಮ್ ॥ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪುನಃ ಕಿನ್ನಿಮಿತ್ತಮ್ । ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸತ್ತ್ವನಿಮಿತ್ತಮ್ ॥ ಏತಯೋಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋತ್ಕರ್ಷಯೋರೀಶ್ವರಸತ್ತ್ವೇ ವರ್ತಮಾನಯೋರನಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಃ । ತಸ್ಮಾದೇತದ್ಭವತಿ ಸದೈವೇಶ್ವರಃ ಸದೈವ ಮುಕ್ತ ಇತಿ । ತಚ್ಚೈತಸ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಂ ಸಾಮ್ಯಾತಿಶಯವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಮ್ । ನ ತಾವದೈಶ್ವರ್ಯಾನ್ತರೇಣ ತದತಿಶಯ್ಯತೇ । ಯದೇವಾತಿಶಾಯಿತಂ ತಸ್ಮಾದೇವ ತತ್ ಸ್ಯಾತ್ । ತಸ್ಮಾದ್ಯತ್ರ ಕಾಷ್ಠಾಪ್ರಾಪ್ತಿರೈಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಈಶ್ವರಃ । ನ ಚ ತತ್ಸಮಾನಮೈಶ್ವರ್ಯಮಸ್ತಿ । ಕಸ್ಮಾತ್ ಸಃ । ತುಲ್ಯಯೋರೇಕಸ್ಮಿನ್ ಯುಗಪತ್ಕಾಮಿತೇಽರ್ಥೇ ನವಮಿದಮಸ್ತು ಪುರಾಣಮಿದಮಸ್ತ್ವಿತಿ ಏಕಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಾವಿತರಸ್ಯ ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯವಿಘಾತಾದೂನತ್ವಂ ಪ್ರಸಕ್ತಮ್ । ದ್ವಯೋಶ್ಚ ತುಲ್ಯಯೋರ್ಯುಗಪತ್ಕಾಮಿತಾರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನಾಸ್ತಿ । ಅರ್ಥಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್ । ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯಾತಿಶಯವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಸ ಈಶ್ವರಃ । ಸ ಚ ಪುರುಷವಿಶೇಷ ಇತಿ ॥ ೨೪ ॥

ತತ್ರ ಈಶ್ವರೇ ನಿರತಿಶಯಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಬೀಜಂ ಜ್ಞಾಪಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚಾಯಂ ಪ್ರಯೋಗಃ । ಅಸ್ಮದಾದೀನಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ನಿರತಿಶಯಜ್ಞಾನೇನಾಽವಿನಾಭುತಂ, ಸಾತಿಶಯತ್ವಾದ್, ಯತ್ ಸಾತಿಶಯಂ ತತ್ ಸಮಾನಜಾತೀಯೇನ ನಿರತಿಶಯೇನ ಯುಕ್ತಮ್ । ಯಥಾ ಕುಮ್ಭಪರಿಮಾಣಂ ವಿಭುಪರಿಮಾಣೇನ । ತಥಾಚ ನಿರತಿಶಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಮನ್ತರಾ ನೋಪಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಮ್ । ತಸ್ಯ ಜೀವೇ ಬಾಧಾದಿತರಸ್ಮಿನ್ ಕಲ್ಪನಾ ಸ್ಯಾತ್ । ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ಶ್ರುತಿಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಶಿವನಾರಾಯಣಾದೀನಾಮುಪಾಧಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನತ್ವೇನಾವಗಮ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಂ ಸಾಧೀಯ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೨೫ ॥

ಸ ಈಶ್ವರಃ ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ಗಾದಾವುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದೀನಾಂ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಾಂ ಗುರುರ್ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷೋಪದೇಷ್ಟಾ। ಕಾಲೇನಾನವಚ್ಛೇದಾತ್ । ಅನದ್ಯನನ್ತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೬ ॥

ತಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ । ಪ್ರಣವ ಓಙ್ಕಾರಃ ॥ ೨೭ ॥

ತಸ್ಯ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಜಪಃ ಪ್ರಣವಾಭಿಧೇಯಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ ಭಾವನಮ್ । ಏವಂ ಪ್ರಣವಂ ಜಪತಸ್ತದರ್ಥಂ ಚ ಭಾವಯತಶ್ಚಿತ್ತಮೇಕಾಗ್ರಂ ಭವತಿ ॥ ೨೮ ॥

