வ்ருத்தி:

அதஶப்த: ஸ்வரூபேண மங்கலம் தத்யாதிவத், அதிகாரத்யோதகஶ்ச । யோகோ(அ)நுஶிஷ்யதே விவிச்ய போத்யதே(அ)நேநேதி யோகாநுஶாஸநம் ஶாஸ்த்ரமதிக்ருதம் போத்தவ்யமித்யர்த: । ஹிரண்யகர்பாத்யுபதிஷ்டஸ்யைவ யோகஸ்ய விவிச்ய போதநமத்ரேதி போத்யம் ॥ 1 ॥

சித்தஸ்யாந்த:கரணஸ்ய வக்ஷ்யமாணா யா வ்ருத்த்யயஸ்தாஸாம் நிரோதோ நிவர்தநம் யோக இத்யர்த: । வ்ருத்திநிவர்தநம் ச ஜீவநயோநியத்நவததீந்த்ரியோ யத்நவிஶேஷஶ்சித்தநிக்ரஹரூபோ வ்ருத்திவிலயஹேது:, சித்தஸ்ய வ்ருத்திஸம்ஸ்காரஶேஷாவஸ்தா வா । ஸா சாவஸ்தா தாரதம்யவிஶிஷ்டஸம்ஸ்காரபரிணாமதாரா நது வ்ருத்த்யபாவ ஏவ । அபாவஸ்யாதிகரணாவஸ்தாவிஶேஷரூபத்வாத்வக்ஷ்யமாணஸம்ஸ்காரஜநகத்வாநுபபத்தே: । அபாவஸ்ய ஸம்ஸ்காரஜநகத்வே(அ)திப்ரஸங்காத் । ஸம்ஸ்காரவ்ருத்திம் விநாநுதிநம் யோகஸ்ய காலவ்ருத்தௌ நியாமகாந்தராஸம்பவாத் । அத்ர ஸர்வவ்ருத்திநிரோதாவசநாத்ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகோ(அ)பி ஸம்க்ருஹீத: । த்விவிதோ யோக: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஶ்ச । தத்ர யோ த்யேயாதிரிக்தவ்ருத்திநிரோத: ஸ ச விஷயாந்தரஸஞ்சாராக்யப்ரதிபந்தகநிவ்ருத்திரூபதயா விஷயாந்தரவாஸநாபிபவத்வாரா தர்மவிஶேஷத்வாரா ச த்யேயஸாக்ஷாத்காரஹேது: । சித்தம் ஹி ஸ்வத ஏவ ஸர்வார்தக்ரஹணக்ஷமம் விபு ச । தமஸாவரணாதேவ து ந ஸர்வதா ஸர்வம் க்ருஹ்ணாதி । அதஸ்தமோவர்தகாநாம் விஷயாந்தரவாஸநாபாபாதீநாம் க்ஷயே [ யோகதோ வ்ருத்தி: ] ஸ்வயமேவ த்யேயம் வஸ்து ஸாக்ஷாத்க்ரியதே சித்தேநேதி ஸித்தாந்த: । அந்த்ய: ஸர்வவ்ருத்திநிரோத: ।அத்ரேதம் போத்யம் । க்ஷிப்தம் மூடம் விக்ஷிப்தமேகாக்ரம் நிருத்தமிதி பஞ்ச சித்தஸ்யாவஸ்தாவிஶேஷா: । தத்ர க்ஷிப்தம் ரஜஸ உத்ரேகாதத்யந்தமஸ்திரம் ஶப்தாநுராகி ச । யதா தைத்யதாநவதீநாம் । மூடம் தம:ஸமுத்ரேகாத்க்ருத்யாக்ருத்யவிசாரஶூந்யம் க்ரோதாதியுதம் நித்ராதிமததர்மாத்யநுராகி ச । யதா ரக்ஷ:பிஶாசாதீநாம் ।விக்ஷிப்தம் ஸத்த்வோத்ரேகாத்து:கஸாதநபரிஹாரேண ஸுகஸாதநேஷ்வேவ ப்ரவ்ருத்தம் । யதா தேவாநாம் । சித்தம் ஹி ரஜஸா ப்ரவ்ருத்திஶீலம் , தமஸா பராபகாரநிரதம் , ஸத்த்வேந ஸுகமயம் பவதி । ஆஸு திஸ்ருஷு வித்யமாநோ(அ)பி யத்கிஞ்சிச்சித்தவ்ருத்திநிரோதோ ந யோகபக்ஷே தத்ப்ரதித்வந்த்விவிக்ஷேபோபஸர்ஜநத்வாத் । ஏகாக்ரத்வம் த்யேயாதிரிக்தவ்ருத்திநிரோத: । தத்ர ஹி ஸதி கூடஸ்தநித்யசித்ஸ்வரூபஸ்ய ஹ்ருதயதேஶே(அ)ந்த:கரணாவச்சேதேநாபிவ்யக்தஸ்ய ஸாக்ஷாத்காரோ பவதி । ஸாக்ஷாத்காரே சாவித்யோச்சேதாத்தந்மூலக்லேஶக்ஷயோ பவதி । அஸ்யாமவஸ்தாயாம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோக: । அத்ர ரஜஸ்தமோமயவ்ருத்தே: ஸர்வதா நிரோத: । ஸாத்விகீ த்வாத்மவிஷயாஸ்த்யேவ । அஸ்ய ச த்யேயவஸ்துபுருஷதத்த்வஸாக்ஷாத்காரத்வாரா க்லேஶாத்யுச்சேதகத்வேந மோக்ஷஹேதுதா । நிருத்தம் நிருத்தஸகலவ்ருத்திஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷம் । அத்ர ஸர்வவ்ருத்திநிரோதே(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । அஸ்ய சாகிலவ்ருத்திஸம்ஸ்காரதாஹத்வாரா ப்ராரப்தஸ்யாப்யதிக்ரமேண மோக்ஷஹேதுதேதி வக்ஷ்யாம: । ததுக்தம் –

’ஏகாக்ரதா சேத்க்ரஹ்யாதௌ நிரோதஶ்சேச்சிதாத்மநி ।
க்ஷிப்தாதித்ரிபுவஸ்த்யாகாத்கஸ்ய மோக்ஷோ(அ)த்ர தூரத:’ இதி ॥

யதாஹி தமோ ரஜோகுணமபி விஜித்ய த்ரிகுணாத்மகே(அ)பி சித்தே ப்ரதாநம் ஸத்த்வமாவ்ருணோதி ததா ரஜஸ்தம:ஸமுத்ஸாரணே(அ)ஶக்தத்வாத்தமஸா ஸ்தகிதம் சித்தமதர்மாவைராக்யாத்யுபகச்சதி । ஏவம் ஸர்வத்ரேச்சாப்ரதிகாதரூபமநைஶ்வர்யம் சோபகச்சதி । விபர்யயஜ்ஞாநாத்மகமஜ்ஞாநம் நித்ராரூபம் சோபகச்சதி । இதம் மூடம் । யதா ஹி ஸ்வந்யூநாப்யாம் பரஸ்பரஸமாப்யாம் ரஜஸ்தமோப்யாம் ஸம்ஸ்ருஷ்டம் ஸத்த்வம் ததா(அ)ணிமாத்யைஶ்வர்யஶப்தாதிவிஷயப்ரியம் பவதி । இதம் க்ஷிப்தமாத்யம் । யதா ஹி க்ஷீணதமஸ்கரஜஸாநுவித்தஸத்த்வகம் ததா தர்மஜ்ஞாநவைராக்யைஶ்வர்யோபகம் பவதி । இதம் விக்ஷிப்தம் । யதா து லேஶதோ(அ)பி ரஜஸ்தமோமலரஹிதஸத்த்வகம் சித்தம் தயோரபகமே ஸம்ஸாரஹேதுத்வாதிதோஷதர்ஶநாந்நிருத்தபாஹ்யவ்ருத்திகம் ஸ்வரூபப்ரதிஷ்டம் ஸ்வாபாவிகப்ரஸாதாதியுதம் ததா ஸத்த்வபுருஷாந்யதாக்யாதிரூபவிவேகோபகம் தந்மாத்ரவ்ருத்திகம் பவதி । ஏததேவைகாக்ரமித்யுச்யதே । அஸ்யைவ பரா காஷ்டா தர்மமேகஸமாதி:, யத்ர சித்தஸ்ய த்யாநமாத்ரப்ரியதா பவதி । யதா து – சிச்சக்த்யபேக்ஷயா விவேகக்யாதௌ ஸத்த்வகுணாத்மகத்வேநாதமத்வம் க்ருஹ்ணாதி சிச்சக்தி: புருஷாக்யா(அ)பரிணாமித்வாத் புத்திவத்க்ரியாராஹித்யேந விஷயதேஶே கமநரூபப்ரதிஸம்க்ரமரஹிதா விஷயஸங்கரஹிதா ச புத்த்யா ஸ்வவ்ருத்தித்வாரா தர்ஶிதவிஷயா ஸுகது:கமோஹாத்மகத்வரூபாஶுத்திரஹிதா அநந்தா ச , விவேகக்யாதிஸ்து ஸத்த்வகுணகார்யாபி பரிணாமிநீ தீபஶிகாவத்விஷயேஷு ஸம்சரணாத்ப்ரதிஸம்க்ரமவதீ ஜடா ஸுகது:காத்யஶுத்திமதீ பரிச்சிந்நத்வாதந்தவதீ, முகமபி விவேகிநோ து:கவத்தேயமேவேதி தஸ்யாமபி விரஜ்யதே சித்தம் – ததா ஸர்வவ்ருத்திநிரோத இதி போத்யம் । இதம் நிருத்தம் ॥ 2 ॥

ததேத்யநேந யோக்யதாபலாத் ஸர்வவ்ருத்திநிரோதரூபோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: பராம்ருஶ்யதே । ஸம்ப்ரஜ்ஞாதே ததபாவஸ்யோத்தரஸூத்ராரூடத்வாத் । ததா ஸர்வவ்ருத்திநிரோதே த்ரஷ்டு: ஜ்ஞாநஸ்வரூபஸ்ய ஸ்வரூபே நிர்விஷயசிந்மாத்ரரூபத்வே அவஸ்தாநம் பவதீத்யர்த: । ஜபாபாயே ஸ்படிகஸ்யேவ வ்ருத்த்யபாயே புருஷஸ்ய வ்ருத்திப்ரதிபிம்பஶூந்யஸ்ய ஸ்வரூபே(அ)வஸ்தாநமிதி பாவ: । ஏவஞ்ச ததா வ்ருத்த்யபாவாத்ததநுகதது:காதிபோகநிவ்ருத்தி: புருஷார்த: । புருஷஸ்யைததேவ ஸ்வரூபம் ந புத்திவ்ருத்திவிஷயபோத: । தஸ்யௌபாதிகத்வாத் । தத்ரோபாதிநிவ்ருத்தாவப்யுபஹிதாநிவ்ருத்திரிதி ந தந்நாஶப்ரஸங்க: । ஏவஞ்ச த்ரஷ்டுராத்யந்திகஸ்வரூபாவஸ்திதிஹேதுஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோதோ யோகலக்ஷணம் । க்லேஶகர்மாதிபரிபந்திசித்தவ்ருத்திநிரோதோ வா । தச்ச ந வ்யுத்தாநகாலிகநிரோத இதி ந தத்ராதிவ்யாப்தி: । ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய சாஸம்ப்ரஜ்ஞாதத்வாரா ஸ்வரூபாவஸ்திதிஹேதுத்வம் । ப்ரலயகாலீநஸ்ய ஸமக்ரஸுஷுப்திகாலீநஸ்ய ச நிரோதஸ்ய வ்யாவ்ருத்தயே ஆத்யந்திகேதி । ஸ்வரூபாவஸ்தாநம் சௌபாதிகரூபநிவ்ருத்திபூர்வக: ஸ்வரூபாப்ரச்யவ: । தந்நிவ்ருத்திஶ்சோபாதிநிவ்ருத்த்யேதி திக் ॥ 3 ॥

இதரத்ர யோகாபாவகாலே ஸமாநமேகம் ரூபம் யஸ்ய ஸ ஸரூபஸ்தஸ்ய பாவ: ஸாரூப்யம் வ்ருத்திபி: ஸாரூப்யமித்யர்த: । வ்யுத்தாநே ஹி பிம்பப்ரதிபிம்பரூபயோர்வ்ருத்திவ்ருத்திபுருஷவ்ருத்த்யோ: ஸாரூப்யம் । வ்ருத்தயோ(அ)பி தீபஶிகா இவ த்ரவ்யரூபா பங்குராஶ்சித்தஸ்ய பரிணாமா: । நசாபரிணாமிந: புருஷஸ்ய வ்ருத்தி:, தர்ஶிதவிஷயத்வாத் । புத்த்யா நிவேதிதவிஷயத்வம் ஹி தத்த்வம், நிவேதநம் ச ஸ்வவ்ருத்த்யாரூடவிஷயஸ்ய ப்ரதிபிம்பஸ்வரூபேண சிதாவாதாநம் । ஏவஞ்ச தே ப்ரதிபிம்பா ஏவ தஸ்ய வ்ருத்தய: । ததுக்தம் பாஷ்யே – ’வ்யுத்தாநே யாஶ்சித்தவ்ருத்தய: ததவிஶிஷ்டவ்ருத்தி: புருஷ:’ இதி । ப்ரதிபிம்போ(அ)பி ந ஸ்படிகவத் கிம்த்வநிமாந ஏவ । ஏதத்யத்வ்ருத்திஸாரூப்யமேவ வ்ருத்த்யாகாரதாக்யம் ததேவாஸ்யார்தோபரக்தவ்ருத்திபாநம் தஸ்ய சாகாரோ(அ)யம் கட இத்யாதிரூப ஏவ நது வ்ருத்திபோதஸ்ய ப்ருதகாகாரோ(அ)ஸ்தி । கடமஹம் ஜாநாமீத்யாதி து புத்தேரேவாகாராந்தரமிதி கஶ்சித் । ஜ்ஞாநஸ்ய ஸ்வப்ரகாஶத்வாதேவமபிலாப இத்யந்யே । வ்ருத்த்யபிந்நைகரூபதா சித்தேந ஸஹ த்ரஷ்டுரிதி பாவ: । புத்திபுருஷயோ: ஸம்நிதாநாதபேதக்ரஹேண தாபிரேவ வ்ருத்திபி: புருஷோ(அ)பி வ்ருத்திமாநிவாகர்தாபி கர்த்ரேவாபோக்தாபி போக்தேவ து:காதிமாநிவ விவேகக்யாதிரஹிதோ(அ)பி தத்ஸஹித ஏவ விவேகக்யாத்யா ப்ரகாஶதே । போக்த்ருத்வபோக்யதாலக்ஷணஸம்பந்தஶ்சாநாத்யவித்யாநிமித்தக: ப்ரதிநியதயோரேவ புத்திபுருஷயோ: ஸ்வஸ்வாமிபாவோ(அ)நாதிரேவ । யதா ஹ்யயஸ்காந்த: ஸ்வஸ்மிந்நேவாய:ஸம்நிதீகரணாத் ஶல்யநிஷ்கர்ஷகதயோபகாரீ ஸ்வாமிந: கம் பவதி போகஸாதநத்வாதேவம் சித்தமய:ஸத்ருஶவிஷயஜாதஸ்ய ஸ்வஸ்மிந்ஸம்நிதீகரணாத் த்ருஶ்யத்வமுபகாரம் ஜநயந் புருஷஸ்ய ஸ்வம், போகஸாதநத்வாத் । யத்யபி போக்யபோக்த்ருபாவோ ந ப்ரலயே ததாபி ஸ்வபுக்தவ்ருத்திவாஸநாவத்த்வாதிகமேவ புத்தௌ புருஷஸ்ய ஸ்வத்த்வம், சித்தஸ்ய கார்யத்வே(அ)பி பீஜாவஸ்தயா நித்யத்வாதநாதித்வாக்ஷதி: । தத்ஸாரூப்யமேவ சிதேர்து:கபோக: । ப்ரதிபிம்பஸ்வரூபது:கஹாநமேவ மோக்ஷ: । யே த்வாத்மநி மந:ஸயோகாத்ஸுகாத்யுத்பத்திரிதி வதந்தி தேஷாம் கார்ணத்வயகல்பநாகௌரவம் । ஆத்மநி விஷயநிஷ்டஸுகாத்யாகாரவ்ருத்திஸ்வீகாரே பரிணாமித்வாபத்திஶ்ச । புத்தாவர்தவிஷயகத்வமநர்தாகாரதைவ புத்திபரிணாமவிஶேஷரூபா நது தத்ப்ரதிபிம்ப:, ஸ்வப்நாதௌ விஷயாபாவேந தத்ப்ரதிபிம்பாஸம்பவாத் । புருஷே து ஸா பரிணாமரூபா ந ஸம்பவதீதி ப்ரதிபிம்பரூபைவ । வ்ருத்தீநாமேவ ச ப்ரதிபிம்பார்பணஸாமர்த்யமிதி ந ஸம்ஸ்காரஶேஷாயா புத்தேரஸம்ப்ரஜ்ஞாதே ப்ரதிபிம்பநம், உக்தஸ்வஸ்வாமிபாவஸ்யைவ ப்ரதிபிம்பே நியாமகத்வாந்ந பரபுத்திவ்ருத்தே: பரஸ்ய பாநம் । ’யதா ஸம்ல்லக்ஷ்யதே ரக்த: கேவலஸ்படிகோ ஜநை: । ரஞ்ஜகாத்யுபதாநேந தத்வத்பரமபுருஷ:’ இதி ஸ்ம்ருதேஶ்ச ப்ரதிபிம்பஸ்வீகார இதி திக் । ஏவம் புத்தாவபி சித்ப்ரதிபிம்ப ஆவஶ்யக: । அந்யதா கர்த்ருகர்மவிரோதேந சைதந்யபாநாநுபபத்திரிதி த்யேயம் । உபயத்ரோபயாகாரபுத்திபரிணாம ஏவ ப்ரதிபிம்ப இதி திக் ॥ 4 ॥

வ்ருத்திஸமுதாயரூபோ(அ)வயவீ பஞ்சப்ரகாராவயவக இத்யர்த: । தே ச வ்ருத்திஸமுதாயா: சைத்ரமைத்ராதிசித்தமேதாத்பஹவ இதி பஹுசநம் । தர்மாதர்மவ்ருத்திரூபக்லேஶபலிகா: க்லிஷ்டா: । ஸத்த்வபுருஷாந்யதாரூபவிவேகஜ்ஞாநஸாதநவிஷயா: க்யாதிஸம்ஜ்ஞா அக்லிஷ்டா: । தத்ர க்லிஷ்டாநாமக்லிஷ்டாபிர்நிரோதோ(அ)க்லிஷ்டாநாம் ச பரவைராக்யேணேதி போத்யம் । தத்ர க்லிஷ்டாந்தர்வர்திந்யோ(அ)ப்யக்லிஷ்டா: க்லிஷ்டாபிரநபிபூதா: ஸ்வஸம்ஸ்காரபரிபாகக்ரமேண க்லிஷ்டா அபிபவந்தீதி அக்லிஷ்டா ஏவ பவந்தீதி மிஶ்ராணாம் நாதிக்யம் । வ்ருத்திபி: ஸம்ஸ்காரா: ஸம்ஸ்காரைஶ்ச வ்ருத்தய இத்யேவம் வ்ருத்திஸம்ஸ்காரசக்ரமாவர்ததே ஆநிரோதயோகாத் । நிரோதாவஸ்தாம் ச சித்தம் தக்தாகிலஸம்ஸ்காரம் ப்ரலயம் யாதி । க்ருத்யாதிலக்ஷணவ்ருத்தீநாம் சைதந்நிரோதேநைவ நிரோத இத்யாஶயேந பஞ்சேத்யுக்தம் । ஆஸாம் வ்ருத்தித்வம் சைதைரேவ வ்யாபாரைஶ்சித்தஸ்ய ஜீவநாத் இதி திக் ॥ 5 ॥

ஸ்பஷ்டம் ॥ 6 ॥

அநதிகததத்த்வபோத: ப்ரமா, தத்கரணம் ப்ரமாணமிதி ப்ரமாணஸாமாந்யலக்ஷணம் । அவிஸம்வாதி ஜ்ஞாநம் வா ப்ரமா । தத்ரேந்த்ரியத்வாரா ஸ்வதோ வா மந:ஸநிகர்ஷாத் ஜாயதே யோ விஶேஷத: பதார்தநிஶ்சய: தத்கரணம் வ்ருத்தி: ப்ரத்யக்ஷம் ப்ரமாணம் । தத்ரேந்த்ரியத்வாரா நிர்கதஸ்ய சித்தஸ்யேந்த்ரியஸாஹித்யேநைவார்தாகார: பரிணாமஶ்சித்தஸ்ய ஶங்கபைத்யாத்யாகாரதாயாம் நயநாதிகதபித்தாத்யந்வயதர்ஶநாத் । அத ஏவ ரூபாதிவ்ருத்திஷு சக்ஷுராதீநாம் கரணத்வமுச்யதே । வ்ருத்திஶ்ச – ’அநந்தா ரஶ்மயஸ்தஸ்ய ப்ரபாவத்ய: ஸ்திதா ஹ்ருதி’ இதி ஸ்ம்ருதே: ப்ரபாவத் த்ரவ்யமேவ । நிஶ்சயத்வம் ச ஸம்ஶயபிந்நஜ்ஞாநத்வம் தேந நேச்சாக்ருத்யாதிஷ்வதிவ்யாப்தி: । ஸ்வதோ வேத்யநேந விவேகக்யாதிரபி லக்ஷிதா । ’இந்த்ரியப்ரணாலிகயா சித்தவ்ருத்த்யாகாரஸ்ய பாஹ்யவஸ்த்வாகாரோபராகாத் பாஹ்யார்தகோசரம் ஸாமாந்யதர்மவிஶேஷதர்மதாதாத்ம்யாபந்நஸ்யாப்யர்தஸ்ய ஸாமாந்யதர்மோபஸர்ஜநகவிஶேஷரூபேண பாநம்’ இதி பாஷ்யக்ருத: । தத்ராபீந்த்ரியப்ரணாலிகயேத்யுபலக்ஷணம் । அநேநாநுமித்யாதிஷு சித்தவ்ருத்த்யாகாரேணைவ ஸாகாரதா வ்ருத்தே: ஸாமாந்யவிஷயகத்வம் ச தர்ஶிதம் । ததவச்சிந்நே ஏவ வ்யாப்திக்ரஹாத் ॥ ஸ்வப்நத்யாநாதௌ சித்தவ்ருத்திகடாகாரஸ்யைவாநுபூயமாநத்வாத் தத்ராபி சித்தவ்ருத்தேர்கடாத்யாகாரதயாநுபவாத் சித்தே வாஸநாரூபேண ஸர்வத்ரவ்யஸத்தாஸ்தி । தே ஹி வ்ருத்திஸாமக்ர்யா ஸ்தூலாகாராஸ்தஸ்யாம் பாஸந்த இதி திக் । ப்ரமாணபலமவிஶிஷ்ட: பௌருஷேயஶ்சித்தவ்ருத்திபோத இதி பாஷ்யம் । வ்ருத்திரூபகரணஸ்ய சித்தவ்ருத்திஸமாநாகார: புருஷரூபோ போத: । தத்ர ஹேதுகர்பவிஶேஷணமவிஶிஷ்ட இதி । சித்தவ்ருத்திஸாரூப்யாபந்ந இத்யர்த: ॥ யத்யபி ஸ நித்யஸ்ததாபி தத்ததாகாரவைஶிஷ்ட்யேந பலத்வம் புருஷாஶ்ரிதத்வம் சேதி போத்யம் । ராஜார்தே ப்ருத்யவ்யாபாரவத் புருஷார்தமேவ கரணவ்யாபாராத்தத்போதஸ்யைவ பலத்வம் யுக்தம் । வ்ருத்திஶ்ச ப்ரதீபஶிகாவத்புத்தேரக்ரபாக: । யேந சித்தஸ்யைகாக்ரதாவ்யவஹார: । ஏகமக்ரே விஷயதயா யஸ்ய தத்பாவோ ஹ்யேகாக்ரதா ॥ அயம் கட இத்யாகார ஏவ வ்ருத்தேர்போத: । கடமஹம் ஜாநாமீதி புத்தேர்வ்ருத்த்யந்தரம், சைதந்யஸ்ய ஸ்வப்ரகாஶதயா(அ)ஸ்யைவாபிலாபோ வா । கேசித்புத்தௌ ப்ரதிபிம்ப ஏவ புருஷஸ்ய வ்ருத்திஸ்ததேவ வ்ருத்த்யாகாரதாமாபந்நம் போதபலமிதி । தந்ந । ப்ரதிபிம்பஸ்ய புத்திபரிணாமரூபதயா துச்சத்வேநார்தபாநரூபத்வாநுபபத்தே: । கிஞ்ச பரஸ்பரப்ரதிபிம்ப: ஸ்ம்ருதிஸித்த: । கிஞ்ச ஜாநாமீத்யேவம் புத்திவ்ருத்தௌ பாஸமாநம் ப்ரதிபிம்பசைதந்யம் ந ஸ்வஜ்ஞேயம் ஸம்பவதி கர்த்ருகர்மவிரோதாத் । அதஸ்தஸ்யா பிம்பசைதந்யே பாநமாவஶ்யகமிதி திக் ॥

லிங்கஜந்யா வ்ருத்தி: ஸாமாந்யவிஷயா(அ)நுமாநம் । ஆப்தேந தத்த்வதர்ஶநகாருண்யகரணபாடவரூபாப்திமதா ஸ்வயம் த்ருஷ்டஸ்ய ஶ்ருதஸ்யாநுமிதஸ்ய வார்தஸ்ய ஸ்வசித்தவ்ருத்திஜ்ஞாநஸத்ருஶஜ்ஞாநவிஷயதயா பரசித்தே ஸமர்பயிதுமுபதிஶ்யதே ய: ஶப்தஸ்தஜ்ஜந்யா ததர்தவிஷயா வ்ருத்திராகம: ॥ யத்ர வக்தா(அ)த்ருஷ்டஶ்ருதாநுமிதார்தத்வேநாஶ்ரத்தேய: ஸ ஆகமோ(அ)ப்ரமாணம் । அந்யஸ்து ப்ரமாணம் । மந்வாத்யுக்தார்தாநாமபி தந்மூலவேதவக்தா ஈஶ்வரோ த்ருஷ்டாநுமிதார்த: ஏவேதி தே(அ)பி ப்ரமாணமேவ । வ்ருத்தயஸ்து ஸாக்ஷிபாஸ்யா: கரணாநபேக்ஷணாத்। ஸாக்ஷாத்தர்ஶநரூபமேவ புருஷஸ்ய ஸாக்ஷித்வம் । ததுக்தம் – “ப்ரமாதா சேதந: ஶுத்த: ப்ரமாணம் வ்ருத்திரேவ ச । ப்ரமா(அ)ர்தாகாரவ்ருத்தீநாம் சேதநே ப்ரதிபிம்பநம் ॥ ப்ரதிபிம்பிதவ்ருத்தீநாம் விஷயோ மேய உச்யதே ॥ வ்ருத்தய: ஸாக்ஷிபாஸ்யா: ஸ்யு: கரணஸ்யாநபேக்ஷணாத் ॥ ஸாக்ஷாத்தர்ஶநரூபம் ச ஸாக்ஷித்வம் ஸாம்க்யஸூசிதம்’ இதி ॥ ஸுகாதிமத்யோ ஹி வ்ருத்தய: ரூபாதிமத்யோ பார்யா இவ புருஷஸ்ய போக்யா இத்யுச்யந்தே ॥ 7 ॥

விபர்யய இதி லக்ஷ்யம் ।மித்யாஜ்ஞாநமிதி லக்ஷணம் । மித்யேத்யஸ்ய விவரணமதத்ரூபப்ரதிஷ்டமிதி, பாஸமாநரூபாபாவவத்விஶேஷ்யகமித்யர்த: । யத்வா(அ)தத்ரூபப்ரதிஷ்டமித்யஸ்ய புத்திவிஷயாகாரஸநாகாரவிஷயப்ரதிஷ்டம் நேத்யர்த: । ப்ரமஸ்தலே புத்திவ்ருத்த்யாகாரஸ்யைவ விஷயே ஆரோப இதி ஸித்தாந்தாத் । அத: ஸம்ஶயோ(அ)பி மித்யாஜ்ஞாநமேவ । மித்யாத்வேந தஜ்ஜ்ஞாநே பாத்யத்வமப்யபிப்ரேதம் । அதஏவ வக்ஷ்யமாணவிகல்பஸ்ய ந விபர்யயத்வம் । நேதம் ரஜதமிதி ஜ்ஞாநோத்தரமிதம் ரஜதமிதி ஜ்ஞாநவ்யவஹாரயோரபாவ:, ஶஶஶ்ருங்கமிதி ஜ்ஞாநவ்யவஹாரௌ பாதஜ்ஞாநகாலோத்தரமபீதி விஶேஷாத் । வஸ்துதத்த்வவிஷயஜ்ஞாநேந ப்ரமாணேநாப்ரமாணபாதநம் த்ருஷ்டம், ஏகசந்த்ரஜ்ஞாநேநேவ த்விசந்த்ரஜ்ஞாநஸ்ய । மித்யாஜ்ஞாநே ச தோஷ: காரணம் । ஸா சாவித்யேதி வக்ஷ்யதே । ப்ரமஸ்தலே புத்திரூபசித்தவ்ருத்த்யாகாரஸ்யைவ விஷயே ஆரோப: । ’விப்ர ப்ருதிவ்யாதி சித்தஸ்தம் ந பஹிஷ்டம் கதாசந । ஸ்வப்நப்ரமமதாத்யேஷு ஸர்வைரேவாநுபூயதே’ இதி ஸ்ம்ருதே: ॥ அதத்ரூபப்ரதிஷ்டமிதிவசநாதந்யதாக்யாதிரத்ர தர்ஶந இதி । வைஶேஷிகமதாதயம் விஶேஷ: – தேஷாம் பாஹ்யரஜதாரோப:, அஸ்மாகம் த்வாந்தரஸ்யேதி । அத ஏவ ப்ராக்த்ருஷ்டமிதாநீம் நாஸ்தீதி ஸ்வரூபதோ பாதாநுபவ: ॥ கேசித்து – வஸ்துதஸ்து அதத்ரூபப்ரதிஷ்டத்வம் தத்ரூபப்ரகாரகத்வாபாவ இதி அஸம்ஸர்காவிஶிஷ்டம் ஜ்ஞாநம் ப்ரம இதி மதே(அ)பி ஸூத்ரம் ஸுயோஜமிதி । விபர்யய ஏவாவித்யாஸ்மிதாராக்த்வேஷாபிநிவேஶரூபபஞ்சபர்வா(அ)வித்யா । ராகாதீநாமவித்யாநுகதத்வாதவித்யாபர்யாயத்வம் விபர்யயத்வம் ச । ஏஷாமேவ தமோமோஹமஹாமோஹதாமிஸ்ராந்ததாமிஸ்ரேதி ஸம்ஜ்ஞா இதி திக் ॥ 8 ॥

ஶப்தவிஷயகஜ்ஞாநமநுபததி தஜ்ஜந்யோ வ்ருத்திவிஶேஷ இத்யர்த: । அநேந விஶேஷதர்ஶநகாலே(அ)பி வ்யவஹாராநிவ்ருத்தேர்விபர்யயாத்பேத உக்த: । வஸ்துஶூந்யோ(அ)ர்தஶூந்ய: । தேந ப்ரமாணவ்ருத்தேர்பேத உக்த: । யதா சைதந்யபுருஷயோரபேதேந பேதஸ்ய வஸ்துதஸ்தத்ராபாவாச்சைதந்யம் புருஷஸ்ய ஸ்வரூபமிதி ஶப்தஜ்ஞாநோத்தரம் சைத்ரஸ்ய கௌரித்யாதாவிவ பேதமூலஸம்ஸர்கவிஷயா வ்ருத்தி: । யத்வா விவேகிநாமபி ஶப்தப்ரயோகஜ்ஞாநயோர்ஜநகஸ்ததாரோபோ விகல்ப: । [பேத ஏவ ச வ்யபதேஶஶப்தேநோச்யதே விஶிஷ்டோ(அ)பதேஶோ வ்யவஹாரோ யஸ்மாதிதி வ்யுத்பத்தே: ।] ராஹோ: ஶிரோ வந்த்யாஸுத இத்யாதி சோதாஹரணம் । ………. (?) யதா பாணஸ்திஷ்டதீதி । அத்ர ஹி கதிநிவ்ருத்தி: ப்ரதீயதே । தத்ராபாவோ நாம (ந) கஶ்சிதர்தஸ்தஸ்மாத்கதிநிவ்ருத்தி: கல்பிதா । தஸ்யா அபி பாவரூபத்வம் தத்ராபி பூர்வாபரீபாவ இதி கல்பநாபரம்பரா । பூர்வாபரீபூதகர்மக்ஷணப்ரசயஸ்யைவைகபலாவச்சிந்நஸ்ய தாத்வர்தத்வாதிதி திக் । அந்யைரேதாந்யாஹார்யஜ்ஞாநாநீத்யுச்யந்தே ॥ 9 ॥

ப்ரக்ருதத்வாதுக்தாநாம் வ்ருத்தீநாமபாவஸ்ய ப்ரத்யய: காரணம் புத்த்யாவரகம் தம: ததாலம்பநா ஸ்வபிமீத்யாகாரா ஆவரகதமோவிஷயா ச ததாச்சாதிதசித்தகதஸுகாதிவிஷயா வ்ருத்தி: ஸா நித்ரேத்யர்த: । புநர்வ்ருத்திபதம் நித்ராயா வ்ருத்தித்வே பஹூநாம் விப்ரதிபத்தேஸ்தத்தார்ட்யாய । ’ஜாக்ரத்ஸ்வப்ந: ஸுஷுப்தம் ச குணதோ புத்திவ்ருத்தய:’ இதி ஸ்ம்ருதேஶ்ச । ததுத்பூததம ஆச்சாதிதபுத்திஸத்த்வஸ்ய பாஹ்யவ்ருத்த்யபாவாத் தத்குணஸுகாதீந்யவபுத்யமாந: புருஷோ(அ)ந்த:ஸம்ஜ்ஞ உச்யதே । நச வ்ருத்த்யபாவ ஏவாஸ்து, ஸுகமஹமஸ்வாப்ஸம் ப்ரஸந்நம் மே மந:, து:கமஹமஸ்வாப்ஸமகர்மண்யம் மே மநோ யதோ ப்ரமத்யநவஸ்திதம் , முடோ(அ)ஹமஸ்வாப்ஸம் குரூணி மே காத்ராணி அலஸமிவ மே சித்தமிதி ஸுப்தோத்திதஸ்ய ஸ்மரணாநுபவாத் । அநுபவாபாவே ஹி கதம் ஸ்ம்ருதி: ஸ்யாத் । ததந்யதமக்ரஹணே நியாத்மகம் த்வத்ருஷ்டாத்யேவேதி போத்யம் ।அத ஏவ ’த்ரிஷு தாமஸு யத்போக்யம் போக்தா போகஶ்ச யத்பவேத்’ இதி ஶ்ருத்யா தத்ராபி போக்யமுக்தம் । யத்து ’ந தத்விபக்தமஸ்தி ததோ(அ)ந்யத்விபக்தம் யத்பஶ்யேத்’ இதி ஶ்ருத்யா ஸுஷுப்தே ஜ்ஞாநஸாமாந்யாபாவவசநம் தத்ஸமக்ரஸுஷுப்திபரம், யத்ராயமநுபவ: ’ஸுகமஹமஸ்வாப்ஸம் ந கிஞ்சிதவேதிஷம்’ இதி । ’முக்தே(அ)ர்தஸம்பத்திரிதி வேதாந்த்ஸூத்ராச்ச தத்ர ’ஸுகம்’ இத்யஸ்ய வ்ருத்த்யுத்தது:கரஹிதமித்யர்த: । யத்து ஸுஷுப்தௌ தம: ஸாக்ஷிபாஸ்யமேவேதி । தந்ந । ஸாக்ஷிணோ(அ)பரிணாமித்வேந ஸம்ஸ்காரஸ்ம்ருத்யோரஸம்பவாத் । ஏஷா சைகாக்ரதுல்யாபி தாமஸத்வாத்யோகபரிபந்திநீதி । யத்து த்வங்மநோயோகரூபகாரணாபாவாத்ஸுஷுப்தௌ ஜ்ஞாநஸாமாந்யாபாவ இதி । தந்ந। இந்த்ரியாத்யுத்பத்தே: ப்ராகேவ ஹிரண்யகர்பஸ்ய ஜ்ஞாநோத்பத்த்யாம் ஜ்ஞாநஸாமாந்யே தஸ்ய ஹேதுத்வாபாவாத் । காடதமோரூபதோஷேண ஸர்வவ்ருத்த்யபாவஸ்யாஸ்மாபிரப்யங்கீகாராத் ॥ 10 ॥

அநுபூதவிஷயாததிகஸ்ய ஸம்ப்ரமோஷ: ஸ்தேயம் பரிக்ரஹோ யத்ர நாஸ்தி ஸா வ்ருத்தி: ஸ்ம்ருதிரித்யர்த: । அநுபூதவிஷயாதநதிகவிஷயேதி யாவத் । ஏவம் சாநுபவஸமாநவிஷயா ப்ராய:, கதாசிந்ந்யூநவிஷயா, ஸர்வதா நாதிகவிஷயேதி தாத்பர்யம் । தத்ர கடமஹம் ஜாநாமீத்யநுவ்யவஸாயரூபாநுபவஸ்ய விஷய-வ்ருத்திரூபஜ்ஞாநோபயவிஷயகத்வாத் , ஸம்ஸ்காரஸ்ய தாத்ருஶஸ்யைவ ஜநநாத் ததுபயவிஷயைவ ஸ்ம்ருதிரிதி பாஷ்யே ஸ்பஷ்டம் । அயம் கட இதி பூர்வாநுபவதஸ்தத்ஸமாநவிஷயகஸ்ய ஸ கட இத்யேவ ஸ்மரணஸ்யாநுபவாத் । வ்யவஸாயத: ஸம்ஸ்காரஸத்த்வே(அ)பி தஜ்ஜந்யஸ்ய பாஷ்யக்ருதா ஸ்ம்ருதித்வாநப்யுபகமாத் । ப்ரமுஷ்டதத்தாகஸ்ய ஶப்தஜந்யபதார்தோபஸ்தித்யாதிரூபஸ்ய ஸ்மராமீத்ய(ந)நுபவேநாநுபவமத்யே ஏவ ப்ரவேஶ இதி கஶ்சித் ॥ அஸ்மதுக்தவ்யாக்யாநே து தஸ்யாபி ஸ்ம்ருதித்வே ந தோஷ: ॥ வஸ்துதோ வ்யவஸாயோ(அ)பி உபயாகாரநிர்பாஸ உபயோரபி சிதிப்ரதிபிம்பநாதிதி போத்யம் । அதஏவ கடமஹம் ஜாநாமீதி ஜ்ஞாநவிஶேஷ்யகோ(அ)நுபவ: । ஸ கட இதி க்ராஹ்யவிஷயவிஶேஷ்யகம் ஸ்மரணம் । பூர்வாநுபூததத்தேவ தத்தாவ்ருத்தேர்விஷயவிஷயகஸம்ஸ்காரஜநகத்வாத்ஸ்வவிஷயகஸம்ஸ்காரஜநகதேதி பாஷ்யாஶய: । தத்ராநதிகதார்தவிஷயோ(அ)நுபவ: । வ்ருத்த்யந்தரகோசரார்தவிஷயா ஸ்ம்ருதிரிதி பேத: । நச ஸ்வப்நே தேஶகாலாந்தராநுபூதஸ்ய பித்ராதேர்தேஶகாலாந்தரஸம்பத்ததயா ஸ்மரணேந தத்ராபி ஸம்ப்ரமோஷோ(அ)ஸ்த்யேவேதி சேத் । ந । கல்பிதஸ்மர்தவ்யவிஷயத்வேந தஸ்ய விபர்யாத்மகத்வாத் । ப்ரமாணாபாஸே ப்ரமாணவ்யவஹாரவத் ஸ்ம்ருத்யாபாஸத்வேந ஸ்ம்ருதிவ்யவஹாரோ(அ)ந்யேஷாம் । யதாப்யநுபூதார்தமாத்ரவிஷய: ஸ்வப்நஸ்ததாபி ப்ரத்யக்ஷாயமாணத்வேந பாநாதிதரஸ்ம்ருதிவைலக்ஷண்யேந விபர்யயதைவ தஸ்யேதி போத்யம் । ஈத்ருஶஸ்ம்ருதித்வமேவாப்யுபேத்ய ஸ்வப்நரூபா ஸ்ம்ருதிர்பாவிதஸ்மர்தவ்யேத்யுக்தம் । பாவிதத்வேந ஸூசித: ஸ்மர்தவ்யோ(அ)ர்தோ யயேத்யர்த: ॥ அயமப்யுத்ஸர்க இதி த்ரஷ்டவ்யம் । ஆஸாம் ச வ்ருத்தீநாம் ஸுகது:கமோஹாத்மகத்வாத்க்லேஶரூபதயா ஏதா நிரோத்தவ்யா இதி திக் ॥ 11 ॥

வக்ஷ்யமாணலக்ஷணாப்யாஸவைராக்யாப்யாம் தந்நிரோத: இத்யர்த: । தத்ர சித்தநத்யா விஷயமார்ககம் வ்ருத்திஸ்ரோத: விஷயதோஷதர்ஶநஜேந வைராக்யேண ப்ரதிபத்யதே । விவேகதர்ஶநாப்யாஸேந ச விவேகமார்ககம் வ்ருத்திஸ்ரோத உத்வாஹ்யதே । தேந ச த்யேயாகாரவ்ருத்திப்ரவாஹஸ்ய பலவத்வம் தார்ட்யம் சேதி உபயாதீநஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோத: ॥ ஆப்யாம் விநிவ்ருத்தபாஹ்யாபிநிவேஶாநாம் சித்தவ்ருத்தீநாமந்தர்முகதயா ஸ்வகாரணே சித்தே ஶக்திரூபதயா(அ)வஸ்தாநே ஸதி நிரோதாக்யே கைவல்யாப்தௌ சித்தநதீ விலீயத இதி திக் ॥ 12 ॥

தத்ர தயோர்மத்யே ராஜஸதாமஸவ்ருத்திரஹிதஸ்ய ஸாத்த்விகமாத்ரவ்ருத்த்யேகாக்ரதா ஸ்திதிஸ்தத்ர தந்நிமித்தம் தத்ஸம்பாதநேச்சயா தத்ஸாதநவிஷயாநுஷ்டாநே யா யத்நதாரா ஸோ(அ)ப்யாஸ இத்யர்த: ॥ 13 ॥

ஸ: அப்யாஸோ தீர்ககாலேந ஸேவிதோ நைரந்தர்யேண ஸேவிதோ ப்ரஹ்மசர்யேண ஶ்ரத்தாதபஆதிபி: ஸத்காரைஶ்ச ஸேவிதோ த்ருடபூமிர்வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காராநபிபூதோ பவதீத்யர்த: ॥ 14 ॥

அபரவைராக்யம் தாவச்சதுர்விதம் । யதமாநஸம்ஜ்ஞா வ்யதிரேகஸம்ஜ்ஞா ஏகேந்த்ரியஸம்ஜ்ஞா வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா ச ॥ தத்ர வைராக்யஸாதநாநாமர்ஜநரக்ஷணக்ஷயஹிம்ஸாத்யநந்ததோஷதர்ஶநாதீநாம் ஜ்ஞாநபூர்வமநுஷ்டாநமாத்யம் । ’விரக்திர்தோஷதர்ஶநாத்’ இதி ஸ்ம்ருதே: ॥ ஜிதாந்யேதாநீந்த்ரியாணீ ஏதாநி ஜேதவ்யாநீதி வ்யதிரேகாவதாரணம் த்விதீயம் । பாஹ்யேந்த்ரியவிஷயேஷு ராகத்வேஷாதிக்ஷயே ஸதி ஏகஸ்மிந்நேவ மநஸி மாநாபமாநாதிவிஷயகராகத்வேஷாத்யபஸாரணம் த்ருதீயம் । ஏதத்த்ரிதயாப்யாஸேந ஹி விஷயஸம்யோகே(அ)பி தோஷதர்ஶநமப்ரதிவித்தம் ஜாயதே ’வைராக்யாத்தோஷதர்ஶநம்’ இதி ஸ்ம்ருதே: ॥ சதுர்தலக்ஷணமிதம் ஸூத்ரம் । த்ருஷ்டேஷ்வைஹிகேஷு ஸ்த்ர்யந்நபாநைஶ்வர்யாதிஷு ஆநுஶ்ரவிகேஷு வேதப்ரதிபாதிதேஷு ஸ்வர்ககரணலீநத்வப்ரக்ருதிலீநத்வாணிமாத்யஷ்டைஶ்வர்யாதிஷு வித்ருஷ்ணஸ்ய ஸம்நிஹி(தா(?) தேஷு ரூபாதிஷு மா)நாபமாநாதிஷு சாக்ஷுப்தஸ்யா(அ)(அ)த்யவைராக்யத்ரயயுக்தஸ்ய சித்தஸ்ய யா வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா ப்ரக்ருஷ்டவிஷயஸாம்ந்நித்யே(அ)பி தேஷூபேக்ஷாபுத்திர்மமைவைதே வஶ்யா நாஹமேஷாமிதி ச யா புத்திஸ்தத்ஸம்ஜ்ஞகம் வைராக்யமித்யர்த: । நது ராகாபாவமாத்ரம் விஷயாஸாந்நித்யேந ராகாபாவே விரக்தத்வாபத்தே: । ஆத்யவைராக்யத்ரயவதோ(அ)பி விஷயஸாந்நித்யே யோகப்ரம்ஶோ பவதீதி சதுர்தவைராக்யமேவ யோகஹேதுரிதி பாவ: ॥ 15 ॥

உக்தவைராக்யவதோ த்ருடதரகுணபுருஷவிவேகஜ்ஞாநாத்தர்ம-மேகஸமாதிரூபாத்தேதோருத்பத்யமாநம் ஸகலகுணேஷ்வாத்மோபகரணேஷு குணரூபாயாம் ஸத்வபுருஷாந்யதாக்யாதௌ ச யத்வைத்ருஷ்ண்யம் சித்தஸ்ய ஜ்ஞாநப்ரஸாதாவஸ்தாநிஷ்பந்நாத்மஜ்ஞாநதாரூபா தத்பரமுத்க்ருஷ்டம் வைராக்யமித்யர்த: । (பூர்வ)விஷயேஷ்விவ ஜ்ஞாநே(அ)பி விநாஶித்வாதிதோஷதர்ஶநஸத்த்வே(அ)பி அவித்யாநிவ்ருத்த்யாக்யப்ரயோஜநவஶேந தத்ர நாலம்புத்திரூபம் வைராக்யம் । ஸம்யக்ஜ்ஞாநேநாவித்யாநிவ்ருத்தௌ ச தேநைவ தோஷதர்ஶநேந தத்ராப்யுபேக்ஷாரூபம் வைராக்யமிதி பாவ: । யதுத்தரம் நிர்விஷயஜ்ஞாநப்ரஸாதமாத்ரரூபோ(அ)ஸம்ப்ராஜ்ஞாத: ஸமாதிரிதி தாத்பர்யம் । அஸ்மிந்நேவ வைராக்யே ஸதி ஐஹிககைவல்யநியம: ॥ 16 ॥

ஸாக்ஷாத்காரவிஶேஷரூபைர்விதர்காதிபிரநுகமாத் உபதாநாத்ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஶ்சதுர்வித: । ஸம்யக் ஸம்ஶயவிபர்யயராஹித்யேந ப்ரஜ்ஞாயதே ப்ரகர்ஷேண ஜ்ஞாயதே பாவ்யஸ்வரூபம் யேந ஸ ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதி: பாவநாவிஶேஷ: । ஸ ஸவிதர்க: ஸவிசார: ஸாநந்த: ஸாஸ்மிதஶ்ச । பாவநா ச பாவ்யஸ்ய விஷயாந்தரபரிஹாரேண சேதஸி புந:புநர்நிவேஶநம் । விதர்காதீநாம் க்ரமேண நிரோதஸ்யாபி க்ரம: । உச்சாரோஹே க்ரமிகஸோபாநபரம்பராவத் । ஸ்வதோ நிரோதே க்ரமாபாவாத் । விதர்காதிக்ரம ஔத்ஸர்கிக: । ஏகதா சித்தஸ்ய பரமஸூக்ஷ்மே ப்ரவேஶஸ்ய ப்ராயஶோ(அ)ஸம்பவாத் ।’ஸ்தூலே விநிர்ஜிதம் சித்தம் தத: ஸூக்ஷ்மம் ஶநைர்நயேத்’ இதி ஸ்ம்ருதே: । கிஞ்ச ஸ்தூலாதிவிஷயே ராகே உத்தரோத்தரபூமௌ சித்தஸமாதாநாஸம்பவ: । அத: ஸ்தூலாதிஸாக்ஷாத்காரேண தத்ர தத்ர தோஷத்ருஷ்ட்யோத்தரோத்தரபூம்யாரோஹ: । யதி து கஸ்யசிதீஶ்வரப்ரஸாதாதாதாவேவோத்தரபூம்யாரோஹோ பவதி தேந பூர்வபூமிகாப்யாஸஸ்தத்ஸித்திகாமநாம் விநா ந கார்ய:। ஏதச்ச பூமிகாசதுஷ்டயமேகஸ்மிந்நேவாலம்பநே கர்தவ்யம் । அந்யதா பூர்வபூர்வோபாஸநாத்யாகதோஷாபத்தே:, சித்தசாஞ்சல்யதோஷாபத்தேஶ்ச । ததாஹி – யத்விராட்ஶரீரம் சதுர்புஜாதிகம் வா ஸ்வஶரீரம் வா புருஷேஶ்வரஸஹிதம் ஜடசதுர்விம்ஶதிதத்த்வை: ப்ரக்ருத்யா புருஷேண ச ஷட்விம்ஶதிதத்த்வஸம்காதம் ஸமஷ்டிவ்யஷ்ட்யாத்மகமாலம்பநமதிக்ருத்ய ப்ரதமம் பாவநா ப்ரவர்ததே ததாலம்பநம், தத்ராலம்பநே ஸ்தூலயோர்மஹாபூதேந்த்ரியயோர்வித்யமாநாநாமஶேஷ-விஶேஷாணாமதீதாநாகதவர்தமாநவ்யவஹிதவிப்ரக்ருஷ்டாநாம் குணதோஷாணாமத்ருஷ்டாஶ்ருதாமதாநாமபி பூர்வாபராநுஸம்தாநேந ஶப்தார்தோல்லேகேந ச பாவநயா ய: ஸாக்ஷாத்கார: ஸ விதர்க இத்யுச்யதே । தேந பலேநோபஹிதஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோதோ விதர்காநுகத இத்யுச்யதே । தத்ராத்ருஷ்டாஶ்ருதாமதாநாம் பூர்வசிந்தநாஸம்பவே(அ)பி யோகபலேநைவோத்தரோத்தரம் தேஷாம் ஸாக்ஷாத்காரோ பவதி । தஸ்யைவ புந: ஸவிதர்கநிர்விதர்காக்யௌ பேதௌ வக்ஷ்யதி । விதர்கே விபரீததர்கணம் ஶப்தார்தஜ்ஞாநவிகல்பரூபமித்யக்ரே ஸ்புடம் । அத்ர ஸ்தூலஸாக்ஷாத்காரே தப்தாய:பிண்டவதேகீபாவேந புருஷபர்யந்தாநாம் பாநமுத்தரே ச பூர்வபூர்வஹாநிரிதி பாஷ்யே ஸ்பஷ்டம் । ஜபாதிஜந்யாத் த்ருவாதீநாம் சதுர்புஜாதிஸாக்ஷாத்காராச்சாயம் விலக்ஷண: । தேஷாம் ஹி தபோத்யாநாதிதுஷ்ட: பரமேஶ்வர: ஸ்வயம் ஶரீரம் நிர்மாய புர: ப்ரகடீபூய வாகாதிவ்யவஹாரம் சக்ரே । யோகிநஸ்து யோகபலேந வைகுண்டஶ்வேதத்வீபாதிரூபம் பஶ்யந்தீதி விஶேஷ: । ததஸ்தத்ரைவாலம்பநே தோஷஜ்ஞாநேந ஸ்தூலாகாரத்ருஷ்டிம் த்யக்த்வா காரணத்வேநாநுகதா யே தந்மாத்ராஹம்காரப்ரக்ருதிரூபா பூதேந்த்ரியயோ: ஸூக்ஷ்மா அர்தாஸ்தேஷு க்ரமேண தாரணாதித்ரயேண யஸ்தத்கதாஶேஷஸாக்ஷாத்கார: ஸ விசார:, விஶேஷேண சரணம் ஸூக்ஷ்மவஸ்துபர்யந்தம் யத்ரேத்யர்தாத்ததுபஹிதோ விசாராநுகத: । அஸ்ய ஸவிசாரநிர்விசாரரூபௌ பேதௌ வக்ஷ்யதி । நச ஸ்தூலாலம்பநே கதம் ஸூக்ஷ்மத்ருஷ்டிர்யதார்தா । ஸர்வேஷாம் ஷட்விம்ஶதிதத்த்வகார்யதயா கார்யகாரணயோஶ்சாபேதேந ஷட்விம்ஶதிதத்த்வரூபத்வாத் । தத்ராபி கார்யரூபதா(அ)ஸ்திரா காரணரூபதைவ ச ஸத்யா । நசைவமப்யத்ருஷ்டஸ்ய கதம் பாவநா, ஶ்ருதமதப்ரகாரதயைவ ஸாமாந்யதோ பாவநாஸம்பவாத் । அஶ்ருதாமதவிஷயஸ்ய ச யோகஜதர்மபலேநைவ ஸாக்ஷாத்கார ஏவம் ஸர்வத்ர போத்யம் । ததஸ்தத்ரைவாலம்பநே தாமபி த்ருஷ்டிம் தோஷதர்ஶநேந த்யக்த்வா சதுர்விம்ஶதிதத்த்வாநுகதஸுகரூபபுருஷார்தே தாரணாதித்ரயேண பூர்வவதஶேஷவிஶேஷத: ஸுகாகார: ஸ ஆநந்த: ஜ்ஞாநஜ்ஞேயயோரபேதோபசாராத் ததுபஹித: ஸாநந்த: । யத்யபி ஸுகவத்து:கமோஹாவபி ஸர்வத்ர ததாபி ஸுகராகேணைவ ஸம்ஸாராதாத்மதர்ஶநப்ரதிபந்தாச்ச ததேவ முக்யதோ(அ)ஶேஷவிஶேஷதோ யோகேந த்ரஷ்டவ்யம் । யதா தத்ர தோஷதர்ஶநேந து:கத்ருஷ்ட்யா யோகஜஸித்திஷ்வபி வைராக்யம் ஸ்யாதித்யாஶயேநாநந்தமாத்ரே யோகோபதேஶ இதி போத்யம் । தத ஆநந்தபர்யந்தம் தோஷதர்ஶநேந விரஜ்ய தத்ரைவாலம்பநே ஜீவேஶ்வரரூபம் யத்புருஷத்வயமஸ்தி ததந்யதரஸ்ய கூடஸ்தசிந்மாத்ரரூபஸ்ய ஜடேப்யோ விவேகேந ய ஆத்மாகார: ஸாக்ஷாத்கார: ஸோ(அ)ஸ்மிதா, தேஹாதிபிந்நோ(அ)ஸ்மீத்யேதாவந்மாத்ராகாரத்வாதஸ்மீத்யேதாவந்மாத்ராகாரத்வாத்வா । இத: பரம் ஜ்ஞாதவ்யாபாவாதேஷா சரமபூமிகா । அத்ராஸ்மிதாஶப்தேந விவிக்தசேதநாகாரம் மாத்ரதோபலக்ஷ்யதே । தேநாதீநபாவேந(?)ய ஐஶ்வரஶ்சேதநதத்வஸாக்ஷாத்காரஸ்தஸ்யாபி ஸம்க்ரஹ: । ததநுகதோ(அ)ஸ்மிதாநுகத: । அஸ்யைவ பரா காஷ்டா தர்மமேகஸமாதிரித்யுச்யதே । யஸ்யோதயே ஜ்ஞாநே(அ)ப்யலம்ப்ரத்யயரூபபரவைராக்யம் ஜாயதே । தத்ர பூர்வம் ஜீவாத்மவிஷயாஸ்மிதா । ததஸ்ததோ(அ)பி ஸூக்ஷ்மா பரமாத்மவிஷயா । ஜீவஸ்வரூபஜ்ஞாநம் ஹி ப்ரத்யக்ஷம் தத்ரைவ பரிச்சிந்நகூடஸ்தத்வாதிஜ்ஞாநஸ்யைவ தத்ஸாக்ஷாத்காரத்வாத் । அயமேவ ஸத்வபுருஷாந்யதாக்யாதிஶப்தேநோச்யதே । பாரமேஶ்வரயோகஸ்து கௌர்மே உக்த: – ’யத்ர ஸாக்ஷாத்ப்ரபஶ்யந்தி விமுக்தா விஶ்வமீஶ்வரம்’ இதி । காரணரூபேண விபுத்வேந ச ஸர்வத்ராநுகமாதஸ்மிதாயா அசேதநகடாத்யாலம்பநேஷ்வபி ஸம்பவ இதி திக் । சத்வாரோ(அ)ப்யேதே ஸாலம்பநா: ஸபீஜா இதி சோச்யந்தே த்யேயரூபாலம்பநயோகாத்வ்ருத்திபீஜஸம்ஸ்காரோ(அ)ந்தத(?)ஶ்சேதி த்யேயம் ॥ 17 ॥

தத்வஜ்ஞாநலக்ஷணவ்ருத்தேரபி விராமோ(அ)ஸ்து இதி ’நேதிநேதி’ இத்யுதீரிதோ ய: ப்ரத்யயோ ஜ்ஞாநே(அ)ப்யலம்புத்த்யாத்மா பரவைராக்யரூபஸ்தஸ்யாப்யாஸாத்பௌந:புந்யாஜ்ஜாயதே ய: ஸம்ஸ்காரமாத்ராவஶேஷோ வ்ருத்திநிரோத: ஸ ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாதந்யோ(அ)ஸம்ப்ராஜ்ஞாத இத்யர்த: । ஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷ இத்யநேந மோக்ஷகாலிகநிரோதவ்யாவ்ருத்தி: । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதே ஹி ஸம்ஸ்காரமாத்ரம் திஷ்டதி நது வ்ருத்தி: । மோக்ஷே து சித்தஸ்யாத்யந்தம் விலயாத்ஸம்ஸ்காரோ(அ)பி ந திஷ்டதீதி விஶேஷ: । விராமப்ரத்யயாப்யாஸேந பூர்வஸம்ஸ்காரநாஶே(அ)பி தஜ்ஜந்யஸம்ஸ்காரஸ்ய ஶேஷ: । தஜ்ஜந்யா வ்ருத்திஸ்து நாக்ரே । தத்ர சித்தஸ்ய ஸம்ஸ்காரமாத்ரயுக்தஸ்ய யோகயந்த்ரிதஸ்யாவஸ்தாநம் । ஸுஷுப்தௌ து லய இதி விஶேஷ: । ஸர்வஸம்கவிவர்ஜிதத்வேந நி:ஶேஷக்லேஶராஹித்யேந ச த்வமர்தஶோதநம் யோகஸித்தாந்த: । ததஸ்தத்பதார்தஶோதநபூர்வகம் வாக்யார்தநிஷ்டதா வேதாந்தஶாஸ்த்ரகம்யா । தச்சோதநோபயுக்தத்வமாத்ரேணாநேகத்வவாதோ ஜீவாநாமாநந்தரூபத்வாபாவஶ்சாத்ரோக்தோ ந து வாஸ்தவ இத்யவிரோத: । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகவத: ப்ராரப்தவஶாத்வ்யுத்தாநே(அ)பி வ்ருத்யபாவ ஏவ வ்ருத்திஜநகஸம்ஸ்காராணாம் நாஶாதிதி திக் ॥ 18 ॥

விதேஹாஶ்ச ப்ரக்ருதிலயாஶ்சேதி த்வந்த்வ: । தத்ர விதேஹா: ஸ்தூலதேஹநிரபேக்ஷேண லிங்கதேஹேநாகிலவ்யவஹாரக்ஷமா ஹிரண்யகர்பாதய: । தே ஹி பூதேந்த்ரியதந்மாத்ராஹம்காரமஹதாமந்யதமதாத்மத்வேந ப்ரதிபத்ய ததுபாஸநயா தத்வாஸிதாந்த:கரணா: பிண்டபாதாந்தரம் ததந்யதமே லீநாம் ஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷமநஸ: ஸ்தூலதேஹரஹிதா அவ்ருத்திகத்வாத்கைவல்யமிவாநுபவந்தி , ப்ராப்தாபதயஸ்து புந: ஸம்ஸாரே விஶந்தி । யதா வர்ஷாதிபாதே ம்ருத்ரூபா மண்டூகா: புநர்வர்ஷாஸேகேந மண்டூகதேஹமநுபவந்தி தத்வத் । தே ஹி தைநந்திநப்ரலயே கதாசிச்ச ஸர்ககாலே(அ)பி ஸ்வஸம்ஸ்காரமாத்ரோபகதேந சித்தேந ஸம்ஸ்காரஶேஷேண நிரோதாவஸ்தேந கைவல்யபதமிவ ப்ராப்நுவந்த: ப்ராப்தே(அ)வதௌ வ்யுத்தாநகாலே தேவபாவப்ராபகஸம்ஸ்காரேண தத்பாவம் ப்ராப்ய தத்பலமைஶ்வர்யாதிகம் ததோ புக்த்வா முச்யந்தே । ’தஶ மந்வந்தராணீஹ திஷ்டந்தீந்த்ரியசிந்தகா: । பௌதிகாஶ்ச ஶதம் பூர்ண ஸஹஸ்ரம் த்வாபிமாநிகா: ॥ பௌத்தா தஶஸஹஸ்ராணி திஷ்டந்தி விகதஜ்வரா:’ இயுக்தே: । தேஷாம் ச ஏதத்தேஹபாதாநந்தரம் ஸ்வஸ்வாதிகாராவஸரே ப்ராதுர்பாவரூபஜந்மமாத்ரகாரணகத்வாத்பவப்ரத்யய: । பவோ ஜந்ம ப்ரத்யய: காரணம் யஸ்யேத்யர்தாத் । ப்ரக்ருதிலயாஶ்ச ப்ரக்ருத்யுபாஸநயா தச்சவலேஶ்வரோபாஸநயா வா ப்ரஹ்மாண்டம் பித்த்வா மஹத்தத்வபர்யந்தாவரணாந்யதீத்ய ப்ரக்ருத்யாவரணம் கதா: ததுபாஸநயா தத்வாஸநாவாஸிதாந்த:கரணா: பிண்டபாதாந்தரம் தத்ர லீநாஸ்தே(அ)பி ஸாதநாநுஷ்டாநம் விநைவ தத்ராவிர்பாவரூபாஜ்ஜந்மத ஏவ ததாவிதா பவந்தி । ’பூர்ணம் ஶதஸஹஸ்ரம் து திஷ்டந்த்யவ்யக்தசிந்தகா:’ । இத்யவதிஸமாப்தௌ புந: தேவாதிஸம்ஸாரே விஶந்தி । ததோ முச்யந்தே ப்ராக்வத் । தத்ஸ்தாஸ்து விவேகக்யாதேரபாவாத்ஸாதிகாரசேதஸ: கைவல்யபதமிவாநுபவந்தி ஸ்தூலதேஹவ்ருத்திஸஜாதீயவ்ருத்த்யபாவாத் । அத ஏவேந்த்ரியாத்யுபாஸகாநாமிந்த்ரியாத்யபிமாநிஸூர்யாதிப்ராப்தே: பலத்வேந ஶ்ரவணம் । அயம் சைஷாம் விதேஹேப்யோ விஶேஷ: – தேஷாமல்பமைஶ்வர்யம் மலிநஶ்ச விஷய: । ஏதே ச தேஷாமபீஶா: ஸ்வஸம்கல்பமாத்ரேண நிர்மலஸத்வவிஷயபோகா ஈஶ்வரகோடய இத்யுச்யந்தே । ப்ரலயே ப்ரக்ருதிலீநத்வாத்ஸ்வதந்த்ரா ந க்ருஹ்யந்தே தஸ்ய புருஷார்தத்வாத் ஏவம் ச தே ஸம்ஸாரப்ராப்திஹேதுதயா ஹேயா இதி பாவ: ॥ பவப்ரத்யய இதி பதம் தந்த்ரேண ஷஷ்டீதத்புருஷார்தகமபீதி போத்யம் ॥ 19 ॥

அதிமாத்ரோபாயாநாமித்யாதி:, ஸமாதிலாபஸ்தத்பலலாபஶ்சேதி ஶேஷ: ।’விநிஷ்பந்நஸமாதிஸ்து முக்திம் தத்ரைவ ஜந்மநி’ இதி ஸ்ம்ருதே: ॥ 21 ॥

ம்ருதுதீவ்ரோ மத்யதீவ்ர: அதிமாத்ரதீவ்ர இதி ஶைக்ர்யம் த்ரிதா । ஏவம் ச ம்ருதுதீவ்ரஸம்வேகஸ்யாஸந்நஸ்ததோ மத்யதீவ்ரஸம்வேகஸ்யாஸந்நதர: ததோ(அ)ப்யதிமாத்ரஸம்வேகஸ்யாஸந்நதம இத்யர்த: । ததோ(அ)பீத்யபிஶப்த ஆகாமிஸூத்ரஸ்தஸாதநாபேக்ஷயா ஆஸந்நதமஸமாத்யாதிலாபே ॥ 22 ॥

பூர்வஸூத்ரஸ்தம் விஶேஷ இத்யநுவர்ததே । வக்ஷ்யமாணலக்ஷணேஶ்வரஸ்ய பரப்ரஹ்மாதிஶப்தவாச்யஸ்யௌபாதிகைஶ்வர்யோபலக்ஷிதஸ்ய சிந்மாத்ரபுருஷவிஶேஷஸ்ய ப்ரணிதாநம் ’தஜ்ஜபஸ்ததர்தபாவநம்’ இதி வக்ஷ்யமாணம் தத்விஷயகதாரணாத்யாநஸமாதித்ரயாதல்பாதிதி ஆஸந்நதமோ யோகஸ்தத்பலம் ச பவதி । பூர்வம் ஹி ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ ஜீவாத்மஸாதாரண உக்த: । தத்ர ஜீவாத்மவிஷயஸம்ப்ரஜ்ஞாதாதுக்தோபாயேநைவாஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்யாஸந்நதமதா । பரமாத்மஸம்ப்ரஜ்ஞாதாத் தம் விநாபி ஸ ஆஸந்நதம இதி பாவ: । அத ஏவ ஶ்ருத்யாதிஷு ப்ராயேண பரப்ரஹ்மஜ்ஞாநமேவ மோக்ஷஹேதுத்வேநோபதிஶ்யதே । தஸ்மாதயம் முக்யோ மார்க இதி தத்த்வம் । கிஞ்ச ப்ரஹ்மாத்மநா சிந்தநரூபப்ரேமலக்ஷணயா பக்த்யாபிமுகஈஶ்வரோ(அ)ஸ்ய மோக்ஷோ பவத்வித்யபித்யாயதி । ஏவஞ்ச தஸ்யாவ்யாஹதேச்சத்வாத்தத்ரூபாதபித்யாநஸ்ய மோக்ஷ ஆஸந்நதம இதி தாத்பர்யம் ॥ 23 ॥

அவித்யாஸ்மிதாராகத்வேஷாபிநிவேஶா: க்லேஶா: । கர்ம தர்மாதர்மௌ । விபாகா: கர்மபலாநி ஜந்மாயுர்போகா: । ஆஶயஸ்ததநுகுணம் ஸம்ஸாரஸாமாந்யம் । ஏதை: காலத்ரயே(அ)ப்யபராம்ருஷ்ட: புருஷவிஶேஷ ஈஶ்வர இத்யர்த: । ஜீவந்முக்தப்ரக்ருதிலீநாதிவ்யாவ்ருத்தயே காலத்ரயே(அ)பீதி பராமர்ஶஶூந்யத்வார்தகாபராம்ருஷ்டபதலப்தம் ।யத்யபி ஜீவா அபி க்லேஶாதிஶூந்யா ஏவ தேஷாமந்த:கரணதர்மத்வாத், ததாபி ஸ்வாஶ்ரயஸ்வாமித்வஸம்பந்தேநைவ க்லேஶாத்யபாவஸ்ய விவக்ஷணாந்ந தோஷ: । ஜீவா ஹி தத்பலது:காதிபோக்த்ருத்வாத் க்லேஶாத்யாஶ்ரயசித்தஸ்வாமிந: । ததுக்தம் – ஸ ஹி தத்பலபோக்தேதி । யதா யோத்த்ருஷு வர்தமாநௌ ஜயபராஜயௌ ஸ்வாமிநி வ்யபதிஶ்யேதே இதி ச பாஷ்யே । ஈஶ்வரத்வம் சாஸ்யேச்சாமாத்ரேண ஸகலஜகதுத்தரணக்ஷமத்வம் । தச்ச ஜ்ஞாநக்ரியாஸாமர்த்யாதிஶயஸம்பத்திம் விநா ந, ஸா சாபஹதரஜஸ்தமோமலவிஶுத்தஸத்வோபாதாநம் விநேத்யாலோச்ய ஸ்வயமேவ ஸத்வமயம் ப்ரதாநமுபாதத்தே । ஏதாவதைவ ப்ரதாநப்ரேரகதாஸ்ய யத் லோகோத்தரணேச்சயா ததங்கீகார: । உபாதாநோ(அ)பி நாஸ்மதாதிவத்தத்த்வமவித்வாந் பவதி । நஹி நடோ ராமத்வமாரோப்ய தாஸ்தாஶ்சேஷ்டா தர்ஶயந் ப்ராந்தோ பவதி । ஏவஞ்சேதமாஹார்யமஸ்ய ரூபம் । பாதகாலீநேச்சாஜந்யம் ஜ்ஞாநமாஹார்யம் । நசேச்சாயா ஸத்வோபாதாநம் தேநசேச்சேத்யந்யோந்யாஶ்ரய:, அநாதித்வாத் । பூர்வகல்பஸம்ஹாரகாலே பூர்ணே மயா ஸத்த்வப்ரகர்ஷ உபாதேய இதி ப்ரணிதாநபூர்வகம் தத்ஸம்ஹாரே, ஈஶ்வரஸத்த்வே ப்ரதாநஸாமாந்யமுபாகதே(அ)பி ததவதௌ பூர்ணே ப்ரணிதாநவஶாத்புநஸ்ததுபாதத்தே இத்யநாதித்வேந ஶாஶ்வதிகத்வாந்ந தோஷ: । ஏவம் ஸம்ஹாரகாலே தமஉபாதாநே இதி போத்யம் । தத்ர ப்ரக்ருதேர்த்வே ஶக்தீ ஸாஹஜிகே ஸ்ருஷ்டிஶக்திர்லயஶக்திஶ்சேதி । தத்ரேஶ்வரேண ஸத்வபரிக்ரஹே ஸ்ருஷ்டிஶக்தேருத்போத: । தம:பரிக்ரஹே லயஶக்தேருத்போத: । தம:பரிக்ரஹே ச யோகநித்ரேத்யுச்யதே । தத்தச்சக்த்யுத்போதே த்வநாதிவாஸநாஸஹகாரேண தத்தத்புருஷபோகார்தம் ததா ததா ப்ரதாநம் பரிணமதே இதி ந வைஷம்யநைர்க்ருண்யே ஈஶ்வரஸ்ய ப்ரஸஜ்யேதே இதி போத்யம் । நந்வீத்ருஶே தஸ்மிந் கிம் மாநமிதி சேச்ச்ருதிஸ்ம்ருத்யாதிஶாஸ்த்ரமிதி க்ருஹாண । தத்கர்த்ருகமந்த்ராயுர்வேதாதௌ அர்தாவ்யபிசாரநிஶ்சயாத் ப்ராமாண்யஸ்ய இஷ்டத்வேநாந்யத்ராபி தத்கர்த்ருகே தத்ஸ்வரூபபோதகே(அ)பி தந்நிஶ்சயாத் । நச தஸ்யாந்யகர்த்ருகத்வம் ஸம்பவதி । ஓஷதீநாம் தத்ஸம்யோகாநாம் சாந்வயவ்யதிரேகயோரந்யஸ்ய ஸஹஸ்ரேணாபி புருஷாயுஷைரஶக்யத்வாத் । நசாகமாதந்வயவ்யதிரேகௌ தாப்யாம் சாகம இதி தத்ஸம்தாநயோரநாதித்வாந்ந தோஷ:, மஹாப்ரலயே தயோர்விச்சேதாத் । விஸம்த்ருஶபரிணாமக்ஷீரேக்ஷுரஸாதேர்ததிகுடாதிரூபாத்பரிணாமாத்பூர்வஸத்ருஶபரிணாமாவஶ்யகத்வேந ஸாம்யாவஸ்தாரூப-ஸத்ருஶபரிணாமஸ்யைவ மஹாப்ரலயத்வாத் । தஸ்மாதீஶ்வரபுத்திஸத்வப்ரகர்ஷாதேவ வேத இதி ஸித்தம் । தஸ்ய தத்த்வம் வேதகாரணாத் வேதேந ததா போதநாச்ச, ஶாஸ்த்ரம் ததேவ போதயதி ஸதைவேஶ்வர: ஸதைவ முக்த ஏகஶ்சேதி । அதஸ்ததைஶ்வர்ய தஜ்ஜ்ஞாநம் ச ஸாம்யாதிஶயநிர்முக்தம் । அந்யேஷாம் த்வௌபசாரிகமைஶ்வர்யமிதி திக் ॥ 24 ॥

ஸர்வஜ்ஞத்வஸ்யாநுமாபகம் யஜ்ஞாநஸ்ய ஸாதிஶயத்வமயமிதோ பஹுஜ்ஞாநவாநித்யேவம் தத்தத்ரேஶ்வரே நிரதிஶயம் விஶ்ராந்தமித்யர்த: । ஜ்ஞாநம் ச க்வசித்ப்ராப்தகாஷ்டம் ஸாதிஶயத்வாத் பரிமாணவதித்யநுமாநம் । அத்ர ஶ்ருதிரநுகூலஸ்தர்க: । தஸ்ய ஶிவேஶ்வரவிஷ்ண்வாதிவிஶேஷஸம்ஜ்ஞாவத்வம் ஸர்வஜ்ஞத்வத்ருப்திசைதந்யஸ்வாதந்த்ர்யாலுப்தஶக்தித்வாநந்தஶக்தித்வரூபஷடங்கவத்வம் ஜ்ஞாநவைராக்யைஶ்வர்யதப:ஸத்யக்ஷமாத்ருதிஸ்ரஷ்ட்ருத்வாத்மபோதாதிஷ்டாத்ருத்வரூபதஶாவ்யயத்வம் ச ஶ்ருத்யாதிதோ(அ)வஸேயம் । நந்வேவம் நித்யத்ருப்தஸ்ய ஸ்வார்தத்ருஷ்ணாஸம்பவாத் அப்ரயோஜநா கதம் ப்ரவ்ருத்தி: । ப்ராணிகருணயா தத்ப்ரவ்ருத்த்யாநித்யத்வாத்வா ந தோஷ இதி சேத் । து:கபஹுலலோகஸர்ஜநாநுபபத்திரேவேதி சேந்ந । ஜ்ஞாநதர்மோபதேஶேந புருஷகைவல்யாய கருணயா ப்ராண்யநுக்ரஹாய ததுபபத்தே: । போகவிவேகக்யாதிரூபகார்யகரணேந சரிதார்தசித்தநிவ்ருத்தௌ ஹி கைவல்யம் பவதி । அதஸ்ததுபயோகிவைராக்யநிஷ்பத்தயே து:கபஹுலலோகஸர்ஜநோபபத்திரபி, உபபாதிதரீத்யா ஶங்காநுதயாச்சேதி திக் ॥ 25 ॥

ஸ ஏஷ ஈஶ்வர: பூர்வேஷாம் பூர்வஸர்கோத்பந்நாநாமபி ப்ரஹ்மவிஷ்ணுஹராதீநாமபி ப்ரஹ்மவிஷ்ணுராதீநாமபி குரு: ஸ்ரஷ்டா(அ)ந்தர்யாமிவிதயா வேதாதித்வாரா ஜ்ஞாநசக்ஷு:ப்ரதஶ்ச காலாநவச்சிந்நத்வாத்தேஷாம் காலேந ஶதவர்ஷாதிநாவச்சேதாதிதி பாவ: । ’யோ ப்ரஹ்மாணம் விததாதி பூர்வம் யோ வை வேதாம்ஶ்ச ப்ரஹிணோதி தஸ்மை’ இதி ஶ்ருதிரிதி பாவ: । அஸ்ய ச நிமித்தகாரணத்வாந்ந ப்ரக்ருதிஸ்வாதந்த்ர்யக்ஷதி: । கடே குலாலவத் தண்டாதீநாம் காரண்த்வே(அ)பி தத்வதேவாஸ்ய ஸ்வதந்த்ரத்வமபி। அத்ரேஶ்வரஸ்ய ஸர்வபித்ருத்வவசநாத்ஸர்வாந்தர்யாமித்வேந ரூபேண குருத்வேந ஜீவாநாமபி ஆத்மேஶ்வர இதி வேதாந்தவாக்யார்தோ(அ)பி ஸூசித: । யோ ஹி யஸ்யாதிஷ்டாதா ஸ யஸ்யாத்மேதி த்ருஷ்டம் । யதா ஸூர்யஶ்சக்ஷுஷ:। யதா வா ஜீவோ தேஹஸ்ய தேநாவிபாகலக்ஷணோ(அ)பேத ஏவ ’அவிபாகோ வசநாத்’ இதி ஸூத்ரேண வேதாந்தே(அ)ப்யுக்த: । ஏதந்மூலக ஏவ ஜீவப்ரஹ்மணோரம்ஶாம்ஶிபாவவ்யவஹார இதி திக் । ஏதத்ஸர்காதௌ ஸ ஸித்தஸ்ததா க்ராந்தஸர்காதாவப்யாகமாத்ஸ ஸித்த இதி ॥ 26 ॥

தஸ்யேஶ்வரஸ்ய । ஏவம்சேஶ்வர: ப்ரணவவாச்ய: । வாச்யவாசகபாவஶ்ச ஸ்வாபாவிக: ஈஶ்வரஸ்யைதத்ஸூத்ரரூபஸம்கேதாத் । நநு யதி ஸ்வாபாவிக: ஸம்பந்த: ஶப்தார்தயோ: ஸங்கேதேந வ்யஜ்யதே ததோ யத்ர நாஸ்தி ந தத்ர வ்யஜ்யேத । நஹ்யவித்யமாநோ கடோ தீபேந வ்யஜ்யதே । தஸ்மாத்ஸங்கேத ஏவ வாசகத்வம், ஸங்கேதக்ருதமிதி து ராஹோ: ஶிர இதிவதிதி சேந்ந ஜநகத்வாதேரபீஶ்வரஸங்கேதரூபத்வாபத்தே: । ஸர்வேஷு ச ஶப்தேஷு ஸர்வார்தஸம்பந்தோ(அ)ஸ்த்யேவேதி நோக்ததோஷ: । ஸங்கேதஸ்த்வீஶ்வரஸ்ய ஸ்திதமேவ ஸம்பந்தம் போதயதி । பிதாபுத்ரஸம்பந்தஸ்யாயமஸ்ய பிதேதி ஸங்கேதேந போதவத் । ஏவம் சேதம் ஸூத்ரம் ஈஶ்வரஸங்கேதரூபம் । அந்யதாஸ்ய தத்த்வமபி பஜ்யேத । ஏவஞ்ச யத்ரார்தே ஈஶ்வரஸங்கேத: ஸ தஸ்ய வாச்ய: । அந்யஸ்து லக்ஷ்யாதிரிதி விவேக: । ஸங்கேதஶ்சாத்யாஸரூப இதி த்ருதீயோ பாஷ்யக்ருத்வக்ஷ்யதி । அத்யாஸஶ்சைஶ்வரோ யோ(அ)யம் ஶப்த: ஸோ(அ)யமர்த இத்யாகார ஏவ । அஸ்யாயமர்த இதி து விகல்ப: । ஏவம் ச தத்விஷயஸ்தந்மூலம் சாவிபாகரூபதாதாத்ம்யமேவ ஶக்திரிதி போத்யம் । ப்ரலயே ஶப்தாநாம் ப்ரதாநஸாம்யே ஜாதே(அ)பி ஸம்ஸ்காரவஶாத்ஸர்காந்தரே பூர்வவச்சக்தியுக்தாநாமேவாவிர்பாவ: । பூர்வஸங்கேதாநுஸாரேண ச பகவதா ஸங்கேத: க்ரியதே। வ்யவஹாரபரம்பராயா நித்யதயா ச நித்ய: ஶப்தார்தஸம்பந்த: இதி ஆகாமிநோ யோகிந: ப்ரதிஜாநதே இதி பாஷ்யக்ருத: ॥ 17 ॥

தஸ்ய ப்ரணவஸ்ய ஜபஸ்தேந ஸஹாசிந்த்யைஶ்வர்யயுக்தஸ்ய ததர்தஸ்ய ப்ரரமாத்மந: ஶ்ரத்தாத்யைர்பாவநம் த்யாநம் । வாச்யவாசகபாவம் ஜ்ஞாத்வா க்ரியமாணம் ஸர்வார்ததமுபாஸநம் । [ஸர்வார்தாஶ்சித்தைகாக்ர்யாதய: ] ப்ரணவே ப்ரஹ்மவிஷ்ண்வாதித்யாநமபி ததந்தர்யாமிசைதந்யாபிப்ராயேண ॥ 28 ॥

தத ஈஶ்வரப்ரணிதாநாத், ப்ரதீபம் விபரீதமஞ்சதி விஜாநாதி ஸ சாஸௌ சேதநஶ்சேதி ப்ரத்யக்சேதநோ ஜீவஸ்தததிகமஸ்தத்ஸாக்ஷாத்கார: । நசேஶ்வரவிஷயாத்ப்ரணிதாநாத்கதம் ஜீவஸாக்ஷாத்கார:? ஸாத்ருஶ்யாத் । யதைகஶாஸ்த்ராப்யாஸ: ஸத்ருஶார்தஶாஸ்த்ராந்தர-ஜ்ஞாநஜநக: । யதேஶ்வர: ஶுத்த: ப்ரஸந்ந: கேவலோ(அ)நுபஸர்கஸ்ததா புத்தே: ப்ரதிஸம்வேத்யபி ஜீவ இதி । அந்தராயாணாம் யோகவிக்நாநாம் வ்யாத்யாதீநாம் நிவ்ருத்திஶ்ச பவதீத்யேவமுத்கர்ஷோ(அ)ஸ்யேதி பாவ: ॥ 29 ॥

ரஜஸ்தமோஜந்யா ஏதே நவ சித்தவிக்ஷேபகத்வாத்யோகாந்தராயா: । சித்தஸ்ய விக்ஷேபோ(அ)நேகவ்ருத்தித்வம் । வ்யாதிர்வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாம் வைஷம்யஜந்ய:। ஸ்த்யாநம் யோகாநுஷ்டாநாக்ஷமத்வம் । ஸம்ஶய: ஶாஸ்த்ரோக்தஸாதநேஷூபயகோடிஸ்ப்ருக்ஜ்ஞாநம் । ப்ரமாத: ஶமாதிபாவநாபாவ: । ஆலஸ்யம் காயசித்தயோர்குருத்வாதப்ரவ்ருத்தி: । அவிரதிர்விஷயாபிலாஷ: । ப்ராந்திதர்ஶநம் ஶாஸ்த்ரோக்தார்தவிபரீதநிஶ்சய: । அலப்தபூமிகத்வம் வக்ஷ்யமாணயோகபூமீநாம் ஸாதநாநுஷ்டாநே(அ)ப்யலாப: । அநவஸ்திதத்வம் யோகபூமிலாபே(அ)பி யோகப்ரம்ஶ: ॥ 30 ॥

து:கம் ஸ்வதோ த்வேஷ்யம் । தௌர்மநஸ்யம் சித்தசாஞ்சல்யம் । அங்கமேஜயத்வம் அங்ககம்ப: । ஶ்வாஸோ பாஹ்யவாயோரந்த:ப்ரவேஶ: । ப்ரஶ்வாஸ: ஆந்தரவாயோர்பஹிர்நிர்கம: । ஏதே சித்தசாஞ்சல்யரூபவிக்ஷேபஸஹபுவ: தஜ்ஜந்யா இத்யர்த: ॥ 31 ॥

தேஷாமந்தராயாணாம் ப்ரதிஷேதார்தமந்ததோ யத்ர குத்ரசிதப்யேகார்தே(அ)ப்யாஸ: கார்ய: । தேந சோதிதாயாமேகாக்ரதாயாம் விக்ஷேப: ப்ரஶமமுபயந்தி । ஏகாக்ரதோபதேஶாதேவ சித்தமேஷாமக்ஷணிகம் ஸ்திரமநுபூதஸ்ம்ருதிதர்ஶநாச்ச ஸ்வக்ருதகர்மோபபோகாச்ச । யதஹமத்ராக்ஷம் தத்ஸ்ப்ருஶாமி யச்சாஸ்ப்ராக்ஷம் தத்பஶ்யாமீதி ப்ரத்யபிஜ்ஞாநாச்ச, அஹம்ப்ரத்யயகோசரஶ்சித்தமேவ । ஏகாக்ரதோபதேஶாதேவ நாணு கிந்து விபு, யோகிநாம் ஸர்வாவச்சேதேநைகதாகிலஸாக்ஷாத்காராச்ச, அயோகிநாமபி தீர்கஶஷ்குலீபக்ஷணாதௌ அநேகேந்த்ரியவ்ருத்த்யநுபவாச்ச । நச தேஷாம் யோகஜதர்ம ஏவ ப்ரத்யாஸத்தி:, ஸம்யோகாதிலௌகிகப்ரத்யாஸத்த்யைவோபபத்தௌ தத்கல்பநே கௌரவாதந்யோந்யவ்யபிசாராச்ச, தத்வாரணாய ஸாக்ஷாத்காரேஷ்வவாந்தரஜாதிகல்பநே கௌரவம் । அத ஏவ ந மத்யமபரிமாணம் ப்ரலயே விநாஶேநாத்ருஷ்டாதாரதாநுபபத்தே: । அதோ விபு । தஸ்ய ச ஸர்வார்தக்ரஹணஸமர்தஸ்ய தமஆக்யாவரணபங்க ஏவ யோகேந க்ரியதே । ஸுஷுப்தௌ தமஸோ வ்ருத்திப்ரதிபந்தகத்வஸித்தே: । விபோரபி கதிஶ்ருதிராத்மந இவ ப்ராணேந்த்ரியாத்யுபாதிநோபபந்நா। விபோரபி ப்ரதாநஸ்ய (?) கார்யரூபத்வதர்ஶநாத் । ததுக்தம் பாஷ்யே – ஏகமநேகார்தமவஸ்திதம் ச சித்தமிதி । விஶோகாவேதி ஸூத்ரே புத்திஸத்த்வம் பாஸ்வரமாகாஶகல்பமிதி சோக்தம் ॥ 32 ॥

ப்ரஸாதநம் ஸ்திதிநிபந்தநம் । நிபந்தநத்வம் ச ஸ்திதிஹேதுஶ்ரத்தாத்யப்ரதிபந்தத்வாரா ஸ்தித்யப்ரம்ஶஹேதுத்த்வம் । ஸுகாதிஶப்தாஶ்ச ஸுகிதாதிவாசிந: । தேஷு க்ரமேண மைத்ர்யாதீநாமுத்பாதநாப்யாஸாத்ப்ரஸந்நம் சித்தமேகாக்ரம் ஸ்திதிபதம் லபதே இத்யர்த:। மைத்ரீ ஸௌஹார்தம் । கருணா நிருபாதி: பரது:கப்ரஹாணேச்சா । முதிதா ப்ரீதி: । உபேக்ஷா ஔதாஸீந்யம்। ஏஷாம் ச பரிகர்மேதி ஸம்ஜ்ஞா । ஏகாக்ரதாஹேதுஶ்சித்தஸம்ஸ்கார: பரிகர்ம । ஸ ச விஷயகாலுஷ்யராஹித்யரூபஶ்சித்தப்ரஸாத: । ராகத்வேஷேர்ஷ்யாஸூயாமர்ஷபாபாதிமலாபஸாரணத்வாரா ஏதே தத்தேதவ: ॥ 33 ॥

ப்ராணஸ்ய ப்ரச்சர்தநம் வமநம் ரேசநம் । விதாரணம் கும்பகம் । ஏதச்ச பூரகோபலக்ஷணம் । ஏதத்வா சித்தப்ரஸாதஸ்ய காரணம் । வாஶப்தோ வக்ஷ்யமாணாபேக்ஷயா விகல்பே । மைத்ர்யாதிபாவநாயா: ஸர்வை: ஸஹ ஸமுச்சயாதிதி மிஶ்ரா: । “இந்த்ரியாணாம் பலம் ப்ராணாஸ்தேஷாம் யத்நேந நிக்ரஹாத் । விக்ஷேபஹேதவோ(அ)க்ஷாணாம் தஹ்யந்தே தோஷராஶய:” இதி ஸ்ம்ருதி: । யத்வா ப்ரச்சர்தநவிதாரணே ரேசகபூரகௌ தாவந்மாத்ரப்ராணாயாமஸ்யாபி நாடீஶுத்த்யர்தம் வஸிஷ்டஸம்ஹிதாதாவுக்தத்வாத் ॥ 34 ॥

மநஸோ நாஸிகாக்ரஜிஹ்வாக்ரதாலுஜிஹ்வாமத்யஜிஹ்வாமூலேஷு யோகஶாஸ்த்ரோக்தப்ரகாரேண தாரணாத் க்ரமேண தந்மாத்ரரூபதிவ்யகந்ததிவ்யரூபதிவ்யஸ்பர்ஶதிவ்யஶப்தவிஷயா யா ப்ரவ்ருத்தி: பக்ருஷ்டா ஸாக்ஷாத்காரரூபா வ்ருத்தி: ஸம்விதுத்பத்யதே । தா உத்பந்நா வ்ருத்தயஶ்சித்தஸ்யைகாக்ரதாகாரணாநீத்யர்த: । ஏவம் சந்த்ராதித்யக்ரஹமணிப்ரதீபமணிரத்நாதிவ்ருத்தயோ(அ)பி । ஶாஸ்த்ரோக்தார்தைகதேஶஸாக்ஷாத்காரேணார்தாந்தரே(அ)பி ஸம்ஶயாதித்யாகேந ஶ்ரத்தாவீர்யாத்யப்ரதிபத்தம் பவதீத்யாஶய: ॥ 35 ॥

விகதஶோகா ப்ரகாஶரூபா ச ப்ரவ்ருத்திர்மநஸ: ஸ்தைர்யஹேதுரித்யர்த: । ஸா சாந்த:கரணஸ்ய புருஷஸ்ய வா யோகஜஸாக்ஷாத்காரரூபா வ்ருத்தி: । தயோஶ்ச விதூதரஜஸ்தமோமலதயா ஸத்த்வமயத்வேந ஸுகமயத்வாத்விஶோகத்வம் । ப்ரகாஶமயத்வாஜ்ஜ்யோதிஷ்மதீத்வம் । ஸா ச சாஞ்சல்யஹேதுஶோகநாஶகத்வாத்தத்ஸ்தைர்யகரீ । நந்வாத்மஸாக்ஷாத்காரே புநஶ்சித்தஸ்திதே: க உபயோக இதி சேத் । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஹேதுபரவைராக்யாயேதி க்ருஹாண । ததா ஸாக்ஷாத்காராப்யாஸம் விநா மித்யாஜ்ஞாநவாஸநாநுந்மூலநேந ததுந்மூலநார்தம் பரமாத்மநி சித்தஸமாதாநார்தம் ச ॥ 36 ॥

வீதராகம் ஸநகாதிசித்தம் தத்விஷயத்யாநாத் த்யாத்ருசித்தமபி தத்வத் ஸ்திரஸ்வபாவம் பவதி । யதா காமுகசிந்தயா சித்தம் காமுகம் பவதீத்யர்த: ॥ 37 ॥

யதா ஜாக்ரஜ்ஜ்ஞாநே ஸ்வப்நஜ்ஞாநத்ருஷ்டி: க்ரியதே பங்குரவிஷயத்வாத்ததா ததோ விரக்தம் சித்தம் ஸ்திரம் பவதி । ததா ஜாக்ரத்புருஷஜ்ஞாநேஷு ஸுஷுப்திஜ்ஞாநத்ருஷ்டி: க்ரியதே ஸ்வரூபாவரணஸாம்யாத்ததா தத்விரக்தம் சித்தம் ஸ்திரம் பவதித்யர்த: ॥ 38 ॥

யதேவாபிமதம் ஹரிஹரமூர்த்யாதி ததேவ த்யாயேத் । தத்ர லப்தஸ்திதிபதமந்யத்ராபி ஸ்திரம் பவதீத்யர்த: । ப்ரஸாதமாரப்யைததந்தாநாம் பரிகர்மஸம்ஜ்ஞா ஶாஸ்த்ரே । ஏஷாமநுஷ்டாநே ஐச்சிகோ விகல்ப: ॥ 39 ॥

தத்ஸம்ஜ்ஞகமஸ்ய வைராக்யமித்யர்த: । தத்யுக்தம் ந புந: பரிகர்மாப்யாஸமபேக்ஷதே । ததேவமப்யாஸவைராக்யாதிகம் பரிகர்மாந்தம் யோகஸ்யாந்தரங்கஸாதநமுக்தம் । யோகத்வயம் சாவாந்தரபேதைருக்தம் ॥ 40 ॥

க்ஷீணவ்ருத்தேர்நிருத்தத்யேயாதிரிக்தவ்ருத்தே: நிஷ்பந்நஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸ்யேதி யாவத் । ஹேதுகர்ப சைதத் । ஸமாபத்திரிதி ஸாக்ஷாத்காரஸம்ஜ்ஞா । ஸ்வத ஏவ ஸர்வார்தக்ரஹணஸமர்தஸ்ய விஷயாந்தரவ்யாஸங்கதோஷரூபம் தத்தத்க்ரஹணே ப்ரதிபந்தகவ்ருத்த்யந்தரநிரோதேந ததபகமேந ததபகமே ஸதி க்ரஹீத்ராதிஷு த்யேயேஷு ஸமாபத்தி: ஸாக்ஷாத்காரரூபா வ்ருத்தி: ஸ்வத ஏவ பவதி । ஸா ச தத்ஸ்தததஞ்ஜநதாரூபா தேஷு க்ரஹீத்ராதிஷு ஸ்திதஸ்ய சித்தஸ்யாஶேஷவிஶேஷை: ஸம்யக்ததாகரதாரூபேத்யர்த: । தத்ர த்ருஷ்டாந்தோ(அ)பிஜாதஸ்ய மணேரிதி । யதாபிஜாதஸ்ய ஸ்வபாவதோ நிர்மலஸ்ய ஸ்படிகாதே: பாஹ்யமலாபகர்ஷே ஸந்நிக்ருஷ்டவஸ்த்ராகாரதா தத்வத் । அத்ர க்ரஹீதா புருஷஸாமாந்யம் । க்ரஹணம் த்ரயோதஶவிதம் கரணம் । க்ராஹ்யம் ச ஸ்தூலஸூக்ஷ்மதரரூபேண த்ரிவிதம் பஞ்சமஹாபூதபஞ்சதந்மாத்ரப்ரக்ருதிரூபம் । அநேந யோகவிஷய: ஸர்வோ(அ)பி ஸம்க்ருஹீத: । தத்ர க்ரஹீத்ருஸமாபத்தௌ ஸ்தூலஸூக்ஷ்மவிஷயகத்வரூபவிஶேஷாபாவ: ஸா ஏகவிதைவாஸ்மிதாரூபா । க்ராஹ்யக்ரஹணஸமாபத்தீ து ஸ்தூலஸூக்ஷ்மவிஷயத்வாத்ஸவிஶேஷே । தத்ர ஸ்தூலம் தந்மாத்ரகார்யாணி பூதாநி அஹங்காரகார்யாணி ச । ததிதரத்ப்ரக்ருதிபர்யந்தம் ஸூக்ஷ்மம் ॥ 41 ॥

ஸூக்ஷ்மவிஷயாயாஸ்த்ருதீயஸூத்ரே வக்ஷ்யமாணதயா(அ)த்ரஸூத்ரே ஸ்தூலவிஷயாக்ரஹணம் । தத்ர கௌரிதிஶப்தோ கௌரித்யர்தோ கௌரிதி ஜ்ஞாநமித்யவிபாகரூபா யே ஶப்தார்தஜ்ஞாநவிகல்பா அபேதப்ரமாஸ்தத்யுக்தா கவாதிஸ்தூலஸமாபத்திர்விபரீததர்கணயோகாத்ஸவிதர்கஸம்ஜ்ஞேத்யர்த: । அத ஏவ ஸ யோக: ஸவிகல்ப இத்யுச்யதே । லோகே(அ)பீத்ருஶம் ஜ்ஞாநம் ஸவிகல்பகமுச்யதே । ஏதத்விகல்பஶூந்யஶ்ச நிர்விகல்பகயோக இதி । வஸ்துத உதாத்தத்வாதிதர்மை: ஶப்தஸ்ய ஜடத்வமூர்தத்வாதிபிரர்தஸ்ய ப்ரகