ವೃತ್ತಿಃ

ಅಥಶಬ್ದಃ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಮಙ್ಗಲಂ ದಧ್ಯಾದಿವತ್, ಅಧಿಕಾರದ್ಯೋತಕಶ್ಚ । ಯೋಗೋಽನುಶಿಷ್ಯತೇ ವಿವಿಚ್ಯ ಬೋಧ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಯೋಗಾನುಶಾಸನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧಿಕೃತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದ್ಯುಪದಿಷ್ಟಸ್ಯೈವ ಯೋಗಸ್ಯ ವಿವಿಚ್ಯ ಬೋಧನಮತ್ರೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ॥ ೧ ॥

ಚಿತ್ತಸ್ಯಾನ್ತಃಕರಣಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಯಾ ವೃತ್ತ್ಯಯಸ್ತಾಸಾಂ ನಿರೋಧೋ ನಿವರ್ತನಂ ಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವೃತ್ತಿನಿವರ್ತನಂ ಚ ಜೀವನಯೋನಿಯತ್ನವದತೀನ್ದ್ರಿಯೋ ಯತ್ನವಿಶೇಷಶ್ಚಿತ್ತನಿಗ್ರಹರೂಪೋ ವೃತ್ತಿವಿಲಯಹೇತುಃ, ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಾವಸ್ಥಾ ವಾ । ಸಾ ಚಾವಸ್ಥಾ ತಾರತಮ್ಯವಿಶಿಷ್ಟಸಂಸ್ಕಾರಪರಿಣಾಮಧಾರಾ ನತು ವೃತ್ತ್ಯಭಾವ ಏವ । ಅಭಾವಸ್ಯಾಧಿಕರಣಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷರೂಪತ್ವಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ಅಭಾವಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವೇಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ । ಸಂಸ್ಕಾರವೃದ್ಧಿಂ ವಿನಾನುದಿನಂ ಯೋಗಸ್ಯ ಕಾಲವೃದ್ಧೌ ನಿಯಾಮಕಾನ್ತರಾಸಂಭವಾತ್ । ಅತ್ರ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಾವಚನಾತ್ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗೋಽಪಿ ಸಂಗೃಹೀತಃ । ದ್ವಿವಿಧೋ ಯೋಗಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಶ್ಚ । ತತ್ರ ಯೋ ಧ್ಯೇಯಾತಿರಿಕ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ಸ ಚ ವಿಷಯಾನ್ತರಸಞ್ಚಾರಾಖ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧಕನಿವೃತ್ತಿರೂಪತಯಾ ವಿಷಯಾನ್ತರವಾಸನಾಭಿಭವದ್ವಾರಾ ಧರ್ಮವಿಶೇಷದ್ವಾರಾ ಚ ಧ್ಯೇಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಹೇತುಃ । ಚಿತ್ತಂ ಹಿ ಸ್ವತ ಏವ ಸರ್ವಾರ್ಥಗ್ರಹಣಕ್ಷಮಂ ವಿಭು ಚ । ತಮಸಾವರಣಾದೇವ ತು ನ ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ । ಅತಸ್ತಮೋವರ್ಧಕಾನಾಂ ವಿಷಯಾನ್ತರವಾಸನಾಪಾಪಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯೇ [ ಯೋಗತೋ ವೃತ್ತಿಃ ] ಸ್ವಯಮೇವ ಧ್ಯೇಯಂ ವಸ್ತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕ್ರಿಯತೇ ಚಿತ್ತೇನೇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ । ಅನ್ತ್ಯಃ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ।ಅತ್ರೇದಂ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಮೂಢಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮೇಕಾಗ್ರಂ ನಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಃ । ತತ್ರ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ರಜಸ ಉದ್ರೇಕಾದತ್ಯನ್ತಮಸ್ಥಿರಂ ಶಬ್ದಾನುರಾಗಿ ಚ । ಯಥಾ ದೈತ್ಯದಾನವದೀನಾಮ್ । ಮೂಢಂ ತಮಃಸಮುದ್ರೇಕಾತ್ಕೃತ್ಯಾಕೃತ್ಯವಿಚಾರಶೂನ್ಯಂ ಕ್ರೋಧಾದಿಯುತಂ ನಿದ್ರಾದಿಮದಧರ್ಮಾದ್ಯನುರಾಗಿ ಚ । ಯಥಾ ರಕ್ಷಃಪಿಶಾಚಾದೀನಾಮ್ ।ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕಾದ್ದುಃಖಸಾಧನಪರಿಹಾರೇಣ ಸುಖಸಾಧನೇಷ್ವೇವ ಪ್ರವೃತ್ತಮ್ । ಯಥಾ ದೇವಾನಾಮ್ । ಚಿತ್ತಂ ಹಿ ರಜಸಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಶೀಲಂ , ತಮಸಾ ಪರಾಪಕಾರನಿರತಂ , ಸತ್ತ್ವೇನ ಸುಖಮಯಂ ಭವತಿ । ಆಸು ತಿಸೃಷು ವಿದ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ನ ಯೋಗಪಕ್ಷೇ ತತ್ಪ್ರತಿದ್ವನ್ದ್ವಿವಿಕ್ಷೇಪೋಪಸರ್ಜನತ್ವಾತ್ । ಏಕಾಗ್ರತ್ವಂ ಧ್ಯೇಯಾತಿರಿಕ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ । ತತ್ರ ಹಿ ಸತಿ ಕೂಟಸ್ಥನಿತ್ಯಚಿತ್ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಹೃದಯದೇಶೇಽನ್ತಃಕರಣಾವಚ್ಛೇದೇನಾಭಿವ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಭವತಿ । ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಚಾವಿದ್ಯೋಚ್ಛೇದಾತ್ತನ್ಮೂಲಕ್ಲೇಶಕ್ಷಯೋ ಭವತಿ । ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಃ । ಅತ್ರ ರಜಸ್ತಮೋಮಯವೃತ್ತೇಃ ಸರ್ವಥಾ ನಿರೋಧಃ । ಸಾತ್ವಿಕೀ ತ್ವಾತ್ಮವಿಷಯಾಸ್ತ್ಯೇವ । ಅಸ್ಯ ಚ ಧ್ಯೇಯವಸ್ತುಪುರುಷತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ್ವಾರಾ ಕ್ಲೇಶಾದ್ಯುಚ್ಛೇದಕತ್ವೇನ ಮೋಕ್ಷಹೇತುತಾ । ನಿರುದ್ಧಂ ನಿರುದ್ಧಸಕಲವೃತ್ತಿಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷಮ್ । ಅತ್ರ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧೇಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ಅಸ್ಯ ಚಾಖಿಲವೃತ್ತಿಸಂಸ್ಕಾರದಾಹದ್ವಾರಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧಸ್ಯಾಪ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಮೋಕ್ಷಹೇತುತೇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ । ತದುಕ್ತಮ್ –

’ಏಕಾಗ್ರತಾ ಚೇದ್ಗ್ರಹ್ಯಾದೌ ನಿರೋಧಶ್ಚೇಚ್ಚಿದಾತ್ಮನಿ ।
ಕ್ಷಿಪ್ತಾದಿತ್ರಿಭುವಸ್ತ್ಯಾಗಾತ್ಕಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷೋಽತ್ರ ದೂರತಃ’ ಇತಿ ॥

ಯದಾಹಿ ತಮೋ ರಜೋಗುಣಮಪಿ ವಿಜಿತ್ಯ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕೇಽಪಿ ಚಿತ್ತೇ ಪ್ರಧಾನಂ ಸತ್ತ್ವಮಾವೃಣೋತಿ ತದಾ ರಜಸ್ತಮಃಸಮುತ್ಸಾರಣೇಽಶಕ್ತತ್ವಾತ್ತಮಸಾ ಸ್ಥಗಿತಂ ಚಿತ್ತಮಧರ್ಮಾವೈರಾಗ್ಯಾದ್ಯುಪಗಚ್ಛತಿ । ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರೇಚ್ಛಾಪ್ರತಿಘಾತರೂಪಮನೈಶ್ವರ್ಯಂ ಚೋಪಗಚ್ಛತಿ । ವಿಪರ್ಯಯಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕಮಜ್ಞಾನಂ ನಿದ್ರಾರೂಪಂ ಚೋಪಗಚ್ಛತಿ । ಇದಂ ಮೂಢಮ್ । ಯದಾ ಹಿ ಸ್ವನ್ಯೂನಾಭ್ಯಾಂ ಪರಸ್ಪರಸಮಾಭ್ಯಾಂ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಸತ್ತ್ವಂ ತದಾಽಣಿಮಾದ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಶಬ್ದಾದಿವಿಷಯಪ್ರಿಯಂ ಭವತಿ । ಇದಂ ಕ್ಷಿಪ್ತಮಾದ್ಯಮ್ । ಯದಾ ಹಿ ಕ್ಷೀಣತಮಸ್ಕರಜಸಾನುವಿದ್ಧಸತ್ತ್ವಕಂ ತದಾ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೋಪಗಂ ಭವತಿ । ಇದಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್ । ಯದಾ ತು ಲೇಶತೋಽಪಿ ರಜಸ್ತಮೋಮಲರಹಿತಸತ್ತ್ವಕಂ ಚಿತ್ತಂ ತಯೋರಪಗಮೇ ಸಂಸಾರಹೇತುತ್ವಾದಿದೋಷದರ್ಶನಾನ್ನಿರುದ್ಧಬಾಹ್ಯವೃತ್ತಿಕಂ ಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಪ್ರಸಾದಾದಿಯುತಂ ತದಾ ಸತ್ತ್ವಪುರುಷಾನ್ಯತಾಖ್ಯಾತಿರೂಪವಿವೇಕೋಪಗಂ ತನ್ಮಾತ್ರವೃತ್ತಿಕಂ ಭವತಿ । ಏತದೇವೈಕಾಗ್ರಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಅಸ್ಯೈವ ಪರಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಧರ್ಮಮೇಘಸಮಾಧಿಃ, ಯತ್ರ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಮಾತ್ರಪ್ರಿಯತಾ ಭವತಿ । ಯದಾ ತು – ಚಿಚ್ಛಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತೌ ಸತ್ತ್ವಗುಣಾತ್ಮಕತ್ವೇನಾಧಮತ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಚಿಚ್ಛಕ್ತಿಃ ಪುರುಷಾಖ್ಯಾಽಪರಿಣಾಮಿತ್ವಾತ್ ಬುದ್ಧಿವತ್ಕ್ರಿಯಾರಾಹಿತ್ಯೇನ ವಿಷಯದೇಶೇ ಗಮನರೂಪಪ್ರತಿಸಂಕ್ರಮರಹಿತಾ ವಿಷಯಸಙ್ಗರಹಿತಾ ಚ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸ್ವವೃತ್ತಿದ್ವಾರಾ ದರ್ಶಿತವಿಷಯಾ ಸುಖದುಃಖಮೋಹಾತ್ಮಕತ್ವರೂಪಾಶುದ್ಧಿರಹಿತಾ ಅನನ್ತಾ ಚ , ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿಸ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣಕಾರ್ಯಾಪಿ ಪರಿಣಾಮಿನೀ ದೀಪಶಿಖಾವದ್ವಿಷಯೇಷು ಸಂಚರಣಾತ್ಪ್ರತಿಸಂಕ್ರಮವತೀ ಜಡಾ ಸುಖದುಃಖಾದ್ಯಶುದ್ಧಿಮತೀ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾದನ್ತವತೀ, ಮುಖಮಪಿ ವಿವೇಕಿನೋ ದುಃಖವದ್ಧೇಯಮೇವೇತಿ ತಸ್ಯಾಮಪಿ ವಿರಜ್ಯತೇ ಚಿತ್ತಂ – ತದಾ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ಇದಂ ನಿರುದ್ಧಮ್ ॥ ೨ ॥

ತದೇತ್ಯನೇನ ಯೋಗ್ಯತಾಬಲಾತ್ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧರೂಪೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ । ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ತದಭಾವಸ್ಯೋತ್ತರಸೂತ್ರಾರೂಢತ್ವಾತ್ । ತದಾ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧೇ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇ ನಿರ್ವಿಷಯಚಿನ್ಮಾತ್ರರೂಪತ್ವೇ ಅವಸ್ಥಾನಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಜಪಾಪಾಯೇ ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯೇವ ವೃತ್ತ್ಯಪಾಯೇ ಪುರುಷಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಶೂನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇಽವಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಭಾವಃ । ಏವಞ್ಚ ತದಾ ವೃತ್ತ್ಯಭಾವಾತ್ತದನುಗತದುಃಖಾದಿಭೋಗನಿವೃತ್ತಿಃ ಪುರುಷಾರ್ಥಃ । ಪುರುಷಸ್ಯೈತದೇವ ಸ್ವರೂಪಂ ನ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಿವಿಷಯಬೋಧಃ । ತಸ್ಯೌಪಾಧಿಕತ್ವಾತ್ । ತತ್ರೋಪಾಧಿನಿವೃತ್ತಾವಪ್ಯುಪಹಿತಾನಿವೃತ್ತಿರಿತಿ ನ ತನ್ನಾಶಪ್ರಸಙ್ಗಃ । ಏವಞ್ಚ ದ್ರಷ್ಟುರಾತ್ಯನ್ತಿಕಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಿತಿಹೇತುಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕ್ಲೇಶಕರ್ಮಾದಿಪರಿಪನ್ಥಿಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ವಾ । ತಚ್ಚ ನ ವ್ಯುತ್ಥಾನಕಾಲಿಕನಿರೋಧ ಇತಿ ನ ತತ್ರಾತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ । ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ಚಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತದ್ವಾರಾ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಿತಿಹೇತುತ್ವಮ್ । ಪ್ರಲಯಕಾಲೀನಸ್ಯ ಸಮಗ್ರಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲೀನಸ್ಯ ಚ ನಿರೋಧಸ್ಯ ವ್ಯಾವೃತ್ತಯೇ ಆತ್ಯನ್ತಿಕೇತಿ । ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಂ ಚೌಪಾಧಿಕರೂಪನಿವೃತ್ತಿಪೂರ್ವಕಃ ಸ್ವರೂಪಾಪ್ರಚ್ಯವಃ । ತನ್ನಿವೃತ್ತಿಶ್ಚೋಪಾಧಿನಿವೃತ್ತ್ಯೇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೩ ॥

ಇತರತ್ರ ಯೋಗಾಭಾವಕಾಲೇ ಸಮಾನಮೇಕಂ ರೂಪಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಸರೂಪಸ್ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸಾರೂಪ್ಯಂ ವೃತ್ತಿಭಿಃ ಸಾರೂಪ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ಹಿ ಬಿಮ್ಬಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬರೂಪಯೋರ್ವೃದ್ಧಿವೃತ್ತಿಪುರುಷವೃತ್ತ್ಯೋಃ ಸಾರೂಪ್ಯಮ್ । ವೃತ್ತಯೋಽಪಿ ದೀಪಶಿಖಾ ಇವ ದ್ರವ್ಯರೂಪಾ ಭಙ್ಗುರಾಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮಾಃ । ನಚಾಪರಿಣಾಮಿನಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಃ, ದರ್ಶಿತವಿಷಯತ್ವಾತ್ । ಬುದ್ಧ್ಯಾ ನಿವೇದಿತವಿಷಯತ್ವಂ ಹಿ ತತ್ತ್ವಂ, ನಿವೇದನಂ ಚ ಸ್ವವೃತ್ತ್ಯಾರೂಢವಿಷಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಸ್ವರೂಪೇಣ ಚಿತಾವಾಧಾನಮ್ । ಏವಞ್ಚ ತೇ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಾ ಏವ ತಸ್ಯ ವೃತ್ತಯಃ । ತದುಕ್ತಂ ಭಾಷ್ಯೇ – ’ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ಯಾಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಯಃ ತದವಿಶಿಷ್ಟವೃತ್ತಿಃ ಪುರುಷಃ’ ಇತಿ । ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬೋಽಪಿ ನ ಸ್ಫಟಿಕವತ್ ಕಿಂತ್ವನಿಮಾನ ಏವ । ಏತದ್ಯದ್ವೃತ್ತಿಸಾರೂಪ್ಯಮೇವ ವೃತ್ತ್ಯಾಕಾರತಾಖ್ಯಂ ತದೇವಾಸ್ಯಾರ್ಥೋಪರಕ್ತವೃತ್ತಿಭಾನಂ ತಸ್ಯ ಚಾಕಾರೋಽಯಂ ಘಟ ಇತ್ಯಾದಿರೂಪ ಏವ ನತು ವೃತ್ತಿಬೋಧಸ್ಯ ಪೃಥಗಾಕಾರೋಽಸ್ತಿ । ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮೀತ್ಯಾದಿ ತು ಬುದ್ಧೇರೇವಾಕಾರಾನ್ತರಮಿತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ । ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶತ್ವಾದೇವಮಭಿಲಾಪ ಇತ್ಯನ್ಯೇ । ವೃತ್ತ್ಯಭಿನ್ನೈಕರೂಪತಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ದ್ರಷ್ಟುರಿತಿ ಭಾವಃ । ಬುದ್ಧಿಪುರುಷಯೋಃ ಸಂನಿಧಾನಾದಭೇದಗ್ರಹೇಣ ತಾಭಿರೇವ ವೃತ್ತಿಭಿಃ ಪುರುಷೋಽಪಿ ವೃತ್ತಿಮಾನಿವಾಕರ್ತಾಪಿ ಕರ್ತ್ರೇವಾಭೋಕ್ತಾಪಿ ಭೋಕ್ತೇವ ದುಃಖಾದಿಮಾನಿವ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿರಹಿತೋಽಪಿ ತತ್ಸಹಿತ ಏವ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತ್ಯಾ ಪ್ರಕಾಶತೇ । ಭೋಕ್ತೃತ್ವಭೋಗ್ಯತಾಲಕ್ಷಣಸಂಬನ್ಧಶ್ಚಾನಾದ್ಯವಿದ್ಯಾನಿಮಿತ್ತಕಃ ಪ್ರತಿನಿಯತಯೋರೇವ ಬುದ್ಧಿಪುರುಷಯೋಃ ಸ್ವಸ್ವಾಮಿಭಾವೋಽನಾದಿರೇವ । ಯಥಾ ಹ್ಯಯಸ್ಕಾನ್ತಃ ಸ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಯಃಸಂನಿಧೀಕರಣಾತ್ ಶಲ್ಯನಿಷ್ಕರ್ಷಕತಯೋಪಕಾರೀ ಸ್ವಾಮಿನಃ ಖಂ ಭವತಿ ಭೋಗಸಾಧನತ್ವಾದೇವಂ ಚಿತ್ತಮಯಃಸದೃಶವಿಷಯಜಾತಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಮಿನ್ಸಂನಿಧೀಕರಣಾತ್ ದೃಶ್ಯತ್ವಮುಪಕಾರಂ ಜನಯನ್ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವಂ, ಭೋಗಸಾಧನತ್ವಾತ್ । ಯದ್ಯಪಿ ಭೋಗ್ಯಭೋಕ್ತೃಭಾವೋ ನ ಪ್ರಲಯೇ ತಥಾಪಿ ಸ್ವಭುಕ್ತವೃತ್ತಿವಾಸನಾವತ್ತ್ವಾದಿಕಮೇವ ಬುದ್ಧೌ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವತ್ತ್ವಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಬೀಜಾವಸ್ಥಯಾ ನಿತ್ಯತ್ವಾದನಾದಿತ್ವಾಕ್ಷತಿಃ । ತತ್ಸಾರೂಪ್ಯಮೇವ ಚಿತೇರ್ದುಃಖಭೋಗಃ । ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಸ್ವರೂಪದುಃಖಹಾನಮೇವ ಮೋಕ್ಷಃ । ಯೇ ತ್ವಾತ್ಮನಿ ಮನಃಸಯೋಗಾತ್ಸುಖಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ವದನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಕಾರ್ಣದ್ವಯಕಲ್ಪನಾಗೌರವಮ್ । ಆತ್ಮನಿ ವಿಷಯನಿಷ್ಠಸುಖಾದ್ಯಾಕಾರವೃತ್ತಿಸ್ವೀಕಾರೇ ಪರಿಣಾಮಿತ್ವಾಪತ್ತಿಶ್ಚ । ಬುದ್ಧಾವರ್ಥವಿಷಯಕತ್ವಮನರ್ಥಾಕಾರತೈವ ಬುದ್ಧಿಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷರೂಪಾ ನತು ತತ್ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಃ, ಸ್ವಪ್ನಾದೌ ವಿಷಯಾಭಾವೇನ ತತ್ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಾಸಂಭವಾತ್ । ಪುರುಷೇ ತು ಸಾ ಪರಿಣಾಮರೂಪಾ ನ ಸಂಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬರೂಪೈವ । ವೃತ್ತೀನಾಮೇವ ಚ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಾರ್ಪಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ ನ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಾಯಾ ಬುದ್ಧೇರಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬನಮ್, ಉಕ್ತಸ್ವಸ್ವಾಮಿಭಾವಸ್ಯೈವ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬೇ ನಿಯಾಮಕತ್ವಾನ್ನ ಪರಬುದ್ಧಿವೃತ್ತೇಃ ಪರಸ್ಯ ಭಾನಮ್ । ’ಯಥಾ ಸಂಲ್ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ರಕ್ತಃ ಕೇವಲಸ್ಫಟಿಕೋ ಜನೈಃ । ರಞ್ಜಕಾದ್ಯುಪಧಾನೇನ ತದ್ವತ್ಪರಮಪುರುಷಃ’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಸ್ವೀಕಾರ ಇತಿ ದಿಕ್ । ಏವಂ ಬುದ್ಧಾವಪಿ ಚಿತ್ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬ ಆವಶ್ಯಕಃ । ಅನ್ಯಥಾ ಕರ್ತೃಕರ್ಮವಿರೋಧೇನ ಚೈತನ್ಯಭಾನಾನುಪಪತ್ತಿರಿತಿ ಧ್ಯೇಯಮ್ । ಉಭಯತ್ರೋಭಯಾಕಾರಬುದ್ಧಿಪರಿಣಾಮ ಏವ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೪ ॥