ಪ್ರತೀಪಂ ವಿಪರೀತಮಞ್ಚತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಪ್ರತ್ಯಗ್ ಭ್ರಾನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನೇನೇಶ್ವರಾದ್ಭೇದ ಉಕ್ತಃ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಚಾಸೌ ಚೇತನಶ್ಚ ತಸ್ಯಾಧಿಗಮಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ತತಃ ಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ಭವತಿ । ಅಪಿಚಾನ್ತರಾಯಾಣಾಮಭಾವೋ ಭವತಿ ॥ ೨೯ ॥

ಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಯೋಗಾದ್ವಿಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ತೇ ವಿಕ್ಷೇಪಾ ಯೋಗಸ್ಯಾನ್ತರಾಯಾ ವಿಘ್ನಾ ನವ । ತತ್ರ ವಾತಾದೀನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಷಮ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ । ಸ್ತ್ಯಾನಂ ಚಿತ್ತಲಘುತ್ವೇಽಪಿ ಕರ್ಮಾನರ್ಹತಾ । ಸಂಶಯಃ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ನ ವೇತಿ । ಪ್ರಮಾದೋ ಯೋಗಾಙಾನಾಮನನುಷ್ಠಾನಲಕ್ಷಣಃ । ಆಲಸ್ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಗುರುತ್ವಾದಪ್ರವೃತ್ತಿಃ । ಅವಿರತಿರ್ವಿಷಯತೃಷ್ಣಾ । ಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಮ್ ಏಕಕೋಟಿವಿಪರ್ಯಯಃ । ಅಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಂ ಸಮಾಧಿಭೂಮ್ಯಲಾಭಃ । ಮಧುಮತ್ಯಾದಯಃ ಸಮಾಧಿಭೂಮಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ । ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ನಾಮ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಽಸ್ಥಿರತ್ವಮ್ । ಪೂರ್ವಭೂಮೌ ಸ್ಥಿರಂ ಹಿ ಚಿತ್ತಮ್ ಉತ್ತರಭೂಮಿಂ ಜಯೇತ್ । ತಸ್ಮಾದಸ್ಥಿರತ್ವಂ ದೋಷಃ ॥ ೩೦ ॥

ದುಃಖಂ ಶಾರೀರಂ ಕಾಮಜಂ ಮಾನಸಂ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಜಮಾಧಿಭೌತಿಕಮ್ । ಗ್ರಹಪೀಡಾದಿಜಮಾಧಿದೈವಿಕಮ್ । ದೌರ್ಮನಸ್ಯಮಿಚ್ಛಾವಿಘಾತಾತ್ । ಕ್ಷೋಭೋ ಮನಸಿ । ಅಙ್ಗಮೇಜಯತೋ ಭಾವೋಽಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವಂ । ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಕಮ್ಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನಿಷ್ಕೃತಃ ಪ್ರಾಣೋ ಯದ್ ಬಾಹ್ಯಂ ವಾಯುಮನ್ತಃಪ್ರವೇಶಯತಿ ಸ ಶ್ವಾಸಃ । ಸಮಾಧ್ಯಙ್ಗರೇಚಕವಿರೋಧೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಮನಿಚ್ಛತಃ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಬಹಿರ್ಗಮನಂ ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ ಪೂರಕವಿರೋಧಾತ್ । ಏತೈರ್ವಿಕ್ಷೇಪೈಃ ಸಹ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೧ ॥

ವಿಕ್ಷೇಪಾಣಾಂ ನಾಶಾರ್ಥಮೇಕತತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಸೋಽಭಿಮತಧ್ಯಾನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೨ ॥

ಮೈತ್ರೀ ಸುಖಿಷು ಮಿತ್ರತಾ । ದುಃಖಿಷು ಕರುಣಾ ದಯಾ । ಪುಣ್ಯವೃತ್ತಿಷು ಹರ್ಷೋ ಮುದಿತಮ್ । ಅಪುಣ್ಯಶಬ್ದಿತಪಾಪಾದಿಕೇ ಉಪೇಕ್ಷಾಂ ಭಾವಯೇತ್ । ತಯಾ ವೃತ್ತ್ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದನಂ ಭವತಿ । ಸುಖಾದಿಷು ಯಥಾಕ್ರಮಮುಕ್ತಭಾವನಯಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಧರ್ಮೋ ಜಾಯತೇ । ತೇನ ಚ ಶುಕ್ಲೇನ ಧರ್ಮೇಣ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಭವತಿ । ಪ್ರಸನ್ನೇ ಚ ಸ್ಥಿತಿಪದಂ ಲಭತೇ ॥ ೩೩ ॥

ನಾಸಿಕಾಪುಟಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದ್ದನಂ ರೇಚನಮ್ । ರೇಚಿತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಬಹಿರೇವ ವಿಧಾರಣಂ ಕುಮ್ಭಕಮ್ । ಯಥಾಶಕ್ತಿ ತಾಭ್ಯಾಮೇಕತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ಲಭತೇ । ಪ್ರಾಣಜಯೇ ಚಿತ್ತಜಯಸ್ತಯೋರವಿಭಾಗಾತ್ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕತ್ವಾತ್ ಪಾಪನಿವೃತ್ತೌ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿರಂ ಭವತಿ । ವಾ ಶಬ್ದೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋಪಾಯವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ ॥ ೩೪ ॥

ನಾಸಾಗ್ರೇ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಂಯಮಾದ್ದಿವ್ಯಗನ್ಧಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಭವತಿ । ಏವಂ ರಸನಾದಾವಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್ । ತಾಃ ಸಂವಿದೋ ವಿಷಯವತ್ಯಃ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ಶೀಘ್ರಮುತ್ಪನ್ನಾಃ ಸತ್ಯೋ ವಿಶ್ವಾಸಮುತ್ಪಾದ್ಯೇಶ್ವರಾದ್ಯತಿಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ಲಕ್ಷ್ಯೇ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಂ ನಿಬಧ್ನನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಾನುಭವವಿಶೇಷೇ ಜಾತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಯೋಗೀ ಯಃ ಕೋಽಪಿ ಪ್ರವರ್ತ್ತತ ಇತಿ ಭಾವಃ ॥ ೩೫ ॥

ಅಷ್ಟದಲಧ್ಯಾನಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಮನಸಃ ಸಂಯಮಾಜ್ಜ್ಯೋತಿಃಸ್ವರೂಪಾತ್ಮವಿಷಯಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ವಿಶೋಕಾ ದುಃಖರಹಿತಾ ಸಂವಿದುತ್ಪದ್ಯತೇ ಸಾ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೬ ॥

ವೀತರಾಗಂ ಯಚ್ಚಿತ್ತಂ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಿಷಯಾಭಿಲಾಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತದ್ವಿಷಯಂ ತತ್ರ ಧಾರ್ಯಮಾಣಂ ಯೋಗಿನಶ್ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿತಿಪದಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೭ ॥

ಅತ್ರ ಜ್ಞಾನಶಬ್ದೋ ಜ್ಞೇಯಪರಃ ॥ ಸ್ವಪ್ನೇ ಭಗವತೋ ಯದ್ರೂಪಂ ಭಗವತೋಽತ್ಯನ್ತಪ್ರಿಯಮಾರಾಧಯನ್ನೇವ ಪ್ರಬುದ್ಧಸ್ತತ್ರೈವ ಚಿತ್ತಂ ಧಾರಯೇತ್ । ನಿದ್ರಾಯಾಂ ತು ಸುಪ್ತೌ ಯತ್ ಸುಖಂ ತತ್ರ ಧಾರಯೇತ್ । ಏವಂ ಸ್ವಪ್ನನಿದ್ರಾನ್ತೇ ಸಾಲಮ್ಬನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೮ ॥

ಕಿಂ ಬಹುನಾ, ಕೃಷ್ಣಾದಿರೂಪಂ ಯದೇವೇಷ್ಟಂ ತದೇವ ಧ್ಯಾಯೇತ್ । ತತ್ರ ಲಬ್ಧಸ್ಥಿತಿಕಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಲಭತೇ ॥ ೩೯ ॥

ಅಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ನಿವಿಶಮಾನಸ್ಯ ವಶೀಕಾರೋಽಪ್ರತಿಘಾತಃ । ಸ ಏವ ಜ್ಞಾಪಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೦ ॥

ಅತ್ರ ಪಾಠಕ್ರಮಾದರ್ಥಕ್ರಮೋ ಬಲೀಯಾನ್ । ತಥಾಚಾಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಷೀಣರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತಿಕಸ್ಯ ತತ್ತದ್ರೂಪತಾ ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಯಗಾಪತ್ತಿಃಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ ಚ ವಿತರ್ಕಾದಿವಿಷಯಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಃ । ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ ॥ ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ ಸ್ವಚ್ಛಸ್ಯ ಮಣೇರ್ಜಪಾಕುಸುಮಾದ್ಯುಪರಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾಭಿಭವೇನ ರಕ್ತಾದ್ಯಾಕಾರತಾ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೧ ॥

ತತ್ರ ತಾಸು ಮಧ್ಯೇ ಸವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರೇಷಾ ಜ್ಞೇಯಾ । ತಥಾಹಿ । ಗೌರಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾನಿ ತ್ರೀಣ್ಯಭಿನ್ನಾನಿ । ತತ್ರ ಗೌರಿತ್ಯೇಕೋ ವಿಕಲ್ಪಃ । ಅಯಂ ಹಿ ಗೌರಿತ್ಯುಪಾತ್ತಯೋರರ್ಥಜ್ಞಾನಯೋಃ ಶಬ್ದಾಭೇದವಿಷಯಕಃ । ತಥಾ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನವಿಕಲ್ಪೈಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ ತೈಸ್ತುಲ್ಯಾ ಭವತಿ । ವಿಕಲ್ಪತ್ವಾವಿಶೇಷಾತ್ ॥ ೪೨ ॥

ಗವಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಸಙ್ಕೇತೋ ವಿಕಲ್ಪಿತೇಷ್ವೇವ ಲೋಕೇ ಗೃಹ್ಯತೇ । ತಸ್ಯ ಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಶಾಬ್ದಜ್ಞಾನಂ ಪರಾರ್ಥಾನುಮಿತಿಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪ ಏವ ಜಾಯತೇ । ತತ್ರ ಸ್ಮೃತಿಪರಿಶುದ್ಧೌ ಸತ್ಯಾಮ್ ಅರ್ಥಮಾತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯವತಾ ಚಿತ್ತೇನಾರ್ಥಮಾತ್ರಾಽವಭಾಸಾತ್ । ಸಙ್ಕೇತಸ್ಮೃತೇಸ್ತ್ಯಾಗೇ ಸತಿ ಸವಿಕಲ್ಪತ್ಯಾಗಾದರ್ಥಮಾತ್ರಮವಿಕಲ್ಪಿತಾರ್ಥರೂಪಂ ಯದ್ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತತ್ಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ನಿರ್ಭಾಸಮಾನಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೩ ॥

ವಿಶಿಷ್ಟೇಷು ಸ್ವವಾಚಕಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಸಭೇದೇನ ವಿಕಲ್ಪಿತೇಷು ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಾ ಸವಿಚಾರೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತೇಷ್ವೇವ ವಿಶೇಷಣಶೂನ್ಯೇಷು ಅರ್ಥಮಾತ್ರೇಷು ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಾ ನಿರ್ವಿಚಾರೇತಿ ಭಾವಃ ॥ ೪೪ ॥

ಅಸ್ಯಾಃ ಸಮಾಪತ್ತೇಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಮ್ ಅಲಿಙ್ಗೇ ಪ್ರಧಾನೇ ಪರ್ಯವಸ್ಯತಿ । ಪ್ರಧಾನಂ ವಿಲಯಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯಲಿಙ್ಗಮುಚ್ಯತೇ । ಪುರುಷಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವೇಽಪಿ ಅನುಪಾದಾನತ್ವಾತ್ ಪ್ರಧಾನಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ಸಮಾಪತ್ತಿರಿತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ ॥ ೪೫ ॥

ಗ್ರಹಣಗ್ರಹೀತ್ರೋರಪಿ ಸವಿಕಲ್ಪತ್ವನಿರ್ವಿಕಲ್ಪತ್ವಭೇದೇನ ಸಾನನ್ದಾ ಆನನ್ದಮಾತ್ರಾ ಸಾಸ್ಮಿತಾ ಅಸ್ಮಿತಾಮಾತ್ರಾ ಚೇತಿ ಚತಸ್ರಃ ಸಮಾಪತ್ತಯೋ ಭವನ್ತಿ ಉಕ್ತನ್ಯಾಯಸಾಮ್ಯಾತ್ । ಏವಮಷ್ಟಸಮಾಪತ್ತಯೋ ಯಾಸ್ತಾ ಏವ ಸಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ವಿವೇಕಖ್ಯಾತ್ಯಭಾವೇನ ಬನ್ಧಬೀಜಸತ್ತ್ವಾತ್ ಸಬೀಜತ್ವಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ॥ ೪೬ ॥

ರಜಸ್ತಮೋಮಲಾಪೇತಸ್ಯ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ಅನ್ತಃಕರಣಸ್ಯ ಯೋ ನಿರ್ವಿಚಾರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತುವಿಷಯಕನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಸಮಾಧಿಸ್ತಸ್ಯ ವೈಶಾರದ್ಯೇ ಪ್ರವಾಹರೂಪಪಾಟವೇ ಸತಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದೋಽತ್ಯನ್ತಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೭ ॥

ತತ್ರ ಋತಂ ಸತ್ಯಮೇವ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ । ತಥಾಚ ನಿರೋಧಸಮಾಧಿರೂಪಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಪುಣ್ಯವಿಶೇಷದ್ವಾರಾ ಯಥಾರ್ಥಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಹೇತುತ್ವಮಿತಿಭಾವಃ ॥ ೪೮ ॥

ಶಬ್ದಾನುಮಾನಯೋಃ ಪದಾರ್ಥತಾವಚ್ಛೇದಕವ್ಯಾಪಕತಾವಚ್ಛೇದಕಪುರಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವಾತ್ತದ್ಗ್ರಹಣಾಯೋಗ್ಯ-ವಿಶೇಷವಿಷಯಕತ್ವಾದಿತಿ ಯಾವತ್ ।

ವೇದಾನ್ತಿನಸ್ತು ಶಬ್ದಸ್ಯ ಪದಾರ್ಥತಾವಚ್ಛೇದಕಪುರಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವೇ ಮಾನಾಭಾವಃ । ತಥಾಚ ಶಬ್ದಸ್ಯ ವಿಷಯಸ್ತಚ್ಛಕ್ಯೋ ತಲ್ಲಕ್ಷ್ಯಶ್ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ । ತೇನ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಬ್ದಲಕ್ಷ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ನ ಕ್ಷತಿಃ । ತಥಾ ಚ ಮಹಾವಾಕ್ಯಾರ್ಥಬೋಧಪ್ರಯೋಜಕೀಭೂತಾಽವಾನ್ತರವಾಕ್ಯಸ್ಥಪದಜನ್ಯಸ್ಮೃತಿಕಾರಣೀಭೂತಾನುಭವಜನಕತ್ವಮ್ ಅಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಸ್ಯ ಸ್ವಜನ್ಯಧರ್ಮದ್ವಾರೇತಿ ನ ಕೋಽಪಿ ವಿರೋಧೋ, ನ ವಾ ಮಹಾವಾಕ್ಯಾರ್ಥಬೋಧಾನುಪಪತ್ತಿರಪೀತಿ ಭಾವ ಇತಿ ಪ್ರಾಹುಃ । ಯಥಾ ಚ ಪದಾರ್ಥತಾವಚ್ಛೇದಕಪುರಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವನಿಯಮಾಭಾವಸ್ತಥಾವ್ಯಕ್ತಮಾಕರ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೪೯ ॥

ನಿರ್ವಿಚಾರಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಜನ್ಯಃ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬನ್ಧೀ ಬಾಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಥಮೇತದಿತಿಚೇತ್ । ಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಸಂಸ್ಪರ್ಶಿತ್ವಾದಿತಿ ಧ್ಯೇಯಮ್ ॥ ೫೦ ॥

ಪುರುಷಖ್ಯಾತ್ಯನನ್ತರಂ ಪರವೈರಾಗ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಚಯೇನ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ, ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಶ್ಚ ನಿರೋಧೇ ಸತಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾತಜ್ಜಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರವಾಹಸ್ಯ ನಿರೋಧಾದವಸಿತಾಧಿಕಾರತ್ವೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಾಭಾವಾನ್ನಿಮಿತ್ತಾಪಾಯೇ ನೈಮಿತ್ತಕಾಪಾಯ ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿರ್ಭವತಿ ॥ ೫೧ ॥