ஶ்ரீக்ருஷ்ணம் ஸச்சிதாநந்தம் நத்வா(அ)த க்ரியதே மயா ।
யோகஸூத்ரேஷு வ்யாக்யாநம் ஸங்க்ஷேபேண ந விஸ்தராத் ॥ 1 ॥
இஹ கலு ஶ்ருதிஸ்ம்ருதீதிஹாஸாத்யகிலவாங்மயப்ரஸித்ததர்மார்தகாமமோக்ஷபுருஷார்தசதுஷ்டயேஷு தாவந்மோக்ஷ: பரமபுருஷார்த: । ஸ ச ஶ்ரவணமநநநிதித்யாஸநஸாத்யஸ்தத்ராப்யகிலாதிக்ருதஸ்யாஸாதாரணகரணீபூதஸ்யா-ஷ்டாங்கயோகேந ப்ராயேண கவலீக்ருதஸ்யைதந்மதாபிமதஸ்ய ச யதாயதம் மோக்ஷாணிமாதிஸித்தயே ச பகவாந் பதஞ்ஜலி: ஸமாதிதத்ஸாதநவிபூதிகைவல்யாக்யபாதசதுஷ்டயாத்மகைகாத்யாயபரிமிதாநி ஸூத்ராணி சகார । தேஷு ச ஸூத்ரேஷு பகவாந் பாதராயணோ பாஷ்யம் சகார । ததுபரி ச ஸர்வதந்த்ரஸ்வதந்த்ரா வாசஸ்பதிமிஶ்ராஷ்டீகாம் சக்ரு: । தத்ர பாஷ்யே தட்டீகாயாம் சாதிகம்பீரத்வாந்ந ஸஹஸா ஸூத்ரார்த: ஈஷத்வ்யுத்பந்நைர்முமுக்ஷுபிரந்யைர்வா ஸூத்ரார்தஜிஜ்ஞாஸுபிர்லப்தும் ஶக்யதே । ததா ச ததநுக்ரஹாய தாநேவாஶ்ரித்ய ஸூத்ரார்தபோதிநீ வ்ருத்திராரப்யதே ।
தத்ரேதமாத்யம் ஸூத்ரம் –
அத யோகாநுஶாஸநம் ॥ 1 ॥
அத-ஶப்த: ஆரம்பார்த: । ஶ்ருதிமாத்ரேண மங்கலப்ரயோஜகஶ்ச । ஶாஸ்யதே(அ)நேநேதி ஶாஸநம் ஶாஸ்த்ரம், யோகாநாமநுஶாஸநம் யோகாநுஶாஸநம் । ததாச யோகஶாஸ்த்ரமாரப்யத இத்யர்த: ॥ 1 ॥
தத்ர ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாஸம்ப்ரஜ்ஞாதபேதேந வக்ஷ்யமாணேந த்விவிதயோகஸ்ய ஸாதாரணம் லக்ஷணமாஹ –
யோகஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோத: ॥ 2 ॥
சித்தஸ்ய ரஜஸ்தமோவ்ருத்தீநாம் வக்ஷ்யமாணாநாம் நிரோத: ப்ரதிலோமபரிணாமேநோபஶமோ யோக இத்யர்த: । அதோ வக்ஷ்யமாணஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதே: ஸாத்த்விகவ்ருத்திஸத்த்வே(அ)பி நாவ்யாப்தி: । தத்ர சித்தஸ்ய த்ரிகுணாத்மகத்வாத் க்ஷிப்தமூடவிக்ஷிப்தைகாக்ரநிருத்தரூபபஞ்சபூமயோ(அ)வஸ்தாவிஶேஷா பவந்தி । தத்ர ந திஸ்ருணாமுபயோகோ(அ)பி து த்வயோரேவாந்த்யயோ: । தத்ர க்ஷிப்தம் ரஜஸ உத்ரேகாதஸ்திரம் பஹிர்முகதயா ஸுகது:காதிவிஷயேஷு விகல்பிதேஷு வ்யவஹிதேஷு ஸந்நிஹிதேஷு ச ரஜ:ப்ரேரிதம் பவதி । தச்ச ஸதைவ தைத்யதாநவாதீநாம் । மூடம் தமஸ உத்ரேகாத் க்ருத்யாக்ருத்யவிபாகமகணய்ய க்ரோதாதிபிர்விருத்தக்ருத்யேஷ்வேவ நிரதம் பவதி । தச்ச ஸதைவ ரக்ஷ:பிஶாசாதீநாம் । விக்ஷிப்தம் து ஸத்த்வோத்ரேகாத் ரஜோவிஶிஷ்டம் பரிஹ்ருத்ய து:கஸாதநம் ஸுகஸாதநேஷ்வேவ ஶப்தாதிஷு ப்ரவ்ருத்தம் பவதி । தச்ச ஸதைவ தேவாநாம், ரஜஸோ(அ)ப்யபாவேந ஶுத்தஸத்த்வோத்ரேகாத் பகவத்பக்தாநாம் தேவாஸுரமநுஷ்யாதீநாம் ஸாத்த்விகவ்ருத்திவிஶிஷ்டமேகாக்ரம் பவதி । தஸ்யா அபி நிரோதே நிருத்தம் யோகிநாமேவ பவதி । வ்யக்தமேததாகரே ॥ 2 ॥
நநு புத்திவ்ருத்திஸ்வபாவஸ்ய புருஷஸ்ய வ்ருத்திநிரோதே கதம் ஸ்திதிரித்யத ஆஹ-
ததா த்ரஷ்டு: ஸ்வரூபே(அ)வஸ்தாநம் ॥ 3 ॥
யதா சித்தஸ்ய ஶாந்தகோரமூடாநாம் ஸர்வாஸாம் வ்ருத்தீநாம் நிரோதஸ்ததா த்ரஷ்டுஶ்சிதாத்மந: ஸ்வாபாவிகே ஸ்வரூபே ஸ்திதி:, குஸுமாபாயே யதா ஸ்படிகஸ்ய ததேத்யர்த: । புருஷஸ்ய சைதந்யமாத்ரம் ஸ்வபாவோ, ந வ்ருத்தய இதி பாவ: ॥ 3 ॥
நநு தர்ஹி வ்யுத்தாநே ஸ்வபாவச்ச்யுதி: ஸ்யாதித்யாஶங்க்யாஹ –
வ்ருத்திஸாருப்யமிதரத்ர ॥ 4 ॥
இதரத்ர நிரோதாத் வ்யுத்தாநே ஸதி யாஶ்சித்தவ்ருத்தய: ஶாந்தாத்யாஸ்தத்ஸாரூப்யம் வ்ருத்திமத்புத்த்யவிவேகேந புருஷஸ்ய ஶாந்தோ து:கீதி வ்ருத்திதாதாத்ம்யப்ரம இத்யர்த: । அதோ ந ஸ்வபாவாத் ப்ரச்யுதி: । ந ஹி லௌஹித்யப்ரமகாலே ஸ்படிகஸ்ய ஸ்வபாவாச்ச்யுதிரஸ்தீதி பாவ: । நிரோதே முக்திர்வ்யுத்தாநே பந்த இதி ஸூத்ரத்வயதாத்பர்யம் ॥ 4 ॥
இதாநீம் நிரோத்தவ்யாநாம் வ்ருத்தீநாமியத்தாமாஹ –
வ்ருத்தய: பஞ்சதய்ய: க்லிஷ்டாக்லிஷ்டா: ॥ 5 ॥
தயப் ப்ரத்யயோ(அ)வயவவாசீ । வ்ருத்தயோ(அ)க்ரிமஸூத்ரோக்தா: । ப்ரமாணாதய: பஞ்சவ்ருத்திவிஶேஷா வ்ருத்திஸமூஹஸ்யாவயவிநோ(அ)வயவா இத்யர்த: । பஞ்சாவயவா யாஸாம் தா: பஞ்சதய்ய: । தாஸாம் ஹாநோபாதாநஸித்தயே பேதமாஹ ॥ க்லிஷ்டா அக்லிஷ்டா இதி ॥ ராகாதிக்லேஶாநாம் ஹேதவ: । க்லிஷ்டா பந்தபலா: । ஸர்வோ ஹி ஜந்து: ப்ரமாணாதிவ்ருத்திபிர்ஜ்ஞாதார்தேஷு ராகாதிநா கர்ம க்ருத்வா ஸுகாதிநா பத்த்யதே । அக்லிஷ்டா மோக்ஷபலா: க்லேஶநாஶிந்ய: ஆத்மகோசரா இத்யர்த: ॥ 5 ॥
தா ஏவ பஞ்சவ்ருத்தீருத்திஶதி –
ப்ரமாணவிபர்யயவிகல்பநித்ராஸ்ம்ருதய ॥ 6 ॥
இதோ(அ)ந்யா வ்ருத்திர்நாஸ்தீதி உத்தேஶஸூத்ரஸ்ய பலம் ॥ 6 ॥
தத்ர ப்ரமாணவ்ருத்திம் விபஜதே –
ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாகமா: ப்ரமாணாநி ॥ 7 ॥
த்ரீண்யேவ ப்ரமாணாநீதி பாவ: । தத்ர மாநஸாமாந்யலக்ஷணமவிஸம்வாதி ஜ்ஞாநம் । தத்ராபீந்த்ரியப்ரணாலிகயா சித்தஸ்ய பாஹ்யவஸ்தூபராகாத் தத்விஷயா ஸாமாந்யவிஶேஷாத்மநோ(அ)ர்தஸ்ய விஶேஷாவதாரணப்ரதாநா வ்ருத்தி: ப்ரத்யக்ஷப்ரமாணம் । க்ருஹீதஸம்பந்தால்லிங்கால்லிங்கிநி ஸாமாந்யாத்மநா(அ)த்யவஸாயோ(அ)நுமாநம் । ஆப்தவசநமாகம: ॥ 7 ॥
விபர்யயம் லக்ஷயதி –
விபர்யயோ மித்யாஜ்ஞாநமதத்ரூபப்ரதிஷ்டம் ॥ 8 ॥
அதத்ரூபப்ரதிஷ்டம் தத்ரூபே ஸ்வவிஷயே ஸ்வஜந்யப்ரதிஷ்டாஶூந்யம் பாதாவிரோதீதி யாவத் । விகல்பே(அ)திவ்யாப்திவாரணாய மித்யாஜ்ஞாநபதம் ॥ 8 ॥
விகல்பம் லக்ஷயதி –
ஶப்தஜ்ஞாநாநுபாதீ வஸ்துஶூந்யோ விகல்ப: ॥ 9 ॥
நரஶ்ருங்காதிஶ்ரவணாநந்தரம் பவந்தீ நிர்விஷயா வ்ருத்திர்யா ஸா விகல்ப இத்யர்த: । வஸ்துஶூந்யத்வாந்நாயம் ப்ரமாணம், வ்யவஹாரஹேதுத்வாச்ச ந விபர்யய: ॥ 9 ॥
நித்ராம் லக்ஷயதி –
அபாவப்ரயயாலம்பநா வ்ருத்திர்நித்ரா ॥ 10 ॥
கார்யம் ப்ரத்யாயயதி ஜநயதீதி ப்ரத்யயோ ஹேது: । ஜாக்ரத்ஸ்வப்நவ்ருத்தீநாமபாவே ஹேதுஸ்தம் ஆலம்பநம் விஷயோ யஸ்யா: ஸா வ்ருத்திர்நித்ரா । அஸ்யா: ஸுகமஹமஸ்வாப்ஸம், ந கிஞ்சிதவேதிஷமிதி ஸுஷுப்த்யநந்தரம் ஜாகரே ஸ்ம்ருதிதர்ஶநாத் । ஸ்ம்ருதேஶ்சாநுபவவ்யதிரேகேணாநுபபத்தேர்வ்ருத்தித்வம் । வ்ருத்திஶப்தோச்சாரணம் து ஜ்ஞாநஸாமாந்யாபாவோ நித்ரேதி தார்கிகஸ்வீக்ருதநிராஸார்தம், பாஷ்யக்ருத்பிஸ்து வ்யாக்யாதம் । ஸா து ப்ரபோதே ப்ரத்யவமர்ஶாத் ப்ரத்யயவிஶேஷ ஏவ । கதமிதிசேதுச்யதே । ஸுகமஸ்வாப்த்ஸம் ப்ரஸந்நம் மே மந: ப்ரஜ்ஞாம் மே விஶாரதீகரோதி । து:கமஹமஸ்வாப்ஸம் க்லாநம் மே மநோ ப்ரமத்யநவஸ்திதம், காடம் மூடோ(அ)ஹமஸ்வாப்ஸம் குரூணி மே(அ)ங்காநி க்லாந்தம் மே சித்தம் அலம் முஷிதமிவ பவதீதி । ஸ கல்வயம் ப்ரபுத்தஸ்ய ப்ரத்யவமர்ஶோ ந ஸ்யாத் அஸதி ப்ரத்யயா(அ)நுபவே, ததாஶ்ரிதா: ஸ்ம்ருதயஶ்ச தத்விஷயா ந ஸ்யு: । தஸ்மாத் ப்ரத்யயவிஶேஷோ நித்ரா । ஸா ச ஸமாதாவிதரப்ரத்யயவந்நிரோத்தவ்யேதி । ந ச பாஷ்யகாரவிரோதாத் வ்ருத்திகாரவ்யாக்யாநாம் விருத்தமிதி ஶங்க்யம் । வ்ருத்திகாரஸ்ய ப்ரஸித்தாவஸ்தாத்ரயாபிப்ராயாத் । பாஷ்யகாரஸ்ய து அவஸ்தாத்ரயஸ்யா(அ)ப்யேகைகாவஸ்தாத்ரைவித்யாங்கீகாராபிப்ராயத்வாந்ந விரோத: ॥ 10 ॥
ஸ்ம்ருதிம் லக்ஷயதி –
அநுபூதவிஷயாஸம்ப்ரமோஷ: ஸ்ம்ருதி: ॥ 11 ॥
அஸம்ப்ரமோஷோ(அ)திகாக்ரஹ: । அநுபூதக்ரஹ இதி யாவத் । ஸா ஸ்ம்ருதிரித்யர்த: । நநு ஸ்வகரே கஜவைஶிஷ்ட்யமநநுபூதமபி ஸ்வப்நே ஸ்மர்யதே இதிசேந்ந । தஸ்ய விபர்யயத்வாதிதி பாவ: ॥ 11 ॥
ஆஸாம் வ்ருத்தீநாம் நிரோதோபாயமாஹ –
அப்யாஸவைராக்யாப்யாம் தந்நிரோத: ॥ 12 ॥
தத்ர ஸம்ஸாரஸாகராபிமுக்யா விஷயபூமிகாயாஶ்சித்தவ்ருத்தே: ப்ரவாஹோ வைராக்யேண பஜ்யதே । தத்ப்ரவாஹபங்கே நித்ரா ஸ்யாத் । தத்பங்காய அப்யாஸோ விஹித: । தேந லயவிக்ஷேபப்ரவாஹோ பஜ்யதே । அதோ த்வாவேவோக்தௌ ॥ 12 ॥
அப்யாஸஸ்வரூபமாஹ –
தத்ர ஸ்திதௌ யத்நா(அ)ப்யாஸ: ॥ 13 ॥
தத்ர தயோர்மத்யே ரஜஸ்தமோவ்ருத்திஶூந்யஸ்ய சித்தஸ்ய ஏகாக்ரதாஸ்திதி: । தஸ்யாம் கார்யாணி யமநியமாதீநி । தத்விஷயக: ப்ரயத்நோ(அ)நுஷ்டாநமப்யாஸ இத்யர்த: ॥ 13 ॥
நந்வநாதிப்ரபலராஜஸதாமஸவ்ருத்திஸம்ஸ்காரைர்விரோதிபி:குண்டிதோ(அ)ப்யாஸோ ந ஸ்திதௌ இத்யத ஆஹ-
ஸ து தீர்ககாலநைரந்தர்யஸத்காராஸேவிதோ த்ருடபூமி: ॥ 14 ॥
துஶப்த: ஶங்காவ்யாவ்ருத்த்யர்த: । ஸ: அப்யாஸோ தீர்ககாலநைரந்தர்யேண ப்ரஹ்மசர்யஶ்ரத்தாரூபஸம்ஸ்காரேண ச ஸேவிதோ த்ருடபூமி: த்ருடஸம்ஸ்கார: । ஸ வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரைர்நாபிபூயதே, கிந்து ஸ்திதிஸமர்தோ பவதீத்யர்த: ॥ 14 ॥
வைராக்யஸ்வரூபமாஹ –
த்ருஷ்டாநுஶ்ரவிகவிஷயவித்ருஷ்ணஸ்ய வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா வைராக்யம் ॥ 15 ॥
த்ருஷ்டேஷு ஸ்த்ர்யந்நபாநாதிஷு ஏவமநுஶ்ரவோ வேதஸ்ததுக்தேஷு ஆநுஶ்ரவிகேஷு ஸ்வர்காணிமாதிஷு பூர்வோக்தாப்யாஸேந ஸாக்ஷாத்காராத்வித்ருஷ்ணஸ்யோபேக்ஷாபுத்திர்வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா வைராக்யமித்யர்த: । தச்ச பூமிகாஜயக்ரமேண லப்தும் ஶக்யதே ॥
ததுக்தம் – வைராக்யமாத்யம் யதமாநஸம்ஜ்ஞம் க்வசித்விராகோ வ்யதிரேகஸம்ஜ்ஞக: ।
ஏகேந்த்ரியாக்யம் ஹ்ருதி ராகஸௌக்ஷ்ம்யம் தஸ்யாப்யபாவஸ்து வஶீக்ருதாக்யம் ,இதி ॥
தத்ர ஸ்வீக்ருதவிஷயாந் ஸந்த்யக்துமஶக்நுவதோ(அ)பி ஸமாநேச்சாத்யாகேநாத்யம் । ததோ(அ)பி விஷயாணாம் மத்யே ப்ரியவஸ்துலாவண்யாதிவ்யதிரேகேணா(அ)பி வ்ருத்திர்த்விதீயம் । ததா வ்ருத்தாவபி மநஸி ராகஶைதில்யேந பாஹ்யேந்த்ரியைரேவ ஸேவநம் த்ருதீயம் । தத்ராப்யௌதாஸீந்யம் சதுர்தமித்யர்த: ॥ 15 ॥
அபரம் வைராக்யமுக்த்வா பரம் வைராக்யமாஹ –
தத்பரம் புருஷக்யாதேர்குணவேத்ருஷ்ண்யம் ॥ 16 ॥
தத்ர வஶீகாரஸம்ஜ்ஞகே வைராக்யே ஜாதே ஸதி ஸம்ப்ரஜ்ஞாதப்ரபாவேந புருஷஸ்ய யா க்யாதி: ப்ரதாநாத்விவிக்தஸ்ய ய: ஸாக்ஷாத்கார உச்யதே ததப்யாஸாதஶேஷகுணத்ரயவ்யவஹாரேஷு வைத்ருஷ்ண்யம் । த்ருஷ்ணாவிரோதிநீ சித்தவ்ருத்திர்யா பவதி தத்பரம் ஶ்ரேஷ்டம் பலபூதம் வைராக்யம் । தத்பரிபாகாச்சித்தோபஶமபரிபாகஸ்ததோ(அ)விலம்பேந கைவல்யமித்யர்த: ॥ 16 ॥
இதாநீம் சதுர்விதம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதம் தர்ஶயதி –
விதர்கவிசாராநந்தாஸ்மிதாரூபாநுகமாத்ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: ॥ 17 ॥
ஸ்தூலஸாக்ஷாத்காரோ விதர்க: । ஸூக்ஷ்மஸாக்ஷாத்காரோ த்யாநேந ஸ்தூலகாரணபஞ்சதந்மாத்ராவிஷயகோ விசார:। இந்த்ரியாணாமஸ்தூலரூபத்வே(அ)பி ப்ரகாஶகத்வேந ஸாத்த்விகரூபத்வாத்தேஷாம் த்யாநேந ஸாக்ஷாத்கார ஆநந்த: । தேஷாம் காரணம் புத்தி: । ஸா க்ரஹீத்ரைகீபூதா(அ)ஸ்மிதேத்யுச்யதே । தத்விஷயகஸாக்ஷாத்காரோ(அ)ஸ்மிதா । அத்ர ஸ்தூலம் ஸூக்ஷ்மம் ச க்ராஹ்யம், க்ராஹகாணீந்த்ரியாணி, க்ருஹீதா(அ)ஸ்மிதா । தேஷு த்யாநபரிபாக: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ யோக: । ஸ சைதை: ஸ்வரூபைரநுகமாச்சதுர்வித: ஸவிதர்க இத்யாதி: ॥ 17 ॥
அதுநா ஸோபாயமஸம்ப்ரஜ்ஞாதமாஹ –
விராமப்ரத்யயாப்யாஸபூர்வ: ஸம்ஸ்காரஶேஷோ(அ)ந்ய: ॥ 18 ॥
வ்ருத்தீநாமபாவோ விராம: । தஸ்ய ப்ரத்யய: காரணம் வைராக்யம், ததப்யாஸ: பூர்வ உபாயோ யஸ்ய ஸ ததா । அநேந பதேந யுக்தோ(அ)ந்ய: அஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । பரம் வைராக்யம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஶேஷாநபிபூய ஸ்வஸம்ஸ்காரம் ஶேஷயதி ஸ நிர்பீஜ: ஸமாதி: கர்மபீஜாபாவாத் ॥ 18 ॥
அயமஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ த்விவித:, பவப்ரத்யய உபாயப்ரத்யயஶ்ச । தத்ர முமுக்ஷுபிர்ஹேயம் பவப்ரத்யயமாஹ –
பவப்ரயயோ விதேஹப்ரக்ருதிலயாநாம் ॥ 19 ॥
பூதேந்த்ரியாணாமந்யதரஸ்மிந் பாவநயா தேஹபாதாநந்தரம் பூதேந்த்ரியேஷு லீநா மாம்ஸஶோணிதலோமமேதோ(அ)ஸ்திமஜ்ஜாரூபஷாட்கௌஶிகதேஹஶூந்யா விதேஹா: । அவ்யக்தமஹதஹங்காரபஞ்சதந்மாத்ரேஷு ப்ரக்ருதிரூபகாரணேஷு லீநா: ப்ரக்ருதிலயா ஜீவா: । தேஷாம் சித்தம் ஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷமித்யஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । ஸ து பவப்ரத்யய: । பவந்தி ஜாயந்தே(அ)ஸ்யாமிதி அநாத்மந்யாத்மபுத்தி: । ஸ ப்ரத்யயோ ஹேதுர்யஸ்ய ஸ ததா(அ)வித்யாமூலோ(அ)யம் யோகோ(அ)தோ ஹேய: । அத ஏவோக்தம் வாயுபுராணே –
தஶமந்வந்தராணீஹ திஷ்டந்தீந்த்ரியசிந்தகா: ।
பௌதிகாஶ்ச ஶதம் பூர்ணம் ஸஹஸ்ரம் த்வாபிமாநிகா: ॥
பௌத்தா தஶஸஹஸ்ராணி திஷ்டந்தி விகதஜ்வரா: ।
பூர்ணம் ஶதஸஹஸ்ரம் து திஷ்டந்த்யவ்யக்தசிந்தகா: ॥
புருஷம் நிர்குணம் ப்ராப்ய காலஸம்க்யா ந வித்யதே, இதி ॥ 19 ॥
அதுநா முமுக்ஷூணாமுபாதேயம் த்விதீயமாஹ –
ஶ்ரத்தாவீர்யஸ்ம்ருதிஸமாதிப்ரஜ்ஞாபூர்வக இதரேஷாம் ॥ 20 ॥
புருஷகோசரா ஸாத்த்விகீ ஶ்ரத்தா । தயா வீர்யம் ப்ரயத்நோ ஜாயதே தேந யமநியமபரம்பரயா ஸ்ம்ருதிர்த்யாநம் । தேந ஸமாதி: । தேந ப்ரஜ்ஞா புருஷகோசரக்யாத்யப்யாஸ: ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । தத: பரவைராக்யாதஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । இதரேஷாம் பூர்வவிலக்ஷணாநாம் முமுக்ஷூணாம் பவதீத்யர்த: ॥ 20 ॥
தத்ர ப்ரஜ்ஞாதா உபாயா ம்ருதுமத்யாதிமாத்ராஸ்த்ரிவிதா: । ததா ச யோகிநோ(அ)பி த்ரய: । ம்ருதூபாயோ, மத்யோபாயோ(அ)திமாத்ரோபாயஶ்சேதி । தத்ர ம்ருதூபாயோ(அ)பி த்ரிவித: । ம்ருதுவேகோ, மத்யவேகஸ்தீவ்ரஸம்வேகஶ்சேதி தத்ர தீவ்ரஸம்வேகஸ்ய க்ஷிப்ரம் ஸமாதிமாஹ –
தீவ்ரஸம்வேகாநாமாஸந்ந: ॥ 21 ॥
ஸமாதிலாப: । ஸம்வேகோ வைராக்யம் । அதவா வைராக்யாநுகூலக்ரியாஹேதுர்த்ருடதர: ஸம்ஸ்கார உத்கடவைராக்யமிதி யாவத் । யேஷாமுபாயாஶ்சாதிமாத்ராஸ்தேஷாம் யோகிநாமாஸந்ந: ஸமதிரஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । ததோ மோக்ஷ இத்யர்த: ॥ 21 ॥
ம்ருதுமத்யாதிமாத்ரத்வாத்ததோ(அ)பி விஶேஷ: ॥ 22 ॥
தீவ்ரஸம்வேகஸ்யாபி ம்ருதுமத்யாதிமாத்ரத்வாத்ததோ ம்ருதுதீவ்ரஸம்வேகஸ்ய யோகிந ஆஸந்நாத் ஸமாதேர்மத்யதீவ்ரஸம்வேகஸ்யாஸந்நதரஸ்ததோ(அ)ப்யதிமாத்ரதீவ்ரஸம்வேகஸ்யாஸந்நதம: ஸமாதிலாப இதி விஶேஷ: இத்யர்த: ॥ 22 ॥
இதாநீமேததுபாயாத்விலக்ஷணமுபாயாந்தரமாஹ –
ஈஶ்வரப்ரணிதாநாத்வா ॥ 23 ॥
ஈஶ்வரே காயிகாத்வாசநிகாந்மாநஸாத் ப்ரணிதாநாத் பக்திவிஶேஷாதாஸந்நதம: ஸமாதிலாப: । வாஶப்தோ பக்திவிகல்பார்த: ॥ 23 ॥
ஈஶ்வரஸ்ய ஸ்வரூபமாஹ –
க்லேஶகர்மவிபாகாஶயைரபராம்ருஷ்ட: புருஷவிஶேஷ ஈஶ்வர: ॥ 24 ॥
க்லிஶ்யந்தீதி க்லேஶா அவித்யாதய: பஞ்ச । கர்ம தர்மாதர்மௌ । தயோ: பலம் விபாக: । பலாநுகூலா: ஸம்ஸ்காரா ஆஶயா: । மநஸ்யாஶேரத இதி வ்யுத்பத்தே: । தை: க்லேஶாதிபி: காலத்ரயே(அ)ப்யஸம்பந்த: புருஷ ஈஶ்வர: । விஶேஷபதேந வஸ்துத: காலத்ரயாஸம்பந்தஜீவேப்யோ வ்யாவ்ருத்தி: க்ருதா ॥
அத்ர பாஷ்யம் । வக்ஷ்யமாணா அவித்யாதய: க்லேஶா:, குஶலாகுஶலாநி கர்மாணி, தத்பலம் விபாக:, ததநுகுணா வாஸநா ஆஶயா: । தே ச மநஸி வர்தமாநா அபி புருஷே வ்யபதிஶ்யந்தே । ஸ ஹி தத்பலஸ்ய போக்தேதி । யதா ஜய: பராஜயோ வா யோத்த்ருஷு வர்தமாந: ஸ்வாமிநி வ்யபதிஶ்யதே । யோ ஹ்யநேந போகேநாபராம்ருஷ்ட: ஸ புருஷவிஶேஷ ஈஶ்வர இதி । கைவல்யம் ப்ராப்தாஸ்தர்ஹி ஸந்தி ச பஹவ: கேவலிந: । தே ஹி த்ரீணி பந்தநாநி சித்வா கைவல்யம் ப்ராப்தா: । ஈஶ்வரஸ்ய ச தத்ஸம்பந்தோ ந பூதோ ந பாவீ । யதா முக்தஸ்ய பூர்வா பந்தகோடி: ப்ரஜ்ஞாயதே, நைவமீஶ்வரஸ்ய । யதா ப்ரக்ருதிலீநஸ்யோத்தரா பந்தகோடி: ஸம்பாவ்யதே । ஸ து ஸதைவ முக்த: ஸதைவேஶ்வர இதி । யோ(அ)ஸௌ ப்ரக்ருஷ்டஸத்த்வோபாதாநாதீஶ்வரஸ்ய ஶாஶ்வதிக உத்கர்ஷ: ஸ கிம் ஸநிமித்த: , ஆஹோஸ்விந்நிர்நிமித்த இதி ॥ தஸ்ய ஶாஸ்த்ரம் நிமித்தம் ॥ ஶாஸ்த்ர புந: கிந்நிமித்தம் । ப்ரக்ருஷ்டஸத்த்வநிமித்தம் ॥ ஏதயோ: ஶாஸ்த்ரோத்கர்ஷயோரீஶ்வரஸத்த்வே வர்தமாநயோரநாதிஸம்பந்த: । தஸ்மாதேதத்பவதி ஸதைவேஶ்வர: ஸதைவ முக்த இதி । தச்சைதஸ்யைஶ்வர்யம் ஸாம்யாதிஶயவிநிர்முக்தம் । ந தாவதைஶ்வர்யாந்தரேண தததிஶய்யதே । யதேவாதிஶாயிதம் தஸ்மாதேவ தத் ஸ்யாத் । தஸ்மாத்யத்ர காஷ்டாப்ராப்திரைஶ்வர்யஸ்ய ஸ ஈஶ்வர: । ந ச தத்ஸமாநமைஶ்வர்யமஸ்தி । கஸ்மாத் ஸ: । துல்யயோரேகஸ்மிந் யுகபத்காமிதே(அ)ர்தே நவமிதமஸ்து புராணமிதமஸ்த்விதி ஏகஸ்ய ஸித்தாவிதரஸ்ய ப்ராகாம்யவிகாதாதூநத்வம் ப்ரஸக்தம் । த்வயோஶ்ச துல்யயோர்யுகபத்காமிதார்தப்ராப்திர்நாஸ்தி । அர்தஸ்ய விருத்தத்வாத் । தஸ்மாத்யஸ்ய ஸாம்யாதிஶயவிநிர்முக்தமைஶ்வர்யம் ஸ ஈஶ்வர: । ஸ ச புருஷவிஶேஷ இதி ॥ 24 ॥
தஸ்ய ஸர்வஜ்ஞத்வே(அ)நுமாநமாஹ –
தத்ர நிரதிஶயம் ஸர்வஜ்ஞபீஜம் ॥ 25 ॥
தத்ர ஈஶ்வரே நிரதிஶயம் ஸர்வஜ்ஞத்வபீஜம் ஜ்ஞாபகமித்யர்த: । ததா சாயம் ப்ரயோக: । அஸ்மதாதீநாம் ஜ்ஞாநம் நிரதிஶயஜ்ஞாநேநா(அ)விநாபுதம், ஸாதிஶயத்வாத், யத் ஸாதிஶயம் தத் ஸமாநஜாதீயேந நிரதிஶயேந யுக்தம் । யதா கும்பபரிமாணம் விபுபரிமாணேந । ததாச நிரதிஶயம் ஜ்ஞாநம் ஸர்வஜ்ஞத்வமந்தரா நோபபத்யதே இதி ஸித்தம் ஸர்வஜ்ஞத்வம் । தஸ்ய ஜீவே பாதாதிதரஸ்மிந் கல்பநா ஸ்யாத் । ததபேக்ஷயா ஶ்ருதிஸித்தாநாம் ஶிவநாராயணாதீநாமுபாதிபேதேந பிந்நத்வேநாவகம்யமாநாநாம் கல்பநம் ஸாதீய இதி திக் ॥ 25 ॥
தஸ்ய பகவதோ ப்ரஹ்மதிப்யோ பேதமாஹ –
பூர்வேஷாமபி குரு: காலேநாநவச்சேதாத் ॥ 26 ॥
ஸ ஈஶ்வர: பூர்வேஷாம் ஸர்காதாவுத்பந்நாநாம் ஹிரண்யகர்பாதீநாம் காலபரிச்சிந்நாநாம் குருர்தர்மார்தகாமமோக்ஷோபதேஷ்டா। காலேநாநவச்சேதாத் । அநத்யநந்தத்வாதித்யர்த: ॥ 26 ॥
இதாநீம் பரமேஶ்வரம் நிரூப்ய தத்ப்ரணிதாநம் வக்தும் ரஹஸ்யமாஹ –
தஸ்ய வாசக: ப்ரணவ: ॥ 27 ॥
தஸ்யேஶ்வரஸ்ய । ப்ரணவ ஓங்கார: ॥ 27 ॥
ஏவம் வாசகமுக்த்வா ப்ரணிதாநமாஹ –
தஜ்ஜபஸ்ததர்தபாவநம் ॥ 28 ॥
தஸ்ய ப்ரணவஸ்ய ஜப: ப்ரணவாபிதேயஸ்யேஶ்வரஸ்ய பாவநம் । ஏவம் ப்ரணவம் ஜபதஸ்ததர்தம் ச பாவயதஶ்சித்தமேகாக்ரம் பவதி ॥ 28 ॥
ஸமாதிலாபரூபபலமுக்த்வா பலாந்தரமபி ததநுகுணமாஹ –
தத: ப்ரத்யக்த்சேதநாதிகமோ(அ)ப்யந்தராயாபாவஶ்ச ॥ 29 ॥
ப்ரதீபம் விபரீதமஞ்சதி ஜாநாதீதி ப்ரத்யக் ப்ராந்த இத்யர்த: । அநேநேஶ்வராத்பேத உக்த: । ப்ரத்யக் சாஸௌ சேதநஶ்ச தஸ்யாதிகம: ஸாக்ஷாத்காரஸ்தத: ப்ரணிதாநாத்பவதி । அபிசாந்தராயாணாமபாவோ பவதி ॥ 29 ॥
அந்தராயாநாஹ –
வ்யாதிஸ்த்யாநஸம்ஶயப்ரமாதாலஸ்யாவிரதிப்ராந்திதர்ஶநாலப்தபூமிகத்வாநவஸ்திதத்வாநி சிதவிக்ஷேபாஸ்தே(அ)ந்தராயா: ॥ 30 ॥
யே சித்தம் யோகாத்விக்ஷிபந்தி தே விக்ஷேபா யோகஸ்யாந்தராயா விக்நா நவ । தத்ர வாதாதீநாமிந்த்ரியாணாம் ச வைஷம்யம் வ்யாதி: । ஸ்த்யாநம் சித்தலகுத்வே(அ)பி கர்மாநர்ஹதா । ஸம்ஶய: ஸித்த்யதி ந வேதி । ப்ரமாதோ யோகாஙாநாமநநுஷ்டாநலக்ஷண: । ஆலஸ்யம் சித்தஸ்ய குருத்வாதப்ரவ்ருத்தி: । அவிரதிர்விஷயத்ருஷ்ணா । ப்ராந்திதர்ஶநம் ஏககோடிவிபர்யய: । அலப்தபூமிகத்வம் ஸமாதிபூம்யலாப: । மதுமத்யாதய: ஸமாதிபூமயோ வக்ஷ்யந்தே । அநவஸ்திதத்வம் நாம லப்தாயாம் பூமௌ சித்தஸ்யா(அ)ஸ்திரத்வம் । பூர்வபூமௌ ஸ்திரம் ஹி சித்தம் உத்தரபூமிம் ஜயேத் । தஸ்மாதஸ்திரத்வம் தோஷ: ॥ 30 ॥
ந கேவலமேதே யோகநாஶாகா:, கிந்து து:காதீநபி குர்வந்தீத்யாஹ –
து:கதௌர்மநஸ்யாங்கமேஜயத்வஶ்வாஸப்ரஶ்வாஸா விக்ஷேபஸஹபுவ: ॥ 31 ॥
து:கம் ஶாரீரம் காமஜம் மாநஸம் வ்யாக்ராதிஜமாதிபௌதிகம் । க்ரஹபீடாதிஜமாதிதைவிகம் । தௌர்மநஸ்யமிச்சாவிகாதாத் । க்ஷோபோ மநஸி । அங்கமேஜயதோ பாவோ(அ)ங்கமேஜயத்வம் । அங்காநாம் கம்ப இத்யர்த: । அநிஷ்க்ருத: ப்ராணோ யத் பாஹ்யம் வாயுமந்த:ப்ரவேஶயதி ஸ ஶ்வாஸ: । ஸமாத்யங்கரேசகவிரோதீத்யர்த: । ஏவமநிச்சத: கோஷ்டஸ்தஸ்ய வாயோர்பஹிர்கமநம் ப்ரஶ்வாஸ: பூரகவிரோதாத் । ஏதைர்விக்ஷேபை: ஸஹ பவந்தீத்யர்த: ॥ 31 ॥
ஈஶ்வரப்ரணிதாநாதேதேஷாமபாவ இத்யுக்தமுபஸம்ஹரதி –
தத்ப்ரதிஷேதார்தமேகதத்த்வாப்யாஸ: ॥ 32 ॥
விக்ஷேபாணாம் நாஶார்தமேகதத்த்வாப்யாஸோ(அ)பிமதத்யாநம் கார்யமித்யர்த: ॥ 32 ॥
தஸ்ய சித்தஸ்யாஸூயாதிமலவதோ யோகஸம்பவாத்தந்மலநிராஸோபாயமாஹ –
மைத்ரீகருணாமுதிதோபேக்ஷாணாம் ஸுகது:கபுண்யாபுண்யவிஷயாணாம் பாவநாதஶ்சிதப்ரஸாதநம் ॥ 33 ॥
மைத்ரீ ஸுகிஷு மித்ரதா । து:கிஷு கருணா தயா । புண்யவ்ருத்திஷு ஹர்ஷோ முதிதம் । அபுண்யஶப்திதபாபாதிகே உபேக்ஷாம் பாவயேத் । தயா வ்ருத்த்யா சித்தஸ்ய ப்ரஸாதநம் பவதி । ஸுகாதிஷு யதாக்ரமமுக்தபாவநயா ஸாத்த்விகோ தர்மோ ஜாயதே । தேந ச ஶுக்லேந தர்மேண சித்தம் ப்ரஸந்நம் பவதி । ப்ரஸந்நே ச ஸ்திதிபதம் லபதே ॥ 33 ॥
ஏவம் மைத்ர்யாதிபாவநயா ப்ரஸந்நஸ்ய சித்தஸ்ய ஸ்தித்யுபாயாநாஹ-
ப்ரச்சர்தநவிதாரணாப்யாம் வா ப்ராணஸ்ய ॥ 34 ॥
நாஸிகாபுடாப்யாம் ப்ராணஸ்ய ப்ரச்சர்த்தநம் ரேசநம் । ரேசிதஸ்ய ப்ராணஸ்ய பஹிரேவ விதாரணம் கும்பகம் । யதாஶக்தி தாப்யாமேகத்ர லக்ஷ்யே சித்தம் ஸ்திதிம் லபதே । ப்ராணஜயே சித்தஜயஸ்தயோரவிபாகாத் ப்ராணாயாமஸ்ய ஸர்வபாபநாஶகத்வாத் பாபநிவ்ருத்தௌ சித்தம் ஸ்திரம் பவதி । வா ஶப்தோ வக்ஷ்யமாணோபாயவிகல்பார்த: ॥ 34 ॥
உபாயாந்தரமாஹ –
விஷயவதீ வா ப்ரவ்ருத்திருத்பந்நா மநஸ: ஸ்திதிநிபந்தநீ ॥ 35 ॥
நாஸாக்ரே சித்தஸ்ய ஸம்யமாத்திவ்யகந்தஸாக்ஷாத்காரோ பவதி । ஏவம் ரஸநாதாவபி ஜ்ஞேயம் । தா: ஸம்விதோ விஷயவத்ய: ப்ரவ்ருத்தய: ஶீக்ரமுத்பந்நா: ஸத்யோ விஶ்வாஸமுத்பாத்யேஶ்வராத்யதிஸூக்ஷ்மே லக்ஷ்யே மநஸ: ஸ்திதிம் நிபத்நந்தீத்யர்த: । ததா ச ஶாஸ்த்ரீயாநுபவவிஶேஷே ஜாதே ஶ்ரத்தயா யோகீ ய: கோ(அ)பி ப்ரவர்த்தத இதி பாவ: ॥ 35 ॥
விஶோகா வா ஜ்யோதிஷ்மதீ ॥ 36 ॥
அஷ்டதலத்யாநாதிக்ரமேண மநஸ: ஸம்யமாஜ்ஜ்யோதி:ஸ்வரூபாத்மவிஷயா ஜ்யோதிஷ்மதீ விஶோகா து:கரஹிதா ஸம்விதுத்பத்யதே ஸா மநஸ: ஸ்திதிஹேதுரித்யர்த: ॥ 36 ॥
வீதராகவிஷயம் வா சித்தம் ॥ 37 ॥
வீதராகம் யச்சித்தம் பரித்யக்தவிஷயாபிலாஷமித்யர்த: । தத்விஷயம் தத்ர தார்யமாணம் யோகிநஶ்சித்தம் ஸ்திதிபதம் ப்ராப்நோதீத்யர்த: ॥ 37 ॥
ஸ்வப்நநித்ராஜ்ஞாநாலம்பநம் வா ॥ 38 ॥
அத்ர ஜ்ஞாநஶப்தோ ஜ்ஞேயபர: ॥ ஸ்வப்நே பகவதோ யத்ரூபம் பகவதோ(அ)த்யந்தப்ரியமாராதயந்நேவ ப்ரபுத்தஸ்தத்ரைவ சித்தம் தாரயேத் । நித்ராயாம் து ஸுப்தௌ யத் ஸுகம் தத்ர தாரயேத் । ஏவம் ஸ்வப்நநித்ராந்தே ஸாலம்பநம் சித்தம் ஸ்திதிம் ப்ராப்நோதீத்யர்த: ॥ 38 ॥
யதாபிமதத்யாநாத்வா ॥ 39 ॥
கிம் பஹுநா, க்ருஷ்ணாதிரூபம் யதேவேஷ்டம் ததேவ த்யாயேத் । தத்ர லப்தஸ்திதிகமந்யத்ராபி லபதே ॥ 39 ॥
சித்தஸ்திதிஜயஸ்ய ஜ்ஞாபகமாஹ –
பரமாணுபரமமஹத்த்வாந்தோ(அ)ஸ்ய வஶீகார: ॥ 40 ॥
அஸ்ய ஸூக்ஷ்மே நிவிஶமாநஸ்ய வஶீகாரோ(அ)ப்ரதிகாத: । ஸ ஏவ ஜ்ஞாபகமித்யர்த: ॥ 40 ॥
ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸ்ய விஷயம் ஸ்வரூபம் ச நிர்திஶதி-
க்ஷீணவ்ருத்தேரபிஜாதஸ்யேவ மணேர்க்ரஹீத்ருக்ரஹணக்ராஹ்யேஷு தத்ஸ்தததஞ்ஜநதா ஸமாபத்தி: ॥ 41 ॥
அத்ர பாடக்ரமாதர்தக்ரமோ பலீயாந் । ததாசாப்யாஸவைராக்யாப்யாம் க்ஷீணரஜஸ்தமோவ்ருத்திகஸ்ய தத்தத்ரூபதா தஸ்யா: ஸம்யகாபத்தி:ஸம்ப்ரஜ்ஞாத இத்யர்த: । ஸ ச விதர்காதிவிஷயபேதாச்சதுர்வித: । தத்ர த்ருஷ்டாந்தமாஹ ॥ அபிஜாதஸ்ய ஸ்வச்சஸ்ய மணேர்ஜபாகுஸுமாத்யுபரக்தஸ்ய ஸ்வரூபாபிபவேந ரக்தாத்யாகாரதா யதா பவதி ததேத்யர்த: ॥ 41 ॥
ஸோ(அ)பி ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: ஸவிதர்கநிர்விதர்கஸவிசாரநிர்விசாரபேதைஶ்சதுர்தா ।தத்ர ஸவிதர்காயா: ஸ்வரூபமாஹ–
தத்ர ஶப்தார்தஜ்ஞாநவிகல்பை: ஸம்கீர்ணா ஸவிதர்கா ஸமாபத்தி: ॥ 42 ॥
தத்ர தாஸு மத்யே ஸவிதர்கா ஸமாபத்திரேஷா ஜ்ஞேயா । ததாஹி । கௌரித்யுக்தே ஶப்தார்தஜ்ஞாநாநி த்ரீண்யபிந்நாநி । தத்ர கௌரித்யேகோ விகல்ப: । அயம் ஹி கௌரித்யுபாத்தயோரர்தஜ்ஞாநயோ: ஶப்தாபேதவிஷயக: । ததா ஸமாதிப்ரஜ்ஞா ஶப்தார்தஜ்ஞாநவிகல்பை: ஸங்கீர்ணா தைஸ்துல்யா பவதி । விகல்பத்வாவிஶேஷாத் ॥ 42 ॥
நிர்விதர்காமாஹ –
ஸ்ம்ருதிபரிஶுத்தௌ ஸ்வரூபஶூந்யேவார்தமாத்ரநிர்பாஸா நிர்விதர்கா ॥ 43 ॥
கவாதிஶப்தாநாம் ஸங்கேதோ விகல்பிதேஷ்வேவ லோகே க்ருஹ்யதே । தஸ்ய ஸ்ம்ருத்யா ஶாப்தஜ்ஞாநம் பரார்தாநுமிதிஶ்ச விகல்ப ஏவ ஜாயதே । தத்ர ஸ்ம்ருதிபரிஶுத்தௌ ஸத்யாம் அர்தமாத்ரதாத்பர்யவதா சித்தேநார்தமாத்ரா(அ)வபாஸாத் । ஸங்கேதஸ்ம்ருதேஸ்த்யாகே ஸதி ஸவிகல்பத்யாகாதர்தமாத்ரமவிகல்பிதார்தரூபம் யத்க்ராஹ்யம் தத்ஸ்வரூபேணைவ நிர்பாஸமாநா நிர்விதர்கா ஸமாபத்திரித்யர்த: ॥ 43 ॥
ஏதயைவ ஸவிசாரா நிர்விசாரா ச ஸூக்ஷ்மவிஷயா வ்யாக்யாதா ॥ 44 ॥
விஶிஷ்டேஷு ஸ்வவாசகஶப்தஜ்ஞாநாப்யாஸபேதேந விகல்பிதேஷு யா ஸமாபத்தி: ஸா ஸவிசாரேத்யுச்யதே । தேஷ்வேவ விஶேஷணஶூந்யேஷு அர்தமாத்ரேஷு யா ஸமாபத்தி: ஸா நிர்விசாரேதி பாவ: ॥ 44 ॥
நநு கிமஸ்யா க்ராஹ்யஸமாபத்தே: பரமாணுஷ்வேவாவஸாநம் ? நேத்யாஹ –
ஸூக்ஷ்மவிஷயத்வம் சாலிங்கபர்யவஸாநம் ॥ 45 ॥
அஸ்யா: ஸமாபத்தே: ஸூக்ஷ்மவிஷயத்வம் அலிங்கே ப்ரதாநே பர்யவஸ்யதி । ப்ரதாநம் விலயம் ந கச்சதீத்யலிங்கமுச்யதே । புருஷஸ்ய ஸத்த்வே(அ)பி அநுபாதாநத்வாத் ப்ரதாநபர்யந்தமேவ ஸமாபத்திரிதி ஸித்தம் ॥ 45 ॥
ஏவம் ஸ்தூலே ஸூக்ஷ்மே ச க்ராஹ்யே சதஸ்ர: ஸமாபத்தய உக்தா: । ஸம்ப்ரதி தாஸாம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதத்வமுபஸம்ஹரதி –
தா ஏவ ஸபீஜ: ஸமாதி: ॥ 46 ॥
க்ரஹணக்ரஹீத்ரோரபி ஸவிகல்பத்வநிர்விகல்பத்வபேதேந ஸாநந்தா ஆநந்தமாத்ரா ஸாஸ்மிதா அஸ்மிதாமாத்ரா சேதி சதஸ்ர: ஸமாபத்தயோ பவந்தி உக்தந்யாயஸாம்யாத் । ஏவமஷ்டஸமாபத்தயோ யாஸ்தா ஏவ ஸபீஜ: ஸமாதி: ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । விவேகக்யாத்யபாவேந பந்தபீஜஸத்த்வாத் ஸபீஜத்வம் த்ரஷ்டவ்யம் ॥ 46 ॥
தத்ர நிர்விசாரஸமாபத்தே: பலதோ(அ)திஶயமாஹ –
நிர்விசாரவைஶாரத்யே(அ)த்யாத்மப்ரஸாத: ॥ 47 ॥
ரஜஸ்தமோமலாபேதஸ்ய ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய அந்த:கரணஸ்ய யோ நிர்விசார: ஸூக்ஷ்மவஸ்துவிஷயகநிர்விகல்பகஸமாதிஸ்தஸ்ய வைஶாரத்யே ப்ரவாஹரூபபாடவே ஸதி அத்யாத்மப்ரஸாதோ(அ)த்யந்தஸத்த்வோத்ரேகோ பவதீத்யர்த: ॥ 47 ॥
தத்பலமாஹ –
ருதம்பரா தத்ர ப்ரஜ்ஞா ॥ 48 ॥
தத்ர ருதம் ஸத்யமேவ க்ருஹ்ணாதி ப்ரஜ்ஞாயதே । ததாச நிரோதஸமாதிரூபஸ்ய யோகஸ்ய புண்யவிஶேஷத்வாரா யதார்தப்ரத்யக்ஷஹேதுத்வமிதிபாவ: ॥ 48 ॥
அத ஏவ தஸ்ய க்ல்ருப்தமாப்யோ விஷயதோ விஶேஷமாஹ –
ஶ்ருதாநுமாநப்ரஜ்ஞாப்யாமந்யவிஷயா விஶேஷார்தத்வாத் ॥ 49 ॥
ஶப்தாநுமாநயோ: பதார்ததாவச்சேதகவ்யாபகதாவச்சேதகபுரஸ்காரேணைவ ஜ்ஞாநஜநகத்வாத்தத்க்ரஹணாயோக்ய-விஶேஷவிஷயகத்வாதிதி யாவத் ।
வேதாந்திநஸ்து ஶப்தஸ்ய பதார்ததாவச்சேதகபுரஸ்காரேணைவ ஜ்ஞாநஜநகத்வே மாநாபாவ: । ததாச ஶப்தஸ்ய விஷயஸ்தச்சக்யோ தல்லக்ஷ்யஶ்ச க்ராஹ்ய: । தேந ச ப்ராஹ்மணஶப்தலக்ஷ்யத்வே(அ)பி ந க்ஷதி: । ததா ச மஹாவாக்யார்தபோதப்ரயோஜகீபூதா(அ)வாந்தரவாக்யஸ்தபதஜந்யஸ்ம்ருதிகாரணீபூதாநுபவஜநகத்வம் அஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸ்ய ஸ்வஜந்யதர்மத்வாரேதி ந கோ(அ)பி விரோதோ, ந வா மஹாவாக்யார்தபோதாநுபபத்திரபீதி பாவ இதி ப்ராஹு: । யதா ச பதார்ததாவச்சேதகபுரஸ்காரேணைவ ஜ்ஞாநஜநகத்வநியமாபாவஸ்ததாவ்யக்தமாகர இதி திக் ॥ 49 ॥
நந்வநாதிநா ஶப்தாதிவிஷயபோகஸம்ஸ்காரேணாதிபலீயஸா(அ)பிஹதா ஸமாதிப்ரஜ்ஞா ந ஸ்திதிம் லபேத இத்யத ஆஹ –
தஜ்ஜ: ஸம்ஸ்காரோ(அ)ந்யஸம்ஸ்காரப்ரதிபந்தீ ॥ 50 ॥
நிர்விசாரஸமாதிப்ரஜ்ஞாஜந்ய: ஸம்ஸ்காரோ வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரஸ்ய ப்ரதிபந்தீ பாதக இத்யர்த: । கதமேததிதிசேத் । ப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரஸ்ய தத்த்வஸம்ஸ்பர்ஶித்வாதிதி த்யேயம் ॥ 50 ॥
நநு ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸம்ஸ்காரப்ரபலம் சித்தம் தத்ப்ரஜ்ஞாபரம்பராமேவ ஜநயேத் । ததாச கதம் நிர்பீஜஸமாதிம் குர்யாத் தத்ராஹ –
தஸ்யாபி நிரோதே ஸர்வநிரோதாந்நிர்பீஜ: ஸமாதி: ॥ 51 ॥
புருஷக்யாத்யநந்தரம் பரவைராக்யஸம்ஸ்காரப்ரசயேந தஸ்ய ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதிப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரஸ்ய, அபிஶப்தாத் ப்ரஜ்ஞாயாஶ்ச நிரோதே ஸதி ஸர்வஸ்ய ப்ரஜ்ஞாதஜ்ஜஸம்ஸ்காரப்ரவாஹஸ்ய நிரோதாதவஸிதாதிகாரத்வேந சித்தஸ்ய க்ருத்யாபாவாந்நிமித்தாபாயே நைமித்தகாபாய இதி ந்யாயேந நிர்பீஜ: ஸமாதிர்பவதி ॥ 51 ॥
இதி ஸமாதிபாதடீகாயாம் பாதஞ்ஜலே ஸாம்க்யப்ரவசநே யோகஶாஸ்த்ரே ஸமாதிபாத: ப்ரதம: ஸமாப்த: ॥ 1 ॥