ವೃತ್ತಿಸಮುದಾಯರೂಪೋಽವಯವೀ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಾವಯವಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತೇ ಚ ವೃತ್ತಿಸಮುದಾಯಾಃ ಚೈತ್ರಮೈತ್ರಾದಿಚಿತ್ತಮೇದಾದ್ಬಹವ ಇತಿ ಬಹುಚನಮ್ । ಧರ್ಮಾಧರ್ಮವೃದ್ಧಿರೂಪಕ್ಲೇಶಫಲಿಕಾಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ । ಸತ್ತ್ವಪುರುಷಾನ್ಯತಾರೂಪವಿವೇಕಜ್ಞಾನಸಾಧನವಿಷಯಾಃ ಖ್ಯಾತಿಸಂಜ್ಞಾ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ । ತತ್ರ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಮಕ್ಲಿಷ್ಟಾಭಿರ್ನಿರೋಧೋಽಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಂ ಚ ಪರವೈರಾಗ್ಯೇಣೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ತತ್ರ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನ್ತರ್ವರ್ತಿನ್ಯೋಽಪ್ಯಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಭಿರನಭಿಭೂತಾಃ ಸ್ವಸಂಸ್ಕಾರಪರಿಪಾಕಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಅಭಿಭವನ್ತೀತಿ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಏವ ಭವನ್ತೀತಿ ಮಿಶ್ರಾಣಾಂ ನಾಧಿಕ್ಯಮ್ । ವೃತ್ತಿಭಿಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರೈಶ್ಚ ವೃತ್ತಯ ಇತ್ಯೇವಂ ವೃತ್ತಿಸಂಸ್ಕಾರಚಕ್ರಮಾವರ್ತತೇ ಆನಿರೋಧಯೋಗಾತ್ । ನಿರೋಧಾವಸ್ಥಾಂ ಚ ಚಿತ್ತಂ ದಗ್ಧಾಖಿಲಸಂಸ್ಕಾರಂ ಪ್ರಲಯಂ ಯಾತಿ । ಕೃತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣವೃತ್ತೀನಾಂ ಚೈತನ್ನಿರೋಧೇನೈವ ನಿರೋಧ ಇತ್ಯಾಶಯೇನ ಪಞ್ಚೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಆಸಾಂ ವೃತ್ತಿತ್ವಂ ಚೈತೈರೇವ ವ್ಯಾಪಾರೈಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಜೀವನಾತ್ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೫ ॥

ಸ್ಪಷ್ಟಮ್ ॥ ೬ ॥

ಅನಧಿಗತತತ್ತ್ವಬೋಧಃ ಪ್ರಮಾ, ತತ್ಕರಣಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಪ್ರಮಾಣಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ । ಅವಿಸಂವಾದಿ ಜ್ಞಾನಂ ವಾ ಪ್ರಮಾ । ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರಾ ಸ್ವತೋ ವಾ ಮನಃಸನಿಕರ್ಷಾತ್ ಜಾಯತೇ ಯೋ ವಿಶೇಷತಃ ಪದಾರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ ತತ್ಕರಣಂ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್ । ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರಾ ನಿರ್ಗತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಸಾಹಿತ್ಯೇನೈವಾರ್ಥಾಕಾರಃ ಪರಿಣಾಮಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಶಙ್ಖಪೈತ್ಯಾದ್ಯಾಕಾರತಾಯಾಂ ನಯನಾದಿಗತಪಿತ್ತಾದ್ಯನ್ವಯದರ್ಶನಾತ್ । ಅತ ಏವ ರೂಪಾದಿವೃತ್ತಿಷು ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಕರಣತ್ವಮುಚ್ಯತೇ । ವೃತ್ತಿಶ್ಚ – ’ಅನನ್ತಾ ರಶ್ಮಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವತ್ಯಃ ಸ್ಥಿತಾ ಹೃದಿ’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ಪ್ರಭಾವದ್ ದ್ರವ್ಯಮೇವ । ನಿಶ್ಚಯತ್ವಂ ಚ ಸಂಶಯಭಿನ್ನಜ್ಞಾನತ್ವಂ ತೇನ ನೇಚ್ಚಾಕೃತ್ಯಾದಿಷ್ವತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ । ಸ್ವತೋ ವೇತ್ಯನೇನ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿರಪಿ ಲಕ್ಷಿತಾ । ’ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಣಾಲಿಕಯಾ ಚಿತ್ತವೃತ್ತ್ಯಾಕಾರಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತ್ವಾಕಾರೋಪರಾಗಾತ್ ಬಾಹ್ಯಾರ್ಥಗೋಚರಂ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮವಿಶೇಷಧರ್ಮತಾದಾತ್ಮ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯಾಪ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮೋಪಸರ್ಜನಕವಿಶೇಷರೂಪೇಣ ಭಾನಮ್’ ಇತಿ ಭಾಷ್ಯಕೃತಃ । ತತ್ರಾಪೀನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಣಾಲಿಕಯೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್ । ಅನೇನಾನುಮಿತ್ಯಾದಿಷು ಚಿತ್ತವೃತ್ತ್ಯಾಕಾರೇಣೈವ ಸಾಕಾರತಾ ವೃತ್ತೇಃ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯಕತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಿತಮ್ । ತದವಚ್ಛಿನ್ನೇ ಏವ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗ್ರಹಾತ್ ॥ ಸ್ವಪ್ನಧ್ಯಾನಾದೌ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಘಟಾಕಾರಸ್ಯೈವಾನುಭೂಯಮಾನತ್ವಾತ್ ತತ್ರಾಪಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇರ್ಘಟಾದ್ಯಾಕಾರತಯಾನುಭವಾತ್ ಚಿತ್ತೇ ವಾಸನಾರೂಪೇಣ ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಸತ್ತಾಸ್ತಿ । ತೇ ಹಿ ವೃತ್ತಿಸಾಮಗ್ರ್ಯಾ ಸ್ಥೂಲಾಕಾರಾಸ್ತಸ್ಯಾಂ ಭಾಸನ್ತ ಇತಿ ದಿಕ್ । ಪ್ರಮಾಣಫಲಮವಿಶಿಷ್ಟಃ ಪೌರುಷೇಯಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಬೋಧ ಇತಿ ಭಾಷ್ಯಮ್ । ವೃತ್ತಿರೂಪಕರಣಸ್ಯ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಸಮಾನಾಕಾರಃ ಪುರುಷರೂಪೋ ಬೋಧಃ । ತತ್ರ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣಮವಿಶಿಷ್ಟ ಇತಿ । ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಸಾರೂಪ್ಯಾಪನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ಯದ್ಯಪಿ ಸ ನಿತ್ಯಸ್ತಥಾಪಿ ತತ್ತದಾಕಾರವೈಶಿಷ್ಟ್ಯೇನ ಫಲತ್ವಂ ಪುರುಷಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ಚೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ರಾಜಾರ್ಥೇ ಭೃತ್ಯವ್ಯಾಪಾರವತ್ ಪುರುಷಾರ್ಥಮೇವ ಕರಣವ್ಯಾಪಾರಾತ್ತದ್ಬೋಧಸ್ಯೈವ ಫಲತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್ । ವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರದೀಪಶಿಖಾವದ್ಬುದ್ಧೇರಗ್ರಭಾಗಃ । ಯೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾವ್ಯವಹಾರಃ । ಏಕಮಗ್ರೇ ವಿಷಯತಯಾ ಯಸ್ಯ ತದ್ಭಾವೋ ಹ್ಯೇಕಾಗ್ರತಾ ॥ ಅಯಂ ಘಟ ಇತ್ಯಾಕಾರ ಏವ ವೃತ್ತೇರ್ಬೋಧಃ । ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮೀತಿ ಬುದ್ಧೇರ್ವೃತ್ತ್ಯನ್ತರಂ, ಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶತಯಾಽಸ್ಯೈವಾಭಿಲಾಪೋ ವಾ । ಕೇಚಿದ್ಬುದ್ಧೌ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬ ಏವ ಪುರುಷಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಸ್ತದೇವ ವೃತ್ತ್ಯಾಕಾರತಾಮಾಪನ್ನಂ ಬೋಧಫಲಮಿತಿ । ತನ್ನ । ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿಪರಿಣಾಮರೂಪತಯಾ ತುಚ್ಛತ್ವೇನಾರ್ಥಭಾನರೂಪತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ಕಿಞ್ಚ ಪರಸ್ಪರಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಃ ಸ್ಮೃತಿಸಿದ್ಧಃ । ಕಿಞ್ಚ ಜಾನಾಮೀತ್ಯೇವಂ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತೌ ಭಾಸಮಾನಂ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಚೈತನ್ಯಂ ನ ಸ್ವಜ್ಞೇಯಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಕರ್ತೃಕರ್ಮವಿರೋಧಾತ್ । ಅತಸ್ತಸ್ಯಾ ಬಿಮ್ಬಚೈತನ್ಯೇ ಭಾನಮಾವಶ್ಯಕಮಿತಿ ದಿಕ್ ॥

ಲಿಙ್ಗಜನ್ಯಾ ವೃತ್ತಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯಾಽನುಮಾನಮ್ । ಆಪ್ತೇನ ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಕಾರುಣ್ಯಕರಣಪಾಟವರೂಪಾಪ್ತಿಮತಾ ಸ್ವಯಂ ದೃಷ್ಟಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯಾನುಮಿತಸ್ಯ ವಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ವಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಜ್ಞಾನಸದೃಶಜ್ಞಾನವಿಷಯತಯಾ ಪರಚಿತ್ತೇ ಸಮರ್ಪಯಿತುಮುಪದಿಶ್ಯತೇ ಯಃ ಶಬ್ದಸ್ತಜ್ಜನ್ಯಾ ತದರ್ಥವಿಷಯಾ ವೃತ್ತಿರಾಗಮಃ ॥ ಯತ್ರ ವಕ್ತಾಽದೃಷ್ಟಶ್ರುತಾನುಮಿತಾರ್ಥತ್ವೇನಾಶ್ರದ್ಧೇಯಃ ಸ ಆಗಮೋಽಪ್ರಮಾಣಮ್ । ಅನ್ಯಸ್ತು ಪ್ರಮಾಣಮ್ । ಮನ್ವಾದ್ಯುಕ್ತಾರ್ಥಾನಾಮಪಿ ತನ್ಮೂಲವೇದವಕ್ತಾ ಈಶ್ವರೋ ದೃಷ್ಟಾನುಮಿತಾರ್ಥಃ ಏವೇತಿ ತೇಽಪಿ ಪ್ರಮಾಣಮೇವ । ವೃತ್ತಯಸ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಭಾಸ್ಯಾಃ ಕರಣಾನಪೇಕ್ಷಣಾತ್। ಸಾಕ್ಷಾದ್ದರ್ಶನರೂಪಮೇವ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವಮ್ । ತದುಕ್ತಮ್ – “ಪ್ರಮಾತಾ ಚೇತನಃ ಶುದ್ಧಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ವೃತ್ತಿರೇವ ಚ । ಪ್ರಮಾಽರ್ಥಾಕಾರವೃತ್ತೀನಾಂ ಚೇತನೇ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬನಮ್ ॥ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತವೃತ್ತೀನಾಂ ವಿಷಯೋ ಮೇಯ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ವೃತ್ತಯಃ ಸಾಕ್ಷಿಭಾಸ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕರಣಸ್ಯಾನಪೇಕ್ಷಣಾತ್ ॥ ಸಾಕ್ಷಾದ್ದರ್ಶನರೂಪಂ ಚ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವಂ ಸಾಂಖ್ಯಸೂಚಿತಮ್’ ಇತಿ ॥ ಸುಖಾದಿಮತ್ಯೋ ಹಿ ವೃತ್ತಯಃ ರೂಪಾದಿಮತ್ಯೋ ಭಾರ್ಯಾ ಇವ ಪುರುಷಸ್ಯ ಭೋಗ್ಯಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ ॥ ೭ ॥

ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಮ್ ।ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಮಿಥ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಮತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಮಿತಿ, ಭಾಸಮಾನರೂಪಾಭಾವವದ್ವಿಶೇಷ್ಯಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ವಾಽತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿವಿಷಯಾಕಾರಸನಾಕಾರವಿಷಯಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಭ್ರಮಸ್ಥಲೇ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತ್ಯಾಕಾರಸ್ಯೈವ ವಿಷಯೇ ಆರೋಪ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಾತ್ । ಅತಃ ಸಂಶಯೋಽಪಿ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮೇವ । ಮಿಥ್ಯಾತ್ವೇನ ತಜ್ಜ್ಞಾನೇ ಬಾಧ್ಯತ್ವಮಪ್ಯಭಿಪ್ರೇತಮ್ । ಅತಏವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ನ ವಿಪರ್ಯಯತ್ವಮ್ । ನೇದಂ ರಜತಮಿತಿ ಜ್ಞಾನೋತ್ತರಮಿದಂ ರಜತಮಿತಿ ಜ್ಞಾನವ್ಯವಹಾರಯೋರಭಾವಃ, ಶಶಶೃಙ್ಗಮಿತಿ ಜ್ಞಾನವ್ಯವಹಾರೌ ಬಾಧಜ್ಞಾನಕಾಲೋತ್ತರಮಪೀತಿ ವಿಶೇಷಾತ್ । ವಸ್ತುತತ್ತ್ವವಿಷಯಜ್ಞಾನೇನ ಪ್ರಮಾಣೇನಾಪ್ರಮಾಣಬಾಧನಂ ದೃಷ್ಟಮ್, ಏಕಚನ್ದ್ರಜ್ಞಾನೇನೇವ ದ್ವಿಚನ್ದ್ರಜ್ಞಾನಸ್ಯ । ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನೇ ಚ ದೋಷಃ ಕಾರಣಮ್ । ಸಾ ಚಾವಿದ್ಯೇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತೇ । ಭ್ರಮಸ್ಥಲೇ ಬುದ್ಧಿರೂಪಚಿತ್ತವೃತ್ತ್ಯಾಕಾರಸ್ಯೈವ ವಿಷಯೇ ಆರೋಪಃ । ’ವಿಪ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿ ಚಿತ್ತಸ್ಥಂ ನ ಬಹಿಷ್ಠಂ ಕದಾಚನ । ಸ್ವಪ್ನಭ್ರಮಮದಾದ್ಯೇಷು ಸರ್ವೈರೇವಾನುಭೂಯತೇ’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ॥ ಅತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಮಿತಿವಚನಾದನ್ಯಥಾಖ್ಯಾತಿರತ್ರ ದರ್ಶನ ಇತಿ । ವೈಶೇಷಿಕಮತಾದಯಂ ವಿಶೇಷಃ – ತೇಷಾಂ ಬಾಹ್ಯರಜತಾರೋಪಃ, ಅಸ್ಮಾಕಂ ತ್ವಾನ್ತರಸ್ಯೇತಿ । ಅತ ಏವ ಪ್ರಾಗ್ದೃಷ್ಟಮಿದಾನೀಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಸ್ವರೂಪತೋ ಬಾಧಾನುಭವಃ ॥ ಕೇಚಿತ್ತು – ವಸ್ತುತಸ್ತು ಅತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠತ್ವಂ ತದ್ರೂಪಪ್ರಕಾರಕತ್ವಾಭಾವ ಇತಿ ಅಸಂಸರ್ಗಾವಿಶಿಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾನಂ ಭ್ರಮ ಇತಿ ಮತೇಽಪಿ ಸೂತ್ರಂ ಸುಯೋಜಮಿತಿ । ವಿಪರ್ಯಯ ಏವಾವಿದ್ಯಾಸ್ಮಿತಾರಾಗ್ದ್ವೇಷಾಭಿನಿವೇಶರೂಪಪಞ್ಚಪರ್ವಾಽವಿದ್ಯಾ । ರಾಗಾದೀನಾಮವಿದ್ಯಾನುಗತತ್ವಾದವಿದ್ಯಾಪರ್ಯಾಯತ್ವಂ ವಿಪರ್ಯಯತ್ವಂ ಚ । ಏಷಾಮೇವ ತಮೋಮೋಹಮಹಾಮೋಹತಾಮಿಸ್ರಾನ್ಧತಾಮಿಸ್ರೇತಿ ಸಂಜ್ಞಾ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೮ ॥

ಶಬ್ದವಿಷಯಕಜ್ಞಾನಮನುಪತತಿ ತಜ್ಜನ್ಯೋ ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನೇನ ವಿಶೇಷದರ್ಶನಕಾಲೇಽಪಿ ವ್ಯವಹಾರಾನಿವೃತ್ತೇರ್ವಿಪರ್ಯಯಾದ್ಭೇದ ಉಕ್ತಃ । ವಸ್ತುಶೂನ್ಯೋಽರ್ಥಶೂನ್ಯಃ । ತೇನ ಪ್ರಮಾಣವೃತ್ತೇರ್ಭೇದ ಉಕ್ತಃ । ಯಥಾ ಚೈತನ್ಯಪುರುಷಯೋರಭೇದೇನ ಭೇದಸ್ಯ ವಸ್ತುತಸ್ತತ್ರಾಭಾವಾಚ್ಚೈತನ್ಯಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನೋತ್ತರಂ ಚೈತ್ರಸ್ಯ ಗೌರಿತ್ಯಾದಾವಿವ ಭೇದಮೂಲಸಂಸರ್ಗವಿಷಯಾ ವೃತ್ತಿಃ । ಯದ್ವಾ ವಿವೇಕಿನಾಮಪಿ ಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಜ್ಞಾನಯೋರ್ಜನಕಸ್ತದಾರೋಪೋ ವಿಕಲ್ಪಃ । [ಭೇದ ಏವ ಚ ವ್ಯಪದೇಶಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ ವಿಶಿಷ್ಟೋಽಪದೇಶೋ ವ್ಯವಹಾರೋ ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ ।] ರಾಹೋಃ ಶಿರೋ ವನ್ಧ್ಯಾಸುತ ಇತ್ಯಾದಿ ಚೋದಾಹರಣಮ್ । ………. (?) ಯಥಾ ಬಾಣಸ್ತಿಷ್ಠತೀತಿ । ಅತ್ರ ಹಿ ಗತಿನಿವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತೀಯತೇ । ತತ್ರಾಭಾವೋ ನಾಮ (ನ) ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಗತಿನಿವೃತ್ತಿಃ ಕಲ್ಪಿತಾ । ತಸ್ಯಾ ಅಪಿ ಭಾವರೂಪತ್ವಂ ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವಾಪರೀಭಾವ ಇತಿ ಕಲ್ಪನಾಪರಮ್ಪರಾ । ಪೂರ್ವಾಪರೀಭೂತಕರ್ಮಕ್ಷಣಪ್ರಚಯಸ್ಯೈವೈಕಫಲಾವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯ ಧಾತ್ವರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ ದಿಕ್ । ಅನ್ಯೈರೇತಾನ್ಯಾಹಾರ್ಯಜ್ಞಾನಾನೀತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ ॥ ೯ ॥

ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದುಕ್ತಾನಾಂ ವೃತ್ತೀನಾಮಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾವರಕಂ ತಮಃ ತದಾಲಮ್ಬನಾ ಸ್ವಪಿಮೀತ್ಯಾಕಾರಾ ಆವರಕತಮೋವಿಷಯಾ ಚ ತದಾಚ್ಛಾದಿತಚಿತ್ತಗತಸುಖಾದಿವಿಷಯಾ ವೃತ್ತಿಃ ಸಾ ನಿದ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪುನರ್ವೃತ್ತಿಪದಂ ನಿದ್ರಾಯಾ ವೃತ್ತಿತ್ವೇ ಬಹೂನಾಂ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತೇಸ್ತದ್ದಾರ್ಢ್ಯಾಯ । ’ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಃ ಸುಷುಪ್ತಂ ಚ ಗುಣತೋ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಯಃ’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚ । ತದುದ್ಭೂತತಮ ಆಚ್ಛಾದಿತಬುದ್ಧಿಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯವೃತ್ತ್ಯಭಾವಾತ್ ತದ್ಗುಣಸುಖಾದೀನ್ಯವಬುಧ್ಯಮಾನಃ ಪುರುಷೋಽನ್ತಃಸಂಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ । ನಚ ವೃತ್ತ್ಯಭಾವ ಏವಾಸ್ತು, ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಮೇ ಮನಃ, ದುಃಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮಕರ್ಮಣ್ಯಂ ಮೇ ಮನೋ ಯತೋ ಭ್ರಮತ್ಯನವಸ್ಥಿತಮ್ , ಮುಢೋಽಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ಗುರೂಣಿ ಮೇ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಅಲಸಮಿವ ಮೇ ಚಿತ್ತಮಿತಿ ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ಸ್ಮರಣಾನುಭವಾತ್ । ಅನುಭವಾಭಾವೇ ಹಿ ಕಥಂ ಸ್ಮೃತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ । ತದನ್ಯತಮಗ್ರಹಣೇ ನಿಯಾತ್ಮಕಂ ತ್ವದೃಷ್ಟಾದ್ಯೇವೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ।ಅತ ಏವ ’ತ್ರಿಷು ಧಾಮಸು ಯದ್ಭೋಗ್ಯಂ ಭೋಕ್ತಾ ಭೋಗಶ್ಚ ಯದ್ಭವೇತ್’ ಇತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾ ತತ್ರಾಪಿ ಭೋಗ್ಯಮುಕ್ತಮ್ । ಯತ್ತು ’ನ ತದ್ವಿಭಕ್ತಮಸ್ತಿ ತತೋಽನ್ಯದ್ವಿಭಕ್ತಂ ಯತ್ಪಶ್ಯೇತ್’ ಇತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಸುಷುಪ್ತೇ ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವವಚನಂ ತತ್ಸಮಗ್ರಸುಷುಪ್ತಿಪರಂ, ಯತ್ರಾಯಮನುಭವಃ ’ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದವೇದಿಷಮ್’ ಇತಿ । ’ಮುಗ್ಧೇಽರ್ಧಸಂಪತ್ತಿರಿತಿ ವೇದಾನ್ತ್ಸೂತ್ರಾಚ್ಚ ತತ್ರ ’ಸುಖಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ವೃತ್ತ್ಯುತ್ಥದುಃಖರಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯತ್ತು ಸುಷುಪ್ತೌ ತಮಃ ಸಾಕ್ಷಿಭಾಸ್ಯಮೇವೇತಿ । ತನ್ನ । ಸಾಕ್ಷಿಣೋಽಪರಿಣಾಮಿತ್ವೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಮೃತ್ಯೋರಸಂಭವಾತ್ । ಏಷಾ ಚೈಕಾಗ್ರತುಲ್ಯಾಪಿ ತಾಮಸತ್ವಾದ್ಯೋಗಪರಿಪನ್ಥಿನೀತಿ । ಯತ್ತು ತ್ವಙ್ಮನೋಯೋಗರೂಪಕಾರಣಾಭಾವಾತ್ಸುಷುಪ್ತೌ ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವ ಇತಿ । ತನ್ನ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಗೇವ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾಂ ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯೇ ತಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಾಭಾವಾತ್ । ಗಾಢತಮೋರೂಪದೋಷೇಣ ಸರ್ವವೃತ್ತ್ಯಭಾವಸ್ಯಾಸ್ಮಾಭಿರಪ್ಯಙ್ಗೀಕಾರಾತ್ ॥ ೧೦ ॥

ಅನುಭೂತವಿಷಯಾದಧಿಕಸ್ಯ ಸಂಪ್ರಮೋಷಃ ಸ್ತೇಯಂ ಪರಿಗ್ರಹೋ ಯತ್ರ ನಾಸ್ತಿ ಸಾ ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನುಭೂತವಿಷಯಾದನಧಿಕವಿಷಯೇತಿ ಯಾವತ್ । ಏವಂ ಚಾನುಭವಸಮಾನವಿಷಯಾ ಪ್ರಾಯಃ, ಕದಾಚಿನ್ನ್ಯೂನವಿಷಯಾ, ಸರ್ವಥಾ ನಾಧಿಕವಿಷಯೇತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಮ್ । ತತ್ರ ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮೀತ್ಯನುವ್ಯವಸಾಯರೂಪಾನುಭವಸ್ಯ ವಿಷಯ-ವೃತ್ತಿರೂಪಜ್ಞಾನೋಭಯವಿಷಯಕತ್ವಾತ್ , ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ತಾದೃಶಸ್ಯೈವ ಜನನಾತ್ ತದುಭಯವಿಷಯೈವ ಸ್ಮೃತಿರಿತಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟಮ್ । ಅಯಂ ಘಟ ಇತಿ ಪೂರ್ವಾನುಭವತಸ್ತತ್ಸಮಾನವಿಷಯಕಸ್ಯ ಸ ಘಟ ಇತ್ಯೇವ ಸ್ಮರಣಸ್ಯಾನುಭವಾತ್ । ವ್ಯವಸಾಯತಃ ಸಂಸ್ಕಾರಸತ್ತ್ವೇಽಪಿ ತಜ್ಜನ್ಯಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯಕೃತಾ ಸ್ಮೃತಿತ್ವಾನಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ । ಪ್ರಮುಷ್ಟತತ್ತಾಕಸ್ಯ ಶಬ್ದಜನ್ಯಪದಾರ್ಥೋಪಸ್ಥಿತ್ಯಾದಿರೂಪಸ್ಯ ಸ್ಮರಾಮೀತ್ಯ(ನ)ನುಭವೇನಾನುಭವಮಧ್ಯೇ ಏವ ಪ್ರವೇಶ ಇತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ॥ ಅಸ್ಮದುಕ್ತವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ತು ತಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ಮೃತಿತ್ವೇ ನ ದೋಷಃ ॥ ವಸ್ತುತೋ ವ್ಯವಸಾಯೋಽಪಿ ಉಭಯಾಕಾರನಿರ್ಭಾಸ ಉಭಯೋರಪಿ ಚಿತಿಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬನಾದಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ಅತಏವ ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮೀತಿ ಜ್ಞಾನವಿಶೇಷ್ಯಕೋಽನುಭವಃ । ಸ ಘಟ ಇತಿ ಗ್ರಾಹ್ಯವಿಷಯವಿಶೇಷ್ಯಕಂ ಸ್ಮರಣಮ್ । ಪೂರ್ವಾನುಭೂತತತ್ತೇವ ತತ್ತಾವೃತ್ತೇರ್ವಿಷಯವಿಷಯಕಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವಾತ್ಸ್ವವಿಷಯಕಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತೇತಿ ಭಾಷ್ಯಾಶಯಃ । ತತ್ರಾನಧಿಗತಾರ್ಥವಿಷಯೋಽನುಭವಃ । ವೃತ್ತ್ಯನ್ತರಗೋಚರಾರ್ಥವಿಷಯಾ ಸ್ಮೃತಿರಿತಿ ಭೇದಃ । ನಚ ಸ್ವಪ್ನೇ ದೇಶಕಾಲಾನ್ತರಾನುಭೂತಸ್ಯ ಪಿತ್ರಾದೇರ್ದೇಶಕಾಲಾನ್ತರಸಂಬದ್ಧತಯಾ ಸ್ಮರಣೇನ ತತ್ರಾಪಿ ಸಂಪ್ರಮೋಷೋಽಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಚೇತ್ । ನ । ಕಲ್ಪಿತಸ್ಮರ್ತವ್ಯವಿಷಯತ್ವೇನ ತಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ । ಪ್ರಮಾಣಾಭಾಸೇ ಪ್ರಮಾಣವ್ಯವಹಾರವತ್ ಸ್ಮೃತ್ಯಾಭಾಸತ್ವೇನ ಸ್ಮೃತಿವ್ಯವಹಾರೋಽನ್ಯೇಷಾಮ್ । ಯದಾಪ್ಯನುಭೂತಾರ್ಥಮಾತ್ರವಿಷಯಃ ಸ್ವಪ್ನಸ್ತದಾಪಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಯಮಾಣತ್ವೇನ ಭಾನಾದಿತರಸ್ಮೃತಿವೈಲಕ್ಷಣ್ಯೇನ ವಿಪರ್ಯಯತೈವ ತಸ್ಯೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ಈದೃಶಸ್ಮೃತಿತ್ವಮೇವಾಭ್ಯುಪೇತ್ಯ ಸ್ವಪ್ನರೂಪಾ ಸ್ಮೃತಿರ್ಭಾವಿತಸ್ಮರ್ತವ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಭಾವಿತತ್ವೇನ ಸೂಚಿತಃ ಸ್ಮರ್ತವ್ಯೋಽರ್ಥೋ ಯಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ಅಯಮಪ್ಯುತ್ಸರ್ಗ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಆಸಾಂ ಚ ವೃತ್ತೀನಾಂ ಸುಖದುಃಖಮೋಹಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಕ್ಲೇಶರೂಪತಯಾ ಏತಾ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೧೧ ॥

ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ತನ್ನಿರೋಧಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರ ಚಿತ್ತನದ್ಯಾ ವಿಷಯಮಾರ್ಗಗಂ ವೃತ್ತಿಸ್ರೋತಃ ವಿಷಯದೋಷದರ್ಶನಜೇನ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಪ್ರತಿಬಧ್ಯತೇ । ವಿವೇಕದರ್ಶನಾಭ್ಯಾಸೇನ ಚ ವಿವೇಕಮಾರ್ಗಗಂ ವೃತ್ತಿಸ್ರೋತ ಉದ್ವಾಹ್ಯತೇ । ತೇನ ಚ ಧ್ಯೇಯಾಕಾರವೃತ್ತಿಪ್ರವಾಹಸ್ಯ ಬಲವತ್ವಂ ದಾರ್ಢ್ಯಂ ಚೇತಿ ಉಭಯಾಧೀನಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ॥ ಆಭ್ಯಾಂ ವಿನಿವೃತ್ತಬಾಹ್ಯಾಭಿನಿವೇಶಾನಾಂ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೀನಾಮನ್ತರ್ಮುಖತಯಾ ಸ್ವಕಾರಣೇ ಚಿತ್ತೇ ಶಕ್ತಿರೂಪತಯಾಽವಸ್ಥಾನೇ ಸತಿ ನಿರೋಧಾಖ್ಯೇ ಕೈವಲ್ಯಾಬ್ಧೌ ಚಿತ್ತನದೀ ವಿಲೀಯತ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೧೨ ॥

ತತ್ರ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಾಜಸತಾಮಸವೃತ್ತಿರಹಿತಸ್ಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮಾತ್ರವೃತ್ತ್ಯೇಕಾಗ್ರತಾ ಸ್ಥಿತಿಸ್ತತ್ರ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ತತ್ಸಂಪಾದನೇಚ್ಛಯಾ ತತ್ಸಾಧನವಿಷಯಾನುಷ್ಠಾನೇ ಯಾ ಯತ್ನಧಾರಾ ಸೋಽಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೩ ॥

ಸಃ ಅಭ್ಯಾಸೋ ದೀರ್ಘಕಾಲೇನ ಸೇವಿತೋ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಸೇವಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಶ್ರದ್ಧಾತಪಆದಿಭಿಃ ಸತ್ಕಾರೈಶ್ಚ ಸೇವಿತೋ ದೃಢಭೂಮಿರ್ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಾನಭಿಭೂತೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೪ ॥

ಅಪರವೈರಾಗ್ಯಂ ತಾವಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ । ಯತಮಾನಸಂಜ್ಞಾ ವ್ಯತಿರೇಕಸಂಜ್ಞಾ ಏಕೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಜ್ಞಾ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾ ಚ ॥ ತತ್ರ ವೈರಾಗ್ಯಸಾಧನಾನಾಮರ್ಜನರಕ್ಷಣಕ್ಷಯಹಿಂಸಾದ್ಯನನ್ತದೋಷದರ್ಶನಾದೀನಾಂ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಮನುಷ್ಠಾನಮಾದ್ಯಮ್ । ’ವಿರಕ್ತಿರ್ದೋಷದರ್ಶನಾತ್’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ॥ ಜಿತಾನ್ಯೇತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣೀ ಏತಾನಿ ಜೇತವ್ಯಾನೀತಿ ವ್ಯತಿರೇಕಾವಧಾರಣಂ ದ್ವಿತೀಯಮ್ । ಬಾಹ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯೇಷು ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಮನಸಿ ಮಾನಾಪಮಾನಾದಿವಿಷಯಕರಾಗದ್ವೇಷಾದ್ಯಪಸಾರಣಂ ತೃತೀಯಮ್ । ಏತತ್ತ್ರಿತಯಾಭ್ಯಾಸೇನ ಹಿ ವಿಷಯಸಂಯೋಗೇಽಪಿ ದೋಷದರ್ಶನಮಪ್ರತಿವಿದ್ಧಂ ಜಾಯತೇ ’ವೈರಾಗ್ಯಾದ್ದೋಷದರ್ಶನಮ್’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ॥ ಚತುರ್ಥಲಕ್ಷಣಮಿದಂ ಸೂತ್ರಮ್ । ದೃಷ್ಟೇಷ್ವೈಹಿಕೇಷು ಸ್ತ್ರ್ಯನ್ನಪಾನೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಷು ಆನುಶ್ರವಿಕೇಷು ವೇದಪ್ರತಿಪಾದಿತೇಷು ಸ್ವರ್ಗಕರಣಲೀನತ್ವಪ್ರಕೃತಿಲೀನತ್ವಾಣಿಮಾದ್ಯಷ್ಟೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಷು ವಿತೃಷ್ಣಸ್ಯ ಸಂನಿಹಿ(ತಾ(?) ತೇಷು ರೂಪಾದಿಷು ಮಾ)ನಾಪಮಾನಾದಿಷು ಚಾಕ್ಷುಬ್ಧಸ್ಯಾಽಽದ್ಯವೈರಾಗ್ಯತ್ರಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯಾ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾ ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಿಷಯಸಾಂನ್ನಿಧ್ಯೇಽಪಿ ತೇಷೂಪೇಕ್ಷಾಬುದ್ಧಿರ್ಮಮೈವೈತೇ ವಶ್ಯಾ ನಾಹಮೇಷಾಮಿತಿ ಚ ಯಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಕಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನತು ರಾಗಾಭಾವಮಾತ್ರಂ ವಿಷಯಾಸಾನ್ನಿಧ್ಯೇನ ರಾಗಾಭಾವೇ ವಿರಕ್ತತ್ವಾಪತ್ತೇಃ । ಆದ್ಯವೈರಾಗ್ಯತ್ರಯವತೋಽಪಿ ವಿಷಯಸಾನ್ನಿಧ್ಯೇ ಯೋಗಭ್ರಂಶೋ ಭವತೀತಿ ಚತುರ್ಥವೈರಾಗ್ಯಮೇವ ಯೋಗಹೇತುರಿತಿ ಭಾವಃ ॥ ೧೫ ॥

ಉಕ್ತವೈರಾಗ್ಯವತೋ ದೃಢತರಗುಣಪುರುಷವಿವೇಕಜ್ಞಾನಾದ್ಧರ್ಮ-ಮೇಘಸಮಾಧಿರೂಪಾದ್ಧೇತೋರುತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ಸಕಲಗುಣೇಷ್ವಾತ್ಮೋಪಕರಣೇಷು ಗುಣರೂಪಾಯಾಂ ಸತ್ವಪುರುಷಾನ್ಯತಾಖ್ಯಾತೌ ಚ ಯದ್ವೈತೃಷ್ಣ್ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಪ್ರಸಾದಾವಸ್ಥಾನಿಷ್ಪನ್ನಾತ್ಮಜ್ಞಾನತಾರೂಪಾ ತತ್ಪರಮುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । (ಪೂರ್ವ)ವಿಷಯೇಷ್ವಿವ ಜ್ಞಾನೇಽಪಿ ವಿನಾಶಿತ್ವಾದಿದೋಷದರ್ಶನಸತ್ತ್ವೇಽಪಿ ಅವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತ್ಯಾಖ್ಯಪ್ರಯೋಜನವಶೇನ ತತ್ರ ನಾಲಂಬುದ್ಧಿರೂಪಂ ವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನೇನಾವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತೌ ಚ ತೇನೈವ ದೋಷದರ್ಶನೇನ ತತ್ರಾಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಾರೂಪಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಿತಿ ಭಾವಃ । ಯದುತ್ತರಂ ನಿರ್ವಿಷಯಜ್ಞಾನಪ್ರಸಾದಮಾತ್ರರೂಪೋಽಸಂಪ್ರಾಜ್ಞಾತಃ ಸಮಾಧಿರಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಮ್ । ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ವೈರಾಗ್ಯೇ ಸತಿ ಐಹಿಕಕೈವಲ್ಯನಿಯಮಃ ॥ ೧೬ ॥

ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಿಶೇಷರೂಪೈರ್ವಿತರ್ಕಾದಿಭಿರನುಗಮಾತ್ ಉಪಧಾನಾತ್ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ । ಸಮ್ಯಕ್ ಸಂಶಯವಿಪರ್ಯಯರಾಹಿತ್ಯೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಜ್ಞಾಯತೇ ಭಾವ್ಯಸ್ವರೂಪಂ ಯೇನ ಸ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧಿಃ ಭಾವನಾವಿಶೇಷಃ । ಸ ಸವಿತರ್ಕಃ ಸವಿಚಾರಃ ಸಾನನ್ದಃ ಸಾಸ್ಮಿತಶ್ಚ । ಭಾವನಾ ಚ ಭಾವ್ಯಸ್ಯ ವಿಷಯಾನ್ತರಪರಿಹಾರೇಣ ಚೇತಸಿ ಪುನಃಪುನರ್ನಿವೇಶನಮ್ । ವಿತರ್ಕಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ನಿರೋಧಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ರಮಃ । ಉಚ್ಚಾರೋಹೇ ಕ್ರಮಿಕಸೋಪಾನಪರಂಪರಾವತ್ । ಸ್ವತೋ ನಿರೋಧೇ ಕ್ರಮಾಭಾವಾತ್ । ವಿತರ್ಕಾದಿಕ್ರಮ ಔತ್ಸರ್ಗಿಕಃ । ಏಕದಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಮಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ಪ್ರವೇಶಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶೋಽಸಮ್ಭವಾತ್ ।’ಸ್ಥೂಲೇ ವಿನಿರ್ಜಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ತತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಶನೈರ್ನಯೇತ್’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ । ಕಿಞ್ಚ ಸ್ಥೂಲಾದಿವಿಷಯೇ ರಾಗೇ ಉತ್ತರೋತ್ತರಭೂಮೌ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಾಸಮ್ಭವಃ । ಅತಃ ಸ್ಥೂಲಾದಿಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ತತ್ರ ತತ್ರ ದೋಷದೃಷ್ಟ್ಯೋತ್ತರೋತ್ತರಭೂಮ್ಯಾರೋಹಃ । ಯದಿ ತು ಕಸ್ಯಚಿದೀಶ್ವರಪ್ರಸಾದಾದಾದಾವೇವೋತ್ತರಭೂಮ್ಯಾರೋಹೋ ಭವತಿ ತೇನ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕಾಭ್ಯಾಸಸ್ತತ್ಸಿದ್ಧಿಕಾಮನಾಂ ವಿನಾ ನ ಕಾರ್ಯಃ। ಏತಚ್ಚ ಭೂಮಿಕಾಚತುಷ್ಟಯಮೇಕಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಲಮ್ಬನೇ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ । ಅನ್ಯಥಾ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವೋಪಾಸನಾತ್ಯಾಗದೋಷಾಪತ್ತೇಃ, ಚಿತ್ತಚಾಞ್ಚಲ್ಯದೋಷಾಪತ್ತೇಶ್ಚ । ತಥಾಹಿ – ಯದ್ವಿರಾಟ್ಶರೀರಂ ಚತುರ್ಭುಜಾದಿಕಂ ವಾ ಸ್ವಶರೀರಂ ವಾ ಪುರುಷೇಶ್ವರಸಹಿತಂ ಜಡಚತುರ್ವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವೈಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಪುರುಷೇಣ ಚ ಷಡ್ವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಸಂಘಾತಂ ಸಮಷ್ಟಿವ್ಯಷ್ಟ್ಯಾತ್ಮಕಮಾಲಮ್ಬನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ಭಾವನಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತದಾಲಮ್ಬನಂ, ತತ್ರಾಲಮ್ಬನೇ ಸ್ಥೂಲಯೋರ್ಮಹಾಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಯೋರ್ವಿದ್ಯಮಾನಾನಾಮಶೇಷ-ವಿಶೇಷಾಣಾಮತೀತಾನಾಗತವರ್ತಮಾನವ್ಯವಹಿತವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಾನಾಂ ಗುಣದೋಷಾಣಾಮದೃಷ್ಟಾಶ್ರುತಾಮತಾನಾಮಪಿ ಪೂರ್ವಾಪರಾನುಸಂಧಾನೇನ ಶಬ್ದಾರ್ಥೋಲ್ಲೇಖೇನ ಚ ಭಾವನಯಾ ಯಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಸ ವಿತರ್ಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತೇನ ಫಲೇನೋಪಹಿತಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ವಿತರ್ಕಾನುಗತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತತ್ರಾದೃಷ್ಟಾಶ್ರುತಾಮತಾನಾಂ ಪೂರ್ವಚಿನ್ತನಾಸಮ್ಭವೇಽಪಿ ಯೋಗಬಲೇನೈವೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ತೇಷಾಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಭವತಿ । ತಸ್ಯೈವ ಪುನಃ ಸವಿತರ್ಕನಿರ್ವಿತರ್ಕಾಖ್ಯೌ ಭೇದೌ ವಕ್ಷ್ಯತಿ । ವಿತರ್ಕೇ ವಿಪರೀತತರ್ಕಣಂ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನವಿಕಲ್ಪರೂಪಮಿತ್ಯಗ್ರೇ ಸ್ಫುಟಮ್ । ಅತ್ರ ಸ್ಥೂಲಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ತಪ್ತಾಯಃಪಿಣ್ಡವದೇಕೀಭಾವೇನ ಪುರುಷಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಭಾನಮುತ್ತರೇ ಚ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಹಾನಿರಿತಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟಮ್ । ಜಪಾದಿಜನ್ಯಾತ್ ಧ್ರುವಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಭುಜಾದಿಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾಚ್ಚಾಯಂ ವಿಲಕ್ಷಣಃ । ತೇಷಾಂ ಹಿ ತಪೋಧ್ಯಾನಾದಿತುಷ್ಟಃ ಪರಮೇಶ್ವರಃ ಸ್ವಯಂ ಶರೀರಂ ನಿರ್ಮಾಯ ಪುರಃ ಪ್ರಕಟೀಭೂಯ ವಾಗಾದಿವ್ಯವಹಾರಂ ಚಕ್ರೇ । ಯೋಗಿನಸ್ತು ಯೋಗಬಲೇನ ವೈಕುಣ್ಠಶ್ವೇತದ್ವೀಪಾದಿರೂಪಂ ಪಶ್ಯನ್ತೀತಿ ವಿಶೇಷಃ । ತತಸ್ತತ್ರೈವಾಲಮ್ಬನೇ ದೋಷಜ್ಞಾನೇನ ಸ್ಥೂಲಾಕಾರದೃಷ್ಟಿಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕಾರಣತ್ವೇನಾನುಗತಾ ಯೇ ತನ್ಮಾತ್ರಾಹಂಕಾರಪ್ರಕೃತಿರೂಪಾ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಯೋಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಅರ್ಥಾಸ್ತೇಷು ಕ್ರಮೇಣ ಧಾರಣಾದಿತ್ರಯೇಣ ಯಸ್ತದ್ಗತಾಶೇಷಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಸ ವಿಚಾರಃ, ವಿಶೇಷೇಣ ಚರಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತುಪರ್ಯನ್ತಂ ಯತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಾತ್ತದುಪಹಿತೋ ವಿಚಾರಾನುಗತಃ । ಅಸ್ಯ ಸವಿಚಾರನಿರ್ವಿಚಾರರೂಪೌ ಭೇದೌ ವಕ್ಷ್ಯತಿ । ನಚ ಸ್ಥೂಲಾಲಮ್ಬನೇ ಕಥಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿರ್ಯಥಾರ್ಥಾ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಷಡ್ವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಕಾರ್ಯತಯಾ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋಶ್ಚಾಭೇದೇನ ಷಡ್ವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವರೂಪತ್ವಾತ್ । ತತ್ರಾಪಿ ಕಾರ್ಯರೂಪತಾಽಸ್ಥಿರಾ ಕಾರಣರೂಪತೈವ ಚ ಸತ್ಯಾ । ನಚೈವಮಪ್ಯದೃಷ್ಟಸ್ಯ ಕಥಂ ಭಾವನಾ, ಶ್ರುತಮತಪ್ರಕಾರತಯೈವ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ಭಾವನಾಸಂಭವಾತ್ । ಅಶ್ರುತಾಮತವಿಷಯಸ್ಯ ಚ ಯೋಗಜಧರ್ಮಬಲೇನೈವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ತತಸ್ತತ್ರೈವಾಲಮ್ಬನೇ ತಾಮಪಿ ದೃಷ್ಟಿಂ ದೋಷದರ್ಶನೇನ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಾನುಗತಸುಖರೂಪಪುರುಷಾರ್ಥೇ ಧಾರಣಾದಿತ್ರಯೇಣ ಪೂರ್ವವದಶೇಷವಿಶೇಷತಃ ಸುಖಾಕಾರಃ ಸ ಆನನ್ದಃ ಜ್ಞಾನಜ್ಞೇಯಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್ ತದುಪಹಿತಃ ಸಾನನ್ದಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಸುಖವದ್ದುಃಖಮೋಹಾವಪಿ ಸರ್ವತ್ರ ತಥಾಪಿ ಸುಖರಾಗೇಣೈವ ಸಂಸಾರಾದಾತ್ಮದರ್ಶನಪ್ರತಿಬನ್ಧಾಚ್ಚ ತದೇವ ಮುಖ್ಯತೋಽಶೇಷವಿಶೇಷತೋ ಯೋಗೇನ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಯಥಾ ತತ್ರ ದೋಷದರ್ಶನೇನ ದುಃಖದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಯೋಗಜಸಿದ್ಧಿಷ್ವಪಿ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಯೇನಾನನ್ದಮಾತ್ರೇ ಯೋಗೋಪದೇಶ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ತತ ಆನನ್ದಪರ್ಯನ್ತಂ ದೋಷದರ್ಶನೇನ ವಿರಜ್ಯ ತತ್ರೈವಾಲಮ್ಬನೇ ಜೀವೇಶ್ವರರೂಪಂ ಯತ್ಪುರುಷದ್ವಯಮಸ್ತಿ ತದನ್ಯತರಸ್ಯ ಕೂಟಸ್ಥಚಿನ್ಮಾತ್ರರೂಪಸ್ಯ ಜಡೇಭ್ಯೋ ವಿವೇಕೇನ ಯ ಆತ್ಮಾಕಾರಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಸೋಽಸ್ಮಿತಾ, ದೇಹಾದಿಭಿನ್ನೋಽಸ್ಮೀತ್ಯೇತಾವನ್ಮಾತ್ರಾಕಾರತ್ವಾದಸ್ಮೀತ್ಯೇತಾವನ್ಮಾತ್ರಾಕಾರತ್ವಾದ್ವಾ । ಇತಃ ಪರಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾಭಾವಾದೇಷಾ ಚರಮಭೂಮಿಕಾ । ಅತ್ರಾಸ್ಮಿತಾಶಬ್ದೇನ ವಿವಿಕ್ತಚೇತನಾಕಾರಂ ಮಾತ್ರತೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ । ತೇನಾದೀನಭಾವೇನ(?)ಯ ಐಶ್ವರಶ್ಚೇತನತತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಸಂಗ್ರಹಃ । ತದನುಗತೋಽಸ್ಮಿತಾನುಗತಃ । ಅಸ್ಯೈವ ಪರಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಧರ್ಮಮೇಘಸಮಾಧಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಯಸ್ಯೋದಯೇ ಜ್ಞಾನೇಽಪ್ಯಲಂಪ್ರತ್ಯಯರೂಪಪರವೈರಾಗ್ಯಂ ಜಾಯತೇ । ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಜೀವಾತ್ಮವಿಷಯಾಸ್ಮಿತಾ । ತತಸ್ತತೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಪರಮಾತ್ಮವಿಷಯಾ । ಜೀವಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಂ ಹಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ತತ್ರೈವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕೂಟಸ್ಥತ್ವಾದಿಜ್ಞಾನಸ್ಯೈವ ತತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರತ್ವಾತ್ । ಅಯಮೇವ ಸತ್ವಪುರುಷಾನ್ಯತಾಖ್ಯಾತಿಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ । ಪಾರಮೇಶ್ವರಯೋಗಸ್ತು ಕೌರ್ಮೇ ಉಕ್ತಃ – ’ಯತ್ರ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಪ್ರಪಶ್ಯನ್ತಿ ವಿಮುಕ್ತಾ ವಿಶ್ವಮೀಶ್ವರಮ್’ ಇತಿ । ಕಾರಣರೂಪೇಣ ವಿಭುತ್ವೇನ ಚ ಸರ್ವತ್ರಾನುಗಮಾದಸ್ಮಿತಾಯಾ ಅಚೇತನಘಟಾದ್ಯಾಲಮ್ಬನೇಷ್ವಪಿ ಸಂಭವ ಇತಿ ದಿಕ್ । ಚತ್ವಾರೋಽಪ್ಯೇತೇ ಸಾಲಮ್ಬನಾಃ ಸಬೀಜಾ ಇತಿ ಚೋಚ್ಯನ್ತೇ ಧ್ಯೇಯರೂಪಾಲಮ್ಬನಯೋಗಾದ್ವೃತ್ತಿಬೀಜಸಂಸ್ಕಾರೋಽನ್ತತ(?)ಶ್ಚೇತಿ ಧ್ಯೇಯಮ್ ॥ ೧೭ ॥

ತತ್ವಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣವೃತ್ತೇರಪಿ ವಿರಾಮೋಽಸ್ತು ಇತಿ ’ನೇತಿನೇತಿ’ ಇತ್ಯುದೀರಿತೋ ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಜ್ಞಾನೇಽಪ್ಯಲಂಬುದ್ಧ್ಯಾತ್ಮಾ ಪರವೈರಾಗ್ಯರೂಪಸ್ತಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಾತ್ಪೌನಃಪುನ್ಯಾಜ್ಜಾಯತೇ ಯಃ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಾವಶೇಷೋ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ಸ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾದನ್ಯೋಽಸಂಪ್ರಾಜ್ಞಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷ ಇತ್ಯನೇನ ಮೋಕ್ಷಕಾಲಿಕನಿರೋಧವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ । ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಂ ತಿಷ್ಠತಿ ನತು ವೃತ್ತಿಃ । ಮೋಕ್ಷೇ ತು ಚಿತ್ತಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಂ ವಿಲಯಾತ್ಸಂಸ್ಕಾರೋಽಪಿ ನ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ವಿಶೇಷಃ । ವಿರಾಮಪ್ರತ್ಯಯಾಭ್ಯಾಸೇನ ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರನಾಶೇಽಪಿ ತಜ್ಜನ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ಶೇಷಃ । ತಜ್ಜನ್ಯಾ ವೃತ್ತಿಸ್ತು ನಾಗ್ರೇ । ತತ್ರ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಯನ್ತ್ರಿತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನಮ್ । ಸುಷುಪ್ತೌ ತು ಲಯ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ । ಸರ್ವಸಂಗವಿವರ್ಜಿತತ್ವೇನ ನಿಃಶೇಷಕ್ಲೇಶರಾಹಿತ್ಯೇನ ಚ ತ್ವಮರ್ಥಶೋಧನಂ ಯೋಗಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ । ತತಸ್ತತ್ಪದಾರ್ಥಶೋಧನಪೂರ್ವಕಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥನಿಷ್ಠತಾ ವೇದಾನ್ತಶಾಸ್ತ್ರಗಮ್ಯಾ । ತಚ್ಛೋಧನೋಪಯುಕ್ತತ್ವಮಾತ್ರೇಣಾನೇಕತ್ವವಾದೋ ಜೀವಾನಾಮಾನನ್ದರೂಪತ್ವಾಭಾವಶ್ಚಾತ್ರೋಕ್ತೋ ನ ತು ವಾಸ್ತವ ಇತ್ಯವಿರೋಧಃ । ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗವತಃ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶಾದ್ವ್ಯುತ್ಥಾನೇಽಪಿ ವೃತ್ಯಭಾವ ಏವ ವೃತ್ತಿಜನಕಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ನಾಶಾದಿತಿ ದಿಕ್ ॥ ೧೮ ॥

ವಿದೇಹಾಶ್ಚ ಪ್ರಕ್ರುತಿಲಯಾಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ । ತತ್ರ ವಿದೇಹಾಃ ಸ್ಥೂಲದೇಹನಿರಪೇಕ್ಷೇಣ ಲಿಙ್ಗದೇಹೇನಾಖಿಲವ್ಯವಹಾರಕ್ಷಮಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಯಃ । ತೇ ಹಿ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯತನ್ಮಾತ್ರಾಹಂಕಾರಮಹತಾಮನ್ಯತಮದಾತ್ಮತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪದ್ಯ ತದುಪಾಸನಯಾ ತದ್ವಾಸಿತಾನ್ತಃಕರಣಾಃ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾನ್ತರಂ ತದನ್ಯತಮೇ ಲೀನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷಮನಸಃ ಸ್ಥೂಲದೇಹರಹಿತಾ ಅವೃತ್ತಿಕತ್ವಾತ್ಕೈವಲ್ಯಮಿವಾನುಭವನ್ತಿ , ಪ್ರಾಪ್ತಾಬಧಯಸ್ತು ಪುನಃ ಸಂಸಾರೇ ವಿಶನ್ತಿ । ಯಥಾ ವರ್ಷಾತಿಪಾತೇ ಮೃದ್ರೂಪಾ ಮಣ್ಡೂಕಾಃ ಪುನರ್ವರ್ಷಾಸೇಕೇನ ಮಣ್ಡೂಕದೇಹಮನುಭವನ್ತಿ ತದ್ವತ್ । ತೇ ಹಿ ದೈನನ್ದಿನಪ್ರಲಯೇ ಕದಾಚಿಚ್ಚ ಸರ್ಗಕಾಲೇಽಪಿ ಸ್ವಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರೋಪಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷೇಣ ನಿರೋಧಾವಸ್ಥೇನ ಕೈವಲ್ಯಪದಮಿವ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಃ ಪ್ರಾಪ್ತೇಽವಧೌ ವ್ಯುತ್ಥಾನಕಾಲೇ ದೇವಭಾವಪ್ರಾಪಕಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ತದ್ಭಾವಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತತ್ಫಲಮೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಕಂ ತತೋ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಮುಚ್ಯನ್ತೇ । ’ದಶ ಮನ್ವನ್ತರಾಣೀಹ ತಿಷ್ಠನ್ತೀನ್ದ್ರಿಯಚಿನ್ತಕಾಃ । ಭೌತಿಕಾಶ್ಚ ಶತಂ ಪೂರ್ಣ ಸಹಸ್ರಂ ತ್ವಾಭಿಮಾನಿಕಾಃ ॥ ಬೌದ್ಧಾ ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ವಿಗತಜ್ವರಾಃ’ ಇಯುಕ್ತೇಃ । ತೇಷಾಂ ಚ ಏತದ್ದೇಹಪಾತಾನನ್ತರಂ ಸ್ವಸ್ವಾಧಿಕಾರಾವಸರೇ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವರೂಪಜನ್ಮಮಾತ್ರಕಾರಣಕತ್ವಾದ್ಭವಪ್ರತ್ಯಯಃ । ಭವೋ ಜನ್ಮ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಾತ್ । ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯುಪಾಸನಯಾ ತಚ್ಛವಲೇಶ್ವರೋಪಾಸನಯಾ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಂ ಭಿತ್ತ್ವಾ ಮಹತ್ತತ್ವಪರ್ಯನ್ತಾವರಣಾನ್ಯತೀತ್ಯ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾವರಣಂ ಗತಾಃ ತದುಪಾಸನಯಾ ತದ್ವಾಸನಾವಾಸಿತಾನ್ತಃಕರಣಾಃ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾನ್ತರಂ ತತ್ರ ಲೀನಾಸ್ತೇಽಪಿ ಸಾಧನಾನುಷ್ಠಾನಂ ವಿನೈವ ತತ್ರಾವಿರ್ಭಾವರೂಪಾಜ್ಜನ್ಮತ ಏವ ತಥಾವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ । ’ಪೂರ್ಣಂ ಶತಸಹಸ್ರಂ ತು ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯವ್ಯಕ್ತಚಿನ್ತಕಾಃ’ । ಇತ್ಯವಧಿಸಮಾಪ್ತೌ ಪುನಃ ದೇವಾದಿಸಂಸಾರೇ ವಿಶನ್ತಿ । ತತೋ ಮುಚ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಾಗ್ವತ್ । ತತ್ಸ್ಥಾಸ್ತು ವಿವೇಕಖ್ಯಾತೇರಭಾವಾತ್ಸಾಧಿಕಾರಚೇತಸಃ ಕೈವಲ್ಯಪದಮಿವಾನುಭವನ್ತಿ ಸ್ಥೂಲದೇಹವೃತ್ತಿಸಜಾತೀಯವೃತ್ತ್ಯಭಾವಾತ್ । ಅತ ಏವೇನ್ದ್ರಿಯಾದ್ಯುಪಾಸಕಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾದ್ಯಭಿಮಾನಿಸೂರ್ಯಾದಿಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಫಲತ್ವೇನ ಶ್ರವಣಮ್ । ಅಯಂ ಚೈಷಾಂ ವಿದೇಹೇಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷಃ – ತೇಷಾಮಲ್ಪಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಮಲಿನಶ್ಚ ವಿಷಯಃ । ಏತೇ ಚ ತೇಷಾಮಪೀಶಾಃ ಸ್ವಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರೇಣ ನಿರ್ಮಲಸತ್ವವಿಷಯಭೋಗಾ ಈಶ್ವರಕೋಟಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ । ಪ್ರಲಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಲೀನತ್ವಾತ್ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ನ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ತಸ್ಯ ಪುರುಷಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ಏವಂ ಚ ತೇ ಸಂಸಾರಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತಯಾ ಹೇಯಾ ಇತಿ ಭಾವಃ ॥ ಭವಪ್ರತ್ಯಯ ಇತಿ ಪದಂ ತನ್ತ್ರೇಣ ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷಾರ್ಥಕಮಪೀತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ॥ ೧೯ ॥

ಅಧಿಮಾತ್ರೋಪಾಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿಃ, ಸಮಾಧಿಲಾಭಸ್ತತ್ಫಲಲಾಭಶ್ಚೇತಿ ಶೇಷಃ ।’ವಿನಿಷ್ಪನ್ನಸಮಾಧಿಸ್ತು ಮುಕ್ತಿಂ ತತ್ರೈವ ಜನ್ಮನಿ’ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ॥ ೨೧ ॥

ಮೃದುತೀವ್ರೋ ಮಧ್ಯತೀವ್ರಃ ಅಧಿಮಾತ್ರತೀವ್ರ ಇತಿ ಶೈಘ್ರ್ಯಂ ತ್ರಿಧಾ । ಏವಂ ಚ ಮೃದುತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯಾಸನ್ನಸ್ತತೋ ಮಧ್ಯತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯಾಸನ್ನತರಃ ತತೋಽಪ್ಯಧಿಮಾತ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯಾಸನ್ನತಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತೋಽಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದ ಆಗಾಮಿಸೂತ್ರಸ್ಥಸಾಧನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಆಸನ್ನತಮಸಮಾಧ್ಯಾದಿಲಾಭೇ ॥ ೨೨ ॥

ಪೂರ್ವಸೂತ್ರಸ್ಥಂ ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ । ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೇಶ್ವರಸ್ಯ ಪರಬ್ರಹ್ಮಾದಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಸ್ಯೌಪಾಧಿಕೈಶ್ವರ್ಯೋಪಲಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಚಿನ್ಮಾತ್ರಪುರುಷವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರಣಿಧಾನಂ ’ತಜ್ಜಪಸ್ತದರ್ಥಭಾವನಮ್’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ತದ್ವಿಷಯಕಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಸಮಾಧಿತ್ರಯಾದಲ್ಪಾದಿತಿ ಆಸನ್ನತಮೋ ಯೋಗಸ್ತತ್ಫಲಂ ಚ ಭವತಿ । ಪೂರ್ವಂ ಹಿ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ಜೀವಾತ್ಮಸಾಧಾರಣ ಉಕ್ತಃ । ತತ್ರ ಜೀವಾತ್ಮವಿಷಯಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾದುಕ್ತೋಪಾಯೇನೈವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯಾಸನ್ನತಮತಾ । ಪರಮಾತ್ಮಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾತ್ ತಂ ವಿನಾಪಿ ಸ ಆಸನ್ನತಮ ಇತಿ ಭಾವಃ । ಅತ ಏವ ಶ್ರುತ್ಯಾದಿಷು ಪ್ರಾಯೇಣ ಪರಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಮೇವ ಮೋಕ್ಷಹೇತುತ್ವೇನೋಪದಿಶ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾದಯಂ ಮುಖ್ಯೋ ಮಾರ್ಗ ಇತಿ ತತ್ತ್ವಮ್ । ಕಿಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನಾ ಚಿನ್ತನರೂಪಪ್ರೇಮಲಕ್ಷಣಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾಭಿಮುಖಈಶ್ವರೋಽಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷೋ ಭವತ್ವಿತ್ಯಭಿಧ್ಯಾಯತಿ । ಏವಞ್ಚ ತಸ್ಯಾವ್ಯಾಹತೇಚ್ಛತ್ವಾತ್ತದ್ರೂಪಾದಭಿಧ್ಯಾನಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷ ಆಸನ್ನತಮ ಇತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಮ್ ॥ ೨೩ ॥

ಅವಿದ್ಯಾಸ್ಮಿತಾರಾಗದ್ವೇಷಾಭಿನಿವೇಶಾಃ ಕ್ಲೇಶಾಃ । ಕರ್ಮ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ । ವಿಪಾಕಾಃ ಕರ್ಮಫಲಾನಿ ಜನ್ಮಾಯುರ್ಭೋಗಾಃ । ಆಶಯಸ್ತದನುಗುಣಂ ಸಂಸಾರಸಾಮಾನ್ಯಮ್ । ಏತೈಃ ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪ್ಯಪರಾಮೃಷ್ಟಃ ಪುರುಷವಿಶೇಷ ಈಶ್ವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಪ್ರಕೃತಿಲೀನಾದಿವ್ಯಾವೃತ್ತಯೇ ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪೀತಿ ಪರಾಮರ್ಶಶೂನ್ಯತ್ವಾರ್ಥಕಾಪರಾಮೃಷ್ಟಪದಲಬ್ಧಮ್ ।ಯದ್ಯಪಿ ಜೀವಾ ಅಪಿ ಕ್ಲೇಶಾದಿಶೂನ್ಯಾ ಏವ ತೇಷಾಮನ್ತಃಕರಣಧರ್ಮತ್ವಾತ್, ತಥಾಪಿ ಸ್ವಾಶ್ರಯಸ್ವಾಮಿತ್ವಸಂಬನ್ಧೇನೈವ ಕ್ಲೇಶಾದ್ಯಭಾವಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಣಾನ್ನ ದೋಷಃ । ಜೀವಾ ಹಿ ತತ್ಫಲದುಃಖಾದಿಭೋಕ್ತೃತ್ವಾತ್ ಕ್ಲೇಶಾದ್ಯಾಶ್ರಯಚಿತ್ತಸ್ವಾಮಿನಃ । ತದುಕ್ತಮ್ – ಸ ಹಿ ತತ್ಫಲಭೋಕ್ತೇತಿ । ಯಥಾ ಯೋದ್ಧೃಷು ವರ್ತಮಾನೌ ಜಯಪರಾಜಯೌ ಸ್ವಾಮಿನಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯೇತೇ ಇತಿ ಚ ಭಾಷ್ಯೇ । ಈಶ್ವರತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯೇಚ್ಛಾಮಾತ್ರೇಣ ಸಕಲಜಗದುದ್ಧರಣಕ್ಷಮತ್ವಮ್ । ತಚ್ಚ ಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತಿಶಯಸಂಪತ್ತಿಂ ವಿನಾ ನ, ಸಾ ಚಾಪಹತರಜಸ್ತಮೋಮಲವಿಶುದ್ಧಸತ್ವೋಪಾದಾನಂ ವಿನೇತ್ಯಾಲೋಚ್ಯ ಸ್ವಯಮೇವ ಸತ್ವಮಯಂ ಪ್ರಧಾನಮುಪಾದತ್ತೇ । ಏತಾವತೈವ ಪ್ರಧಾನಪ್ರೇರಕತಾಸ್ಯ ಯತ್ ಲೋಕೋದ್ಧರಣೇಚ್ಛಯಾ ತದಙ್ಗೀಕಾರಃ । ಉಪಾದಾನೋಽಪಿ ನಾಸ್ಮದಾದಿವತ್ತತ್ತ್ವಮವಿದ್ವಾನ್ ಭವತಿ । ನಹಿ ನಟೋ ರಾಮತ್ವಮಾರೋಪ್ಯ ತಾಸ್ತಾಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ದರ್ಶಯನ್ ಭ್ರಾನ್ತೋ ಭವತಿ । ಏವಞ್ಚೇದಮಾಹಾರ್ಯಮಸ್ಯ ರೂಪಮ್ । ಬಾಧಕಾಲೀನೇಚ್ಛಾಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮಾಹಾರ್ಯಮ್ । ನಚೇಚ್ಛಾಯಾ ಸತ್ವೋಪಾದಾನಂ ತೇನಚೇಚ್ಛೇತ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯಃ, ಅನಾದಿತ್ವಾತ್ । ಪೂರ್ವಕಲ್ಪಸಂಹಾರಕಾಲೇ ಪೂರ್ಣೇ ಮಯಾ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಕರ್ಷ ಉಪಾದೇಯ ಇತಿ ಪ್ರಣಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ತತ್ಸಂಹಾರೇ, ಈಶ್ವರಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರಧಾನಸಾಮಾನ್ಯಮುಪಾಗತೇಽಪಿ ತದವಧೌ ಪೂರ್ಣೇ ಪ್ರಣಿಧಾನವಶಾತ್ಪುನಸ್ತದುಪಾದತ್ತೇ ಇತ್ಯನಾದಿತ್ವೇನ ಶಾಶ್ವತಿಕತ್ವಾನ್ನ ದೋಷಃ । ಏವಂ ಸಂಹಾರಕಾಲೇ ತಮಉಪಾದಾನೇ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತೇರ್ದ್ವೇ ಶಕ್ತೀ ಸಾಹಜಿಕೇ ಸೃಷ್ಟಿಶಕ್ತಿರ್ಲಯಶಕ್ತಿಶ್ಚೇತಿ । ತತ್ರೇಶ್ವರೇಣ ಸತ್ವಪರಿಗ್ರಹೇ ಸೃಷ್ಟಿಶಕ್ತೇರುದ್ಬೋಧಃ । ತಮಃಪರಿಗ್ರಹೇ ಲಯಶಕ್ತೇರುದ್ಬೋಧಃ । ತಮಃಪರಿಗ್ರಹೇ ಚ ಯೋಗನಿದ್ರೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತತ್ತಚ್ಛಕ್ತ್ಯುದ್ಬೋಧೇ ತ್ವನಾದಿವಾಸನಾಸಹಕಾರೇಣ ತತ್ತತ್ಪುರುಷಭೋಗಾರ್ಥಂ ತಥಾ ತಥಾ ಪ್ರಧಾನಂ ಪರಿಣಮತೇ ಇತಿ ನ ವೈಷಮ್ಯನೈರ್ಘೃಣ್ಯೇ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತೇ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ನನ್ವೀದೃಶೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಿಂ ಮಾನಮಿತಿ ಚೇಚ್ಛ್ರುತಿಸ್ಮೃತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಮಿತಿ ಗೃಹಾಣ । ತತ್ಕರ್ತೃಕಮನ್ತ್ರಾಯುರ್ವೇದಾದೌ ಅರ್ಥಾವ್ಯಭಿಚಾರನಿಶ್ಚಯಾತ್ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಸ್ಯ ಇಷ್ಟತ್ವೇನಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ತತ್ಕರ್ತೃಕೇ ತತ್ಸ್ವರೂಪಬೋಧಕೇಽಪಿ ತನ್ನಿಶ್ಚಯಾತ್ । ನಚ ತಸ್ಯಾನ್ಯಕರ್ತೃಕತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತಿ । ಓಷಧೀನಾಂ ತತ್ಸಂಯೋಗಾನಾಂ ಚಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಯೋರನ್ಯಸ್ಯ ಸಹಸ್ರೇಣಾಪಿ ಪುರುಷಾಯುಷೈರಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ । ನಚಾಗಮಾದನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕೌ ತಾಭ್ಯಾಂ ಚಾಗಮ ಇತಿ ತತ್ಸಂತಾನಯೋರನಾದಿತ್ವಾನ್ನ ದೋಷಃ, ಮಹಾಪ್ರಲಯೇ ತಯೋರ್ವಿಚ್ಛೇದಾತ್ । ವಿಸಂದೃಶಪರಿಣಾಮಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಾದೇರ್ದಧಿಗುಡಾದಿರೂಪಾತ್ಪರಿಣಾಮಾತ್ಪೂರ್ವಸದೃಶಪರಿಣಾಮಾವಶ್ಯಕತ್ವೇನ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥಾರೂಪ-ಸದೃಶಪರಿಣಾಮಸ್ಯೈವ ಮಹಾಪ್ರಲಯತ್ವಾತ್ । ತಸ್ಮಾದೀಶ್ವರಬುದ್ಧಿಸತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಾದೇವ ವೇದ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ । ತಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಂ ವೇದಕಾರಣಾತ್ ವೇದೇನ ತಥಾ ಬೋಧನಾಚ್ಚ, ಶಾಸ್ತ್ರಂ ತದೇವ ಬೋಧಯತಿ ಸದೈವೇಶ್ವರಃ ಸದೈವ ಮುಕ್ತ ಏಕಶ್ಚೇತಿ । ಅತಸ್ತದೈಶ್ವರ್ಯ ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಸಾಮ್ಯಾತಿಶಯನಿರ್ಮುಕ್ತಮ್ । ಅನ್ಯೇಷಾಂ ತ್ವೌಪಚಾರಿಕಮೈಶ್ವರ್ಯಮಿತಿ ದಿಕ್ ॥ ೨೪ ॥

ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಸ್ಯಾನುಮಾಪಕಂ ಯಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸಾತಿಶಯತ್ವಮಯಮಿತೋ ಬಹುಜ್ಞಾನವಾನಿತ್ಯೇವಂ ತತ್ತತ್ರೇಶ್ವರೇ ನಿರತಿಶಯಂ ವಿಶ್ರಾನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಕ್ವಚಿತ್ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಷ್ಠಂ ಸಾತಿಶಯತ್ವಾತ್ ಪರಿಮಾಣವದಿತ್ಯನುಮಾನಮ್ । ಅತ್ರ ಶ್ರುತಿರನುಕೂಲಸ್ತರ್ಕಃ । ತಸ್ಯ ಶಿವೇಶ್ವರವಿಷ್ಣ್ವಾದಿವಿಶೇಷಸಂಜ್ಞಾವತ್ವಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವತೃಪ್ತಿಚೈತನ್ಯಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾಲುಪ್ತಶಕ್ತಿತ್ವಾನನ್ತಶಕ್ತಿತ್ವರೂಪಷಡಙ್ಗವತ್ವಂ ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯತಪಃಸತ್ಯಕ್ಷಮಾಧೃತಿಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಾತ್ಮಬೋಧಾಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವರೂಪದಶಾವ್ಯಯತ್ವಂ ಚ ಶ್ರುತ್ಯಾದಿತೋಽವಸೇಯಮ್ । ನನ್ವೇವಂ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಾರ್ಥತೃಷ್ಣಾಸಂಭವಾತ್ ಅಪ್ರಯೋಜನಾ ಕಥಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ । ಪ್ರಾಣಿಕರುಣಯಾ ತತ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾನಿತ್ಯತ್ವಾದ್ವಾ ನ ದೋಷ ಇತಿ ಚೇತ್ । ದುಃಖಬಹುಲಲೋಕಸರ್ಜನಾನುಪಪತ್ತಿರೇವೇತಿ ಚೇನ್ನ । ಜ್ಞಾನಧರ್ಮೋಪದೇಶೇನ ಪುರುಷಕೈವಲ್ಯಾಯ ಕರುಣಯಾ ಪ್ರಾಣ್ಯನುಗ್ರಹಾಯ ತದುಪಪತ್ತೇಃ । ಭೋಗವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿರೂಪಕಾರ್ಯಕರಣೇನ ಚರಿತಾರ್ಥಚಿತ್ತನಿವೃತ್ತೌ ಹಿ ಕೈವಲ್ಯಂ ಭವತಿ । ಅತಸ್ತದುಪಯೋಗಿವೈರಾಗ್ಯನಿಷ್ಪತ್ತಯೇ ದುಃಖಬಹುಲಲೋಕಸರ್ಜನೋಪಪತ್ತಿರಪಿ, ಉಪಪಾದಿತರೀತ್ಯಾ ಶಙ್ಕಾನುದಯಾಚ್ಚೇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೨೫ ॥

ಸ ಏಷ ಈಶ್ವರಃ ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ಪೂರ್ವಸರ್ಗೋತ್ಪನ್ನಾನಾಮಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಹರಾದೀನಾಮಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುರಾದೀನಾಮಪಿ ಗುರುಃ ಸ್ರಷ್ಟಾಽನ್ತರ್ಯಾಮಿವಿಧಯಾ ವೇದಾದಿದ್ವಾರಾ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಃಪ್ರದಶ್ಚ ಕಾಲಾನವಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾತ್ತೇಷಾಂ ಕಾಲೇನ ಶತವರ್ಷಾದಿನಾವಚ್ಛೇದಾದಿತಿ ಭಾವಃ । ’ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ವಿದಧಾತಿ ಪೂರ್ವಂ ಯೋ ವೈ ವೇದಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಹಿಣೋತಿ ತಸ್ಮೈ’ ಇತಿ ಶ್ರುತಿರಿತಿ ಭಾವಃ । ಅಸ್ಯ ಚ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಕ್ಷತಿಃ । ಘಟೇ ಕುಲಾಲವತ್ ದಣ್ಡಾದೀನಾಂ ಕಾರಣ್ತ್ವೇಽಪಿ ತದ್ವದೇವಾಸ್ಯ ಸ್ವತನ್ತ್ರತ್ವಮಪಿ। ಅತ್ರೇಶ್ವರಸ್ಯ ಸರ್ವಪಿತೃತ್ವವಚನಾತ್ಸರ್ವಾನ್ತರ್ಯಾಮಿತ್ವೇನ ರೂಪೇಣ ಗುರುತ್ವೇನ ಜೀವಾನಾಮಪಿ ಆತ್ಮೇಶ್ವರ ಇತಿ ವೇದಾನ್ತವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋಽಪಿ ಸೂಚಿತಃ । ಯೋ ಹಿ ಯಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾತಾ ಸ ಯಸ್ಯಾತ್ಮೇತಿ ದೃಷ್ಟಮ್ । ಯಥಾ ಸೂರ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುಷಃ। ಯಥಾ ವಾ ಜೀವೋ ದೇಹಸ್ಯ ತೇನಾವಿಭಾಗಲಕ್ಷಣೋಽಭೇದ ಏವ ’ಅವಿಭಾಗೋ ವಚನಾತ್’ ಇತಿ ಸೂತ್ರೇಣ ವೇದಾನ್ತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಃ । ಏತನ್ಮೂಲಕ ಏವ ಜೀವಬ್ರಹ್ಮಣೋರಂಶಾಂಶಿಭಾವವ್ಯವಹಾರ ಇತಿ ದಿಕ್ । ಏತತ್ಸರ್ಗಾದೌ ಸ ಸಿದ್ಧಸ್ತಥಾ ಕ್ರಾನ್ತಸರ್ಗಾದಾವಪ್ಯಾಗಮಾತ್ಸ ಸಿದ್ಧ ಇತಿ ॥ ೨೬ ॥

ತಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ । ಏವಂಚೇಶ್ವರಃ ಪ್ರಣವವಾಚ್ಯಃ । ವಾಚ್ಯವಾಚಕಭಾವಶ್ಚ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಃ ಈಶ್ವರಸ್ಯೈತತ್ಸೂತ್ರರೂಪಸಂಕೇತಾತ್ । ನನು ಯದಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋಃ ಸಙ್ಕೇತೇನ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ತತೋ ಯತ್ರ ನಾಸ್ತಿ ನ ತತ್ರ ವ್ಯಜ್ಯೇತ । ನಹ್ಯವಿದ್ಯಮಾನೋ ಘಟೋ ದೀಪೇನ ವ್ಯಜ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾತ್ಸಙ್ಕೇತ ಏವ ವಾಚಕತ್ವಂ, ಸಙ್ಕೇತಕೃತಮಿತಿ ತು ರಾಹೋಃ ಶಿರ ಇತಿವದಿತಿ ಚೇನ್ನ ಜನಕತ್ವಾದೇರಪೀಶ್ವರಸಙ್ಕೇತರೂಪತ್ವಾಪತ್ತೇಃ । ಸರ್ವೇಷು ಚ ಶಬ್ದೇಷು ಸರ್ವಾರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ನೋಕ್ತದೋಷಃ । ಸಙ್ಕೇತಸ್ತ್ವೀಶ್ವರಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಬೋಧಯತಿ । ಪಿತಾಪುತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯಾಯಮಸ್ಯ ಪಿತೇತಿ ಸಙ್ಕೇತೇನ ಬೋಧವತ್ । ಏವಂ ಚೇದಂ ಸೂತ್ರಂ ಈಶ್ವರಸಙ್ಕೇತರೂಪಮ್ । ಅನ್ಯಥಾಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಮಪಿ ಭಜ್ಯೇತ । ಏವಞ್ಚ ಯತ್ರಾರ್ಥೇ ಈಶ್ವರಸಙ್ಕೇತಃ ಸ ತಸ್ಯ ವಾಚ್ಯಃ । ಅನ್ಯಸ್ತು ಲಕ್ಷ್ಯಾದಿರಿತಿ ವಿವೇಕಃ । ಸಙ್ಕೇತಶ್ಚಾಧ್ಯಾಸರೂಪ ಇತಿ ತೃತೀಯೋ ಭಾಷ್ಯಕೃತ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ । ಅಧ್ಯಾಸಶ್ಚೈಶ್ವರೋ ಯೋಽಯಂ ಶಬ್ದಃ ಸೋಽಯಮರ್ಥ ಇತ್ಯಾಕಾರ ಏವ । ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥ ಇತಿ ತು ವಿಕಲ್ಪಃ । ಏವಂ ಚ ತದ್ವಿಷಯಸ್ತನ್ಮೂಲಂ ಚಾವಿಭಾಗರೂಪತಾದಾತ್ಮ್ಯಮೇವ ಶಕ್ತಿರಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ಪ್ರಲಯೇ ಶಬ್ದಾನಾಂ ಪ್ರಧಾನಸಾಮ್ಯೇ ಜಾತೇಽಪಿ ಸಂಸ್ಕಾರವಶಾತ್ಸರ್ಗಾನ್ತರೇ ಪೂರ್ವವಚ್ಛಕ್ತಿಯುಕ್ತಾನಾಮೇವಾವಿರ್ಭಾವಃ । ಪೂರ್ವಸಙ್ಕೇತಾನುಸಾರೇಣ ಚ ಭಗವತಾ ಸಙ್ಕೇತಃ ಕ್ರಿಯತೇ। ವ್ಯವಹಾರಪರಮ್ಪರಾಯಾ ನಿತ್ಯತಯಾ ಚ ನಿತ್ಯಃ ಶಬ್ದಾರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಇತಿ ಆಗಾಮಿನೋ ಯೋಗಿನಃ ಪ್ರತಿಜಾನತೇ ಇತಿ ಭಾಷ್ಯಕೃದಃ ॥ ೧೭ ॥

ತಸ್ಯ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಜಪಸ್ತೇನ ಸಹಾಚಿನ್ತ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ತದರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರರಮಾತ್ಮನಃ ಶ್ರದ್ಧಾದ್ಯೈರ್ಭಾವನಂ ಧ್ಯಾನಮ್ । ವಾಚ್ಯವಾಚಕಭಾವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಸರ್ವಾರ್ಥದಮುಪಾಸನಮ್ । [ಸರ್ವಾರ್ಥಾಶ್ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರ್ಯಾದಯಃ ] ಪ್ರಣವೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣ್ವಾದಿಧ್ಯಾನಮಪಿ ತದನ್ತರ್ಯಾಮಿಚೈತನ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ॥ ೨೮ ॥

ತತ ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್, ಪ್ರತೀಪಂ ವಿಪರೀತಮಞ್ಚತಿ ವಿಜಾನಾತಿ ಸ ಚಾಸೌ ಚೇತನಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೇತನೋ ಜೀವಸ್ತದಧಿಗಮಸ್ತತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ । ನಚೇಶ್ವರವಿಷಯಾತ್ಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್ಕಥಂ ಜೀವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ? ಸಾದೃಶ್ಯಾತ್ । ಯಥೈಕಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸಃ ಸದೃಶಾರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರ-ಜ್ಞಾನಜನಕಃ । ಯಥೇಶ್ವರಃ ಶುದ್ಧಃ ಪ್ರಸನ್ನಃ ಕೇವಲೋಽನುಪಸರ್ಗಸ್ತಥಾ ಬುದ್ಧೇಃ ಪ್ರತಿಸಂವೇದ್ಯಪಿ ಜೀವ ಇತಿ । ಅನ್ತರಾಯಾಣಾಂ ಯೋಗವಿಘ್ನಾನಾಂ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದೀನಾಂ ನಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಭವತೀತ್ಯೇವಮುತ್ಕರ್ಷೋಽಸ್ಯೇತಿ ಭಾವಃ ॥ ೨೯ ॥

ರಜಸ್ತಮೋಜನ್ಯಾ ಏತೇ ನವ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಕತ್ವಾದ್ಯೋಗಾನ್ತರಾಯಾಃ । ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಕ್ಷೇಪೋಽನೇಕವೃತ್ತಿತ್ವಮ್ । ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೈಷಮ್ಯಜನ್ಯಃ। ಸ್ತ್ಯಾನಂ ಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನಾಕ್ಷಮತ್ವಮ್ । ಸಂಶಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಸಾಧನೇಷೂಭಯಕೋಟಿಸ್ಪೃಗ್ಜ್ಞಾನಮ್ । ಪ್ರಮಾದಃ ಶಮಾದಿಭಾವನಾಭಾವಃ । ಆಲಸ್ಯಂ ಕಾಯಚಿತ್ತಯೋರ್ಗುರುತ್ವಾದಪ್ರವೃತ್ತಿಃ । ಅವಿರತಿರ್ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷಃ । ಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಾರ್ಥವಿಪರೀತನಿಶ್ಚಯಃ । ಅಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯೋಗಭೂಮೀನಾಂ ಸಾಧನಾನುಷ್ಠಾನೇಽಪ್ಯಲಾಭಃ । ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಯೋಗಭೂಮಿಲಾಭೇಽಪಿ ಯೋಗಭ್ರಂಶಃ ॥ ೩೦ ॥

ದುಃಖಂ ಸ್ವತೋ ದ್ವೇಷ್ಯಮ್ । ದೌರ್ಮನಸ್ಯಂ ಚಿತ್ತಚಾಞ್ಚಲ್ಯಮ್ । ಅಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವಂ ಅಙ್ಗಕಮ್ಪಃ । ಶ್ವಾಸೋ ಬಾಹ್ಯವಾಯೋರನ್ತಃಪ್ರವೇಶಃ । ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ ಆನ್ತರವಾಯೋರ್ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗಮಃ । ಏತೇ ಚಿತ್ತಚಾಞ್ಚಲ್ಯರೂಪವಿಕ್ಷೇಪಸಹಭುವಃ ತಜ್ಜನ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೧ ॥

ತೇಷಾಮನ್ತರಾಯಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮನ್ತತೋ ಯತ್ರ ಕುತ್ರಚಿದಪ್ಯೇಕಾರ್ಥೇಽಭ್ಯಾಸಃ ಕಾರ್ಯಃ । ತೇನ ಚೋದಿತಾಯಾಮೇಕಾಗ್ರತಾಯಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಃ ಪ್ರಶಮಮುಪಯನ್ತಿ । ಏಕಾಗ್ರತೋಪದೇಶಾದೇವ ಚಿತ್ತಮೇಷಾಮಕ್ಷಣಿಕಂ ಸ್ಥಿರಮನುಭೂತಸ್ಮೃತಿದರ್ಶನಾಚ್ಚ ಸ್ವಕೃತಕರ್ಮೋಪಭೋಗಾಚ್ಚ । ಯದಹಮದ್ರಾಕ್ಷಂ ತತ್ಸ್ಪೃಶಾಮಿ ಯಚ್ಚಾಸ್ಪ್ರಾಕ್ಷಂ ತತ್ಪಶ್ಯಾಮೀತಿ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ, ಅಹಂಪ್ರತ್ಯಯಗೋಚರಶ್ಚಿತ್ತಮೇವ । ಏಕಾಗ್ರತೋಪದೇಶಾದೇವ ನಾಣು ಕಿನ್ತು ವಿಭು, ಯೋಗಿನಾಂ ಸರ್ವಾವಚ್ಛೇದೇನೈಕದಾಖಿಲಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾಚ್ಚ, ಅಯೋಗಿನಾಮಪಿ ದೀರ್ಘಶಷ್ಕುಲೀಭಕ್ಷಣಾದೌ ಅನೇಕೇನ್ದ್ರಿಯವೃತ್ತ್ಯನುಭವಾಚ್ಚ । ನಚ ತೇಷಾಂ ಯೋಗಜಧರ್ಮ ಏವ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತಿಃ, ಸಂಯೋಗಾದಿಲೌಕಿಕಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯೈವೋಪಪತ್ತೌ ತತ್ಕಲ್ಪನೇ ಗೌರವಾದನ್ಯೋನ್ಯವ್ಯಭಿಚಾರಾಚ್ಚ, ತದ್ವಾರಣಾಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಷ್ವವಾನ್ತರಜಾತಿಕಲ್ಪನೇ ಗೌರವಮ್ । ಅತ ಏವ ನ ಮಧ್ಯಮಪರಿಮಾಣಂ ಪ್ರಲಯೇ ವಿನಾಶೇನಾದೃಷ್ಟಾಧಾರತಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ಅತೋ ವಿಭು । ತಸ್ಯ ಚ ಸರ್ವಾರ್ಥಗ್ರಹಣಸಮರ್ಥಸ್ಯ ತಮಆಖ್ಯಾವರಣಭಙ್ಗ ಏವ ಯೋಗೇನ ಕ್ರಿಯತೇ । ಸುಷುಪ್ತೌ ತಮಸೋ ವೃತ್ತಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಕತ್ವಸಿದ್ಧೇಃ । ವಿಭೋರಪಿ ಗತಿಶ್ರುತಿರಾತ್ಮನ ಇವ ಪ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಾದ್ಯುಪಾಧಿನೋಪಪನ್ನಾ। ವಿಭೋರಪಿ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ (?) ಕಾರ್ಯರೂಪತ್ವದರ್ಶನಾತ್ । ತದುಕ್ತಂ ಭಾಷ್ಯೇ – ಏಕಮನೇಕಾರ್ಥಮವಸ್ಥಿತಂ ಚ ಚಿತ್ತಮಿತಿ । ವಿಶೋಕಾವೇತಿ ಸೂತ್ರೇ ಬುದ್ಧಿಸತ್ತ್ವಂ ಭಾಸ್ವರಮಾಕಾಶಕಲ್ಪಮಿತಿ ಚೋಕ್ತಮ್ ॥ ೩೨ ॥

ಪ್ರಸಾದನಂ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನಮ್ । ನಿಬನ್ಧನತ್ವಂ ಚ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುಶ್ರದ್ಧಾದ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧದ್ವಾರಾ ಸ್ಥಿತ್ಯಭ್ರಂಶಹೇತುತ್ತ್ವಮ್ । ಸುಖಾದಿಶಬ್ದಾಶ್ಚ ಸುಖಿತಾದಿವಾಚಿನಃ । ತೇಷು ಕ್ರಮೇಣ ಮೈತ್ರ್ಯಾದೀನಾಮುತ್ಪಾದನಾಭ್ಯಾಸಾತ್ಪ್ರಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಮೇಕಾಗ್ರಂ ಸ್ಥಿತಿಪದಂ ಲಭತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಮೈತ್ರೀ ಸೌಹಾರ್ದಮ್ । ಕರುಣಾ ನಿರುಪಾಧಿಃ ಪರದುಃಖಪ್ರಹಾಣೇಚ್ಛಾ । ಮುದಿತಾ ಪ್ರೀತಿಃ । ಉಪೇಕ್ಷಾ ಔದಾಸೀನ್ಯಮ್। ಏಷಾಂ ಚ ಪರಿಕರ್ಮೇತಿ ಸಂಜ್ಞಾ । ಏಕಾಗ್ರತಾಹೇತುಶ್ಚಿತ್ತಸಂಸ್ಕಾರಃ ಪರಿಕರ್ಮ । ಸ ಚ ವಿಷಯಕಾಲುಷ್ಯರಾಹಿತ್ಯರೂಪಶ್ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದಃ । ರಾಗದ್ವೇಷೇರ್ಷ್ಯಾಸೂಯಾಮರ್ಷಪಾಪಾದಿಮಲಾಪಸಾರಣದ್ವಾರಾ ಏತೇ ತದ್ಧೇತವಃ ॥ ೩೩ ॥

ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ವಮನಂ ರೇಚನಮ್ । ವಿಧಾರಣಂ ಕುಮ್ಭಕಮ್ । ಏತಚ್ಚ ಪೂರಕೋಪಲಕ್ಷಣಮ್ । ಏತದ್ವಾ ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್ । ವಾಶಬ್ದೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಕಲ್ಪೇ । ಮೈತ್ರ್ಯಾದಿಭಾವನಾಯಾಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಹ ಸಮುಚ್ಚಯಾದಿತಿ ಮಿಶ್ರಾಃ । “ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬಲಂ ಪ್ರಾಣಾಸ್ತೇಷಾಂ ಯತ್ನೇನ ನಿಗ್ರಹಾತ್ । ವಿಕ್ಷೇಪಹೇತವೋಽಕ್ಷಾಣಾಂ ದಹ್ಯನ್ತೇ ದೋಷರಾಶಯಃ” ಇತಿ ಸ್ಮೃತಿಃ । ಯದ್ವಾ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನವಿಧಾರಣೇ ರೇಚಕಪೂರಕೌ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯಾಪಿ ನಾಡೀಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ವಸಿಷ್ಠಸಂಹಿತಾದಾವುಕ್ತತ್ವಾತ್ ॥ ೩೪ ॥

ಮನಸೋ ನಾಸಿಕಾಗ್ರಜಿಹ್ವಾಗ್ರತಾಲುಜಿಹ್ವಾಮಧ್ಯಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇಷು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಧಾರಣಾತ್ ಕ್ರಮೇಣ ತನ್ಮಾತ್ರರೂಪದಿವ್ಯಗನ್ಧದಿವ್ಯರೂಪದಿವ್ಯಸ್ಪರ್ಶದಿವ್ಯಶಬ್ದವಿಷಯಾ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪಕೃಷ್ಟಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪಾ ವೃತ್ತಿಃ ಸಂವಿದುತ್ಪದ್ಯತೇ । ತಾ ಉತ್ಪನ್ನಾ ವೃತ್ತಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾಕಾರಣಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಂ ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಗ್ರಹಮಣಿಪ್ರದೀಪಮಣಿರತ್ನಾದಿವೃತ್ತಯೋಽಪಿ । ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಾರ್ಥೈಕದೇಶಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣಾರ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ ಸಂಶಯಾದಿತ್ಯಾಗೇನ ಶ್ರದ್ಧಾವೀರ್ಯಾದ್ಯಪ್ರತಿಬದ್ಧಂ ಭವತೀತ್ಯಾಶಯಃ ॥ ೩೫ ॥

ವಿಗತಶೋಕಾ ಪ್ರಕಾಶರೂಪಾ ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮನಸಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಾ ಚಾನ್ತಃಕರಣಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾ ಯೋಗಜಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪಾ ವೃತ್ತಿಃ । ತಯೋಶ್ಚ ವಿಧೂತರಜಸ್ತಮೋಮಲತಯಾ ಸತ್ತ್ವಮಯತ್ವೇನ ಸುಖಮಯತ್ವಾದ್ವಿಶೋಕತ್ವಮ್ । ಪ್ರಕಾಶಮಯತ್ವಾಜ್ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀತ್ವಮ್ । ಸಾ ಚ ಚಾಞ್ಚಲ್ಯಹೇತುಶೋಕನಾಶಕತ್ವಾತ್ತತ್ಸ್ಥೈರ್ಯಕರೀ । ನನ್ವಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಪುನಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತೇಃ ಕ ಉಪಯೋಗ ಇತಿ ಚೇತ್ । ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಹೇತುಪರವೈರಾಗ್ಯಾಯೇತಿ ಗೃಹಾಣ । ತಥಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾಭ್ಯಾಸಂ ವಿನಾ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವಾಸನಾನುನ್ಮೂಲನೇನ ತದುನ್ಮೂಲನಾರ್ಥಂ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಾರ್ಥಂ ಚ ॥ ೩೬ ॥

ವೀತರಾಗಂ ಸನಕಾದಿಚಿತ್ತಂ ತದ್ವಿಷಯಧ್ಯಾನಾತ್ ಧ್ಯಾತೃಚಿತ್ತಮಪಿ ತದ್ವತ್ ಸ್ಥಿರಸ್ವಭಾವಂ ಭವತಿ । ಯಥಾ ಕಾಮುಕಚಿನ್ತಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಮುಕಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೭ ॥

ಯದಾ ಜಾಗ್ರಜ್ಜ್ಞಾನೇ ಸ್ವಪ್ನಜ್ಞಾನದೃಷ್ಟಿಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಭಙ್ಗುರವಿಷಯತ್ವಾತ್ತದಾ ತತೋ ವಿರಕ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿರಂ ಭವತಿ । ತಥಾ ಜಾಗ್ರತ್ಪುರುಷಜ್ಞಾನೇಷು ಸುಷುಪ್ತಿಜ್ಞಾನದೃಷ್ಟಿಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಸ್ವರೂಪಾವರಣಸಾಮ್ಯಾತ್ತದಾ ತದ್ವಿರಕ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿರಂ ಭವತಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೮ ॥

ಯದೇವಾಭಿಮತಂ ಹರಿಹರಮೂರ್ತ್ಯಾದಿ ತದೇವ ಧ್ಯಾಯೇತ್ । ತತ್ರ ಲಬ್ಧಸ್ಥಿತಿಪದಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸ್ಥಿರಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಸಾದಮಾರಭ್ಯೈತದನ್ತಾನಾಂ ಪರಿಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಾ ಶಾಸ್ತ್ರೇ । ಏಷಾಮನುಷ್ಠಾನೇ ಐಚ್ಛಿಕೋ ವಿಕಲ್ಪಃ ॥ ೩೯ ॥

ತತ್ಸಂಜ್ಞಕಮಸ್ಯ ವೈರಾಗ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತದ್ಯುಕ್ತಂ ನ ಪುನಃ ಪರಿಕರ್ಮಾಭ್ಯಾಸಮಪೇಕ್ಷತೇ । ತದೇವಮಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾದಿಕಂ ಪರಿಕರ್ಮಾನ್ತಂ ಯೋಗಸ್ಯಾನ್ತರಙ್ಗಸಾಧನಮುಕ್ತಮ್ । ಯೋಗದ್ವಯಂ ಚಾವಾನ್ತರಭೇದೈರುಕ್ತಮ್ ॥ ೪೦ ॥

ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತೇರ್ನಿರುದ್ಧಧ್ಯೇಯಾತಿರಿಕ್ತವೃತ್ತೇಃ ನಿಷ್ಪನ್ನಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಸ್ಯೇತಿ ಯಾವತ್ । ಹೇತುಗರ್ಭ ಚೈತತ್ । ಸಮಾಪತ್ತಿರಿತಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸಂಜ್ಞಾ । ಸ್ವತ ಏವ ಸರ್ವಾರ್ಥಗ್ರಹಣಸಮರ್ಥಸ್ಯ ವಿಷಯಾನ್ತರವ್ಯಾಸಙ್ಗದೋಷರೂಪಂ ತತ್ತದ್ಗ್ರಹಣೇ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕವೃತ್ತ್ಯನ್ತರನಿರೋಧೇನ ತದಪಗಮೇನ ತದಪಗಮೇ ಸತಿ ಗ್ರಹೀತ್ರಾದಿಷು ಧ್ಯೇಯೇಷು ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪಾ ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವತ ಏವ ಭವತಿ । ಸಾ ಚ ತತ್ಸ್ಥತದಞ್ಜನತಾರೂಪಾ ತೇಷು ಗ್ರಹೀತ್ರಾದಿಷು ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಶೇಷವಿಶೇಷೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ತದಾಕರತಾರೂಪೇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಽಭಿಜಾತಸ್ಯ ಮಣೇರಿತಿ । ಯಥಾಭಿಜಾತಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವತೋ ನಿರ್ಮಲಸ್ಯ ಸ್ಫಟಿಕಾದೇಃ ಬಾಹ್ಯಮಲಾಪಕರ್ಷೇ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟವಸ್ತ್ರಾಕಾರತಾ ತದ್ವತ್ । ಅತ್ರ ಗ್ರಹೀತಾ ಪುರುಷಸಾಮಾನ್ಯಮ್ । ಗ್ರಹಣಂ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಂ ಕರಣಮ್ । ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಚ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮತರರೂಪೇಣ ತ್ರಿವಿಧಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಪ್ರಕೃತಿರೂಪಮ್ । ಅನೇನ ಯೋಗವಿಷಯಃ ಸರ್ವೋಽಪಿ ಸಂಗೃಹೀತಃ । ತತ್ರ ಗ್ರಹೀತೃಸಮಾಪತ್ತೌ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಕತ್ವರೂಪವಿಶೇಷಾಭಾವಃ ಸಾ ಏಕವಿಧೈವಾಸ್ಮಿತಾರೂಪಾ । ಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಸಮಾಪತ್ತೀ ತು ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಾತ್ಸವಿಶೇಷೇ । ತತ್ರ ಸ್ಥೂಲಂ ತನ್ಮಾತ್ರಕಾರ್ಯಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಅಹಙ್ಕಾರಕಾರ್ಯಾಣಿ ಚ । ತದಿತರತ್ಪ್ರಕೃತಿಪರ್ಯನ್ತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ ॥ ೪೧ ॥

ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾಯಾಸ್ತೃತೀಯಸೂತ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತಯಾಽತ್ರಸೂತ್ರೇ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಾಗ್ರಹಣಮ್ । ತತ್ರ ಗೌರಿತಿಶಬ್ದೋ ಗೌರಿತ್ಯರ್ಥೋ ಗೌರಿತಿ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯವಿಭಾಗರೂಪಾ ಯೇ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನವಿಕಲ್ಪಾ ಅಭೇದಭ್ರಮಾಸ್ತದ್ಯುಕ್ತಾ ಗವಾದಿಸ್ಥೂಲಸಮಾಪತ್ತಿರ್ವಿಪರೀತತರ್ಕಣಯೋಗಾತ್ಸವಿತರ್ಕಸಂಜ್ಞೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ ಏವ ಸ ಯೋಗಃ ಸವಿಕಲ್ಪ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಲೋಕೇಽಪೀದೃಶಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸವಿಕಲ್ಪಕಮುಚ್ಯತೇ । ಏತದ್ವಿಕಲ್ಪಶೂನ್ಯಶ್ಚ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಯೋಗ ಇತಿ । ವಸ್ತುತ ಉದಾತ್ತತ್ವಾದಿಧರ್ಮೈಃ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಜಡತ್ವಮೂರ್ತತ್ವಾದಿಭಿರರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಮೂರ್ತಿವಿರಹಾದಿಭಿರ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪರಸ್ಪರಸ್ಮಾದ್ಭೇದ ಏವ । ಶಬ್ದಾದ್ಯಭೇದವಿಕಲ್ಪ ಆರೋಪಸಾಮಾನ್ಯೋಪಲಕ್ಷಕಃ ॥ ೪೨ ॥

ಪೂರ್ವಸೂತ್ರೋಕ್ತವಿಕಲ್ಪೇ ಸಂಕೇತಗ್ರಾಹ್ಯಶಕ್ತಿಸ್ಮೃತಿರೇವ ಬೀಜಮ್ । ಶ್ರವಣಮನನನಿದಿಧ್ಯಾಸನೈರ್ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿರ್ಜಾಯತೇ । ತತ್ರ ಶ್ರವಣಂ ಶಕ್ತಿಸ್ಮೃತಿಕಾರ್ಯ ಶಕ್ತಿಶ್ಚ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋರ್ವೃತ್ತ್ಯೇಶ್ವರಕಲ್ಪಿತಾಭೇದಕಲ್ಪಿತಾಭೇದಾಧ್ಯವಸಾಯರೂಪ-ಸಂಕೇತಗ್ರಾಹ್ಯೋಽಭೇದ ಏವೇತಿ ತಜ್ಜನ್ಯೇ ಶಾಬ್ದಬೋಧೇಽಪಿ ತಯೋರಭೇದೇ ಉಪನೀತತ್ತ್ವಾದ್ಭಾಸತೇ । ತತಃ ಶ್ರವಣಕಾರ್ಯೇ ಮನನೇ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನರೂಪೇ ಪ್ರಥಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಚ ಭಾಸತೇ । ಉಪನಯಸಾಮ್ಯಾತ್ । ಯದಾ ಧ್ಯೇಯಾವೇಶವಶಾಚ್ಛಕ್ತಿಸ್ಮೃತೇಃ ಪರಿಶುದ್ಧಿರಪಗಮೋ ಭವತಿ ತಜ್ಜನ್ಯಶ್ರುತಾನುಮಿತಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾಣಾಮಪಿ । ವಿಕಲ್ಪರೂಪಾಣಾಂ ಪರಿಶುದ್ಧಿರಪಗಮಃ ತದಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸ್ವರೂಪಶುನ್ಯೇವ ಭವತಿ । ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾಸ್ಫುರಣೇನಾಭೇದಾರೋಪಾಸಂಭವಾತ್ । ತದಾ ಸ್ವರೂಪಮಾತ್ರನಿರ್ಭಾಸಾಽವಿಕಲ್ಪಿತರೂಪಾ ಪರಿಚ್ಛೀನ್ನಾ ಧ್ಯೇಯಾರ್ಥಮಾತ್ರಾವಗಾಹಿನೀ ಸ್ಥೂಲಸಮಾಪತ್ತಿರ್ನಿರ್ವಿತರ್ಕಸಂಜ್ಞೇತ್ಯರ್ಥಃ। ಇಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಪರಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮುಚ್ಯತೇ, ಅವಿದ್ಯಾಲೇಶೇನಾಪ್ಯಸಂಪರ್ಕಾತ್ । ಪೂರ್ವಾ ಚಾಪರಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮವಿದ್ಯಾಲೇಶಸತ್ತ್ವಾತ್ । ಸ ಚಾರ್ಥಃ ಕ ಇತ್ಯತ್ರೋಕ್ತಂ ಭಾಷ್ಯೇ ಮಹತ್ತ್ವಸಮಾನಾಧಿಕರಣೈಕತ್ವವಿಷಯೈಕಬುದ್ಧಿವಿಷಯೋಽಣುಪ್ರಚಯವಿಶೇಷರೂಪಾವಯವೀ ಘಟಾದಿರೂಪಃ । ಅಣುಶಬ್ದೇನ ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ ಪರಮಾಣವಶ್ಚ । ತತ್ರ ಚ ರೂಪರಸಾದಿಪರಮಾಣೂನಾಂ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಸಙ್ಕಲಿತತಯಾವಸ್ಥಾನಮ್ । ಸಚ ತೇಭ್ಯೋ ನಾತ್ಯನ್ತಭಿನ್ನಃ, ಗವಾಶ್ವವದ್ಧರ್ಮಧರ್ಮಿಭಾವಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ನಾತ್ಯನ್ತಮಭಿನ್ನಃ, ಧರ್ಮಿವದೇವ ತದನುಪಪತ್ತೇಃ । ತಸ್ಮಾತ್ತತೋ ಭಿನ್ನೋಽಭಿನ್ನಶ್ಚ । ಸ ಚ ತದನುಭವತದ್ವ್ಯವಹಾರಾಭ್ಯಾಂ ವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಂ ಪ್ರತ್ಯನುಮೇಯಃ । ಕಾರಣಭೇದಾದೇವ ತದಾಕಾರೋ ಧರ್ಮಾನ್ತರಸ್ಯ ಕಪಾಲಾದೇರುದಯೇ ಚ ತಿರೋಭವನ್ನಷ್ಟ ಇತಿ ವ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣಃ ಅಣುಸಾಧ್ಯಕ್ರಿಯಾಭಿನ್ನತದಸಾಧ್ಯಮಧೂದಕಾದಿಧಾರಣಲಕ್ಷಣಕ್ರಿಯಾವಾನ್, ಸ್ಪರ್ಶವಾನ್, ಮಹತ್ತ್ವವಾನ್, ಏಕತ್ತ್ವವಾನ್, ಕಿಞ್ಚಿದಪೇಕ್ಷಯಾಣುತ್ವವಾಂಶ್ಚೇತಿ ॥ ೪೩ ॥

ಏತಯೈವ ಸವಿತರ್ಕನಿರ್ವಿತರ್ಕರೂಪಯಾ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಯಾ ಸಮಾಪತ್ತ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾಪಿ ಸವಿಚಾರನಿರ್ವಿಚಾರರೂಪಾ ಸಮಾಪತ್ತಿದ್ವಯೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ । ಅನ್ಯೋಪರಾಗಾನುಪರಾಗಸಾಮ್ಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ವಿಕಲ್ಪತಚ್ಛೂನ್ಯತ್ವಯೋರ್ನಾತಿದೇಶಃ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಾಯಾಂ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾಖ್ಯಪೂರ್ವಭೂಮಿಕಾಯಾಂ ತ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯೋತ್ತರಭೂಮಿಕಾಯಾಮಸಂಭವಾದಿತಿ । ತದುಕ್ತಂ ಭಾಷ್ಯೇ ’ಏವಮುಭಯೋರೇತಯೋರ್ನಿರ್ವಿತರ್ಕಯಾ ವಿಕಲ್ಪಹಾನಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ’ ಇತಿ । ತತ್ರ ಸ್ಥೂಲರೂಪಂ ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ತದುಪರಾಗೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸವಿಚಾರಾ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣವಿಚಾರಘಟಿತತ್ತ್ವಾತ್ । ತಸ್ಯಾಂ ಹಿ ಸ್ಥೂಲಕಾರ್ಯಘಟಾದಿವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಂ ತತ್ರ ಚಾಣೂನಾಮುಪರ್ಯಧೋದೇಶಾವಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಂ ಪಾರ್ಥಿವಪರಮಾಣೌ ಗನ್ಧತನ್ಮಾತ್ರಪ್ರಧಾನಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾನುಗಮಃ । ಆಪ್ಯೇ ಗನ್ಧತನ್ಮಾತ್ರಭಿನ್ನರಸತನ್ಮಾತ್ರಪ್ರಧಾನಚತುರನುಗಮಃ । ತೈಜಸೇ ತದ್ದ್ವಯರಹಿತರೂಪತನ್ಮಾತ್ರಪ್ರಧಾನತ್ರ್ಯನುಗಮಃ, ವಾಯವೀಯೇ ಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಾನುಗಮಃ । ನಾಭಸೇ ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಾನುಗಮಸ್ತದ್ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಬುದ್ಧಿರುಪಜಾಯತೇ । ಏವಂ ಚ ತತ್ತತ್ಪರಮಾಣುಸ್ತತ್ತನ್ಮಾತ್ರಪ್ರಚಯಾತ್ಮಾ, ತನ್ಮಾತ್ರಮಪಿ ಗನ್ಧಾದ್ಯಣುಪ್ರಚಯಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ತದುತ್ತರೋತ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ಚ ಕೇವಲಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾ ನಿರ್ವಿಚಾರೇತಿ ವಿಭಾಗಃ । ಯದ್ಯಪಿ ತನ್ಮಾತ್ರಾದಿಸೂಕ್ಷ್ಮಮಪಿ ಸರ್ವಧರ್ಮಾತ್ಮಕಂ ತದ್ವಚ್ಚ ತಥಾಪಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾಭ್ಯಾಸೇನಾತೀತಾನಗತವರ್ತಮಾನಸಕಲತದ್ಧರ್ಮಾಪಗಮ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೪೪ ॥

ನ ಕ್ವಾಪಿ ಲಯಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಧಾನಂ ತತ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ವಿಷಯಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ತ್ವಾನ್ತರಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ಚ ಜಲಾದಿಭೂತಚತುಷ್ಟಯೇಽತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ । ಭೂತಾನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಭೂತೇಷು ಆಧಾರಕಾರಣಮಾತ್ರತ್ವಾತ್ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಾಮೇವ ಭೂತೋಪಾದಾನತ್ವಾತ್ । ಅನ್ಯಥಾಷ್ಟಪ್ರಕೃತಿತ್ವಸಿದ್ಧಾನ್ತವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್ । ಪುರುಷಸ್ತು ನ ಪರಿಣಾಮಿಕಾರಣಂ ಕಿನ್ತ್ವಧಿಷ್ಠಾನಕಾರಣಂ ತೇಷಾಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಂ ಚೇತಿ ನ ತಸ್ಯೇದೃಶಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಭಾವಃ ॥ ೪೫ ॥

ತಾ ಏವ ಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಗ್ರಹೀತೃಷು ಸಮಾಪತ್ತಸ್ಯ ಏವ ಸಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಸಮಾಪತ್ತಿರೂಪಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಹೇತುತ್ವಾದ್ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಮಾಪತ್ತಿತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭೇದಾತ್ । ಆನನ್ದಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿಧರ್ಮತ್ವೇನಾನನ್ದಸಮಾಪತ್ತೇರ್ಗ್ರಹಣಸಮಾಪತ್ತಾವೇವ ಪ್ರವೇಶಃ, ಸಮಾಪತ್ತೀನಾಂ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಬೀಜಸಂಸ್ಕಾರಹೇತುತ್ವಾತ್, ತದ್ಧೇತೋಃ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧರೂಪಯೋಗಸ್ಯಾಪಿ ಸಬೀಜತ್ವಮ್ । ಸಮಾಧಿಶಬ್ದಶ್ಚಾಙ್ಗಾಙ್ಗಿನೋರಭೇದೇನ ಯೋಗೇ ಪ್ರಯುಕ್ತ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೪೬ ॥

ಧ್ಯೇಯಗತಾಶೇಷವಿಶೇಷಗ್ರಾಹಿಣೀ ನಿಶ್ಚಲೈಕಾಗ್ರತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವೈಶಾರದ್ಯಮ್ । ನಿರ್ವಿಚಾರಸಮಾಪತ್ತ್ಯಾ ಏವ ವೈಶಾರದ್ಯೇ ಸತಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ ಆತ್ಮನಿ ಬುದ್ಧೌ ಪ್ರಸಾದೋ ಭವತಿ ಯೇನ ಪುರುಷಾದಿಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ತದ್ಯೋಗಂ ವಿನಾಪಿ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೭ ॥

ಋತಂ ಸತ್ಯಂ ಕೂಟಸ್ಥನಿತ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಬಿಭರ್ತಿ ತಾದೃಶೀ ತತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಸಾದೇ ಸತಿ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತದುಕ್ತಮ್ – ’ಆಗಮೇನಾನುಮಾನೇನ ಧ್ಯಾನಾಭ್ಯಾಸರಸೇನ ಚ । ತ್ರಿಧಾ ಪ್ರಕಲ್ಪಯನ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ ಯೋಗಮುತ್ತಮಮ್’ ಇತಿ । ಪೂರ್ವಾರ್ಧೇನ ಶ್ರವಣಮನನನಿದಿಧ್ಯಾಸನಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ॥ ೪೮ ॥

ಶಬ್ದಾನುಮಾನೇ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯೇ ತದ್ವಿಷಯಾತಿರಿಕ್ತವಿಷಯಾ ಚ ಯೋಗಜಪ್ರಜ್ಞಾ ವಿಶೇಷವಿಷಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಲೌಕಿಕಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಪಿ ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವ್ಯವಹಿತವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟವಿಷಯಮಿತ್ಯಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ಯೋಗಜಜ್ಞಾನಂ ತು ಸಕಲವಿಶೇಷಗ್ರಾಹಕಮಿತಿ ಅನಧಿಗತಾರ್ಥಗನ್ತೃತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮ್ । ನನು ಪುರುಷೇ ವಿಶೇಷಾಭಾವಾತ್ತತ್ಪ್ರಜ್ಞಾಕೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಫಲಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಚೇನ್ನ, ಅನ್ತತಃ ಸ್ವಸ್ವೋಪಾಧಿಬಿಮ್ಬಾನಾಮೇವಾತೀತಾನಾಗತವರ್ತಮಾನಾನಾಂ ಭೋಗರೂಪಾಣಾಂ ಮುಕ್ತಾಮುಕ್ತಸಕಲಪುರುಷೇಷ್ವನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿಶೇಷತ್ವಾದಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ॥ ೪೯ ॥

ತಜ್ಜಃ ಏಕಾಗ್ರಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಧಾರಾರೂಪಯಾ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಪ್ರಜ್ಞಯಾ ಜನಿತಃ ಸಂಸ್ಕಾರೋಽನ್ಯೇಷಾಂ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಬನ್ಧೀ ತಜ್ಜನ್ಯವೃತ್ತ್ಯಾಖ್ಯಕಾರ್ಯವಿರೋಧೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಪರಂಪರಯಾ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರದಾರ್ಢ್ಯೇನ ದುಃಖಹೇತುವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಾಭಿಭವಃ, ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಮೇಘಸಮಾಧಿನಾ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಃ । ಸ ಚ ಸಿದ್ಧಿಕಾಮನಾತ್ಯಾಗೇನ ನಿರನ್ತರೋತ್ಪನ್ನಾತ್ಸತ್ತ್ವಪುರುಷಾನ್ಯತಾಖ್ಯಾತಿಪ್ರವಾಹಾತ್ಸವಾಸನಾವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಕಾರನಿವೃತ್ತೌ ತಸ್ಯಾಮಪಿ ಖ್ಯಾತೌ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವೇನ ದುಃಖಾತ್ಮಿಕಾಯಾಮಲಂಪ್ರತ್ಯಯರೂಪವೈರಾಗ್ಯೇ ಸತಿ ಜಾಯತೇ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್ । ಯದುತ್ತರಮಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋದಯಃ ಸರ್ವಜ್ಞತಾದಿಜನಕಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಧರ್ಮ ಮೇಹತಿ ವರ್ಷತೀತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ । ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಉಚ್ಯತೇ, ತತಃ ಪ್ರಾಕ್ ಸತ್ಯಾಂ ಕಾಮನಾಯಾಂ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಕೃತಿಜಯೋತ್ಥಃ ಸ್ವೇಛಾಭೋಗಶ್ಚ ಭವತಿ । ಮೋಕ್ಷಾನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತ್ಯೈವಾವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಕಾರದಾರ್ಢ್ಯೇನ ನಾಶಃ । ಅವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಕಾರಾತಿರಿಕ್ತಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ಚ ಚಿತ್ತನಾಶೇನೈವ ನಾಶಃ । ಕಸ್ಯಚಿತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಾದಿಜನಕಧರ್ಮಮೇಘಾಭಾವೇಽಪಿ ಜ್ಞಾನಾದವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತೌ ಉತ್ತರಕ್ಲೇಶಾಭಾವಾತ್ಕರ್ಮವಿಪಾಕಾಭಾವೇಽಪಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಭೋಗಹೇತುವಾಸನಾನಾಮನುಚ್ಛೇದೇನ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಭೋಗಾನನ್ತರಂ ದೇಹಪಾತೇ ಕೈವಲ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್ । ಯತ್ತು ಯೋಗಸ್ಯಾಶೇಷಪಾಪನಾಶಕತ್ವಂ ಶ್ರೂಯತೇ ತತ್ತು ಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾಶೇಷಪಾಪನಾಶಪರಮ್ । ಯತ್ತು ತಜ್ಜನ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸರ್ವಕರ್ಮನಾಶಕತ್ವಂ ತತ್ಪ್ರಾರಬ್ಧಾತಿರಿಕ್ತಸರ್ವಕರ್ಮನಾಶಪರಮ್ । ಜ್ಞಾನೇನ ಪ್ರಾರಬ್ಧನಾಶೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಪ್ರತಿಪಾದಕಶ್ರುತಿವಿರೋಧಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಕರ್ಮನಾಶಕತ್ವಮವಿದ್ಯಾದಿಕ್ಲೇಶಸಹಕಾರ್ಯುಚ್ಛೇದೇನ ಸ್ವವಿಪಾಕಾನಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ, ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಭೋಗೇ ತು ವಾಸನೈವ ತದ್ಧೇತುಸಹಕಾರಿಣೀತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ॥ ೫೦ ॥

ಪರವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಸ್ವಸಂಸ್ಕಾರದ್ವಾರಾ ಪ್ರಜ್ಞಾಕೃತಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಶ್ಚ ನಿರೋಧೇ ಕಾರಣಾಭಾವೇನ ಕಾರ್ಯಾನುತ್ಪಾದಾನ್ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯಾಪ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇನಾತ್ಯನ್ತಾಭಿಭವೇ ಜಾಯಮಾನೇ ಚರಮಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ನಿರ್ಬೀಜಕಾಷ್ಠಾ ಭವತಿ । ಉತ್ತರೋತ್ತರಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇಷು ಕಾಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವಂ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ಸಂಸ್ಕಾರವೃದ್ಧ್ಯೈವ ಕಾಲವೃದ್ಧ್ಯೌಚಿತ್ಯಾತ್ । ಸ ಚ ಯಥಾ ಯಥಾತಿಶೀಯತೇ ತಥಾ ತಥಾ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಪರ್ಯನ್ತಾಖಿಲಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಜಾಸ್ತನೂಕರೋತಿ । ಏವಂ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರಸಹಕೃತಚರಮಾಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇನ ನಿಃಶೇಷತಃ ಪ್ರಜ್ಞಾತತ್ಸಂಸ್ಕಾರದಾಹಃ। ತತಃ ಪ್ರಾರಬ್ಧಮಪಿ ಕರ್ಮ ನ ಸ್ವವಿಪಾಕಸಮರ್ಥಂ, ಸಹಕಾರಿಣಾಂ ದಗ್ಧತ್ವಾತ್ । ಪ್ರಾಗ್ಭವೀಯಭೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾ ಹಿ ತತ್ಸಹಕಾರಿಣಃ । ತತಃ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಮಾಪ್ತ್ಯಾ ಚರಿತಾಧಿಕಾರಂ ಚಿತ್ತಮಸಮಾಪ್ತಭೋಗಕೇನೈವ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಣಾ ನಿರೋಧಸಂಸ್ಕಾರೈಶ್ಚ ಸಹ ಸ್ವಕಾರಣೇಽತ್ಯನ್ತಂ ಲೀಯತೇ । ಇಯಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಮಹಾನಿದ್ರಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕೈವಲ್ಯಮಾತ್ಯನ್ತಿಕೋ ದುಃಖಾತ್ಮಕಾಖಿಲದೃಶ್ಯವಿಯೋಗಃ, ತದುಕ್ತಂ – ’ಮನಸೋಭ್ಯುದಯೋ ನಾಶೋ ಮನೋನಾಶೋ ಮಹೋದಯ’ ಇತಿ । ನನು ಜ್ಞಾನೇನೈವ ಪ್ರಾರಬ್ಧಭೋಗೋತ್ತರಂ ಮೋಕ್ಷಸಿದ್ಧೌ ಕಿಮನೇನ ಯೋಗೇನೇತಿಚೇನ್ನ, ಪ್ರಾರಬ್ಧಸ್ಯಾಪ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಝಟಿತಿ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥತ್ವಾತ್ । ಅತ್ರ ವದನ್ತಿವಿವೇಕಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸಾಂಖ್ಯಪದವಾಚ್ಯಂ, ಸರ್ವಾಸರ್ವಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧರೂಪೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ಯೋಗಶ್ಚೋಭಯಮಪಿ ವ್ಯಾಪಾರಭೇದಾತ್ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣಮತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ । ತತ್ರ ಕೇವಲಜ್ಞಾನೇನ ಮೋಕ್ಷೇ ಜನಯಿತವ್ಯೇಽಭಿಮಾನನಿವರ್ತಕಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಪರ್ಯನ್ತ ಏವ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋಽಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ ನತು ವೃತ್ತ್ಯನ್ತರವಾಸನಾಕ್ಷಯಾದ್ಯರ್ಥ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಪರಂಪರಾಪಿ । ಪ್ರಾರಬ್ಧಸಮಾಪ್ತೌ ತು ಸತ್ಯಾಂ ಸರ್ವವಾಸನಾನಾಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ನಾಶಾತ್। ಅನ್ಯೇ ತು ತಮೇವ ವಿದಿತ್ವೇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಖಲ್ಪಯೋಗೇನಾಪಿ ಜ್ಞಾನಂ, ಏತದನ್ತಯೋಗೇನ ತು ಭವತ್ಯೇವ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾಶಯಃ। ’ಯತ್ಸಾಂಖ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಂ ತದ್ಯೋಗೈರಪಿ ಗಮ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಗೀತಾವಾಕ್ಯೇ ಸಮ್ಯಕ್ಖ್ಯಾತಂ ಸಂಖ್ಯಾ ತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ತದುಪಾಯೈರ್ಗೌಬಲೀವರ್ದನ್ಯಾಯೇನ ಶ್ರವಣಮನನನಿದಿಧ್ಯಾಸನರೂಪೈರ್ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ತದ್ ಯೋಗೈರಪಿ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ(?) ಇತಿ ನ ತದ್ವಿರೋಧ ಇತ್ಯಾಹುಃ ॥ ೫೧ ॥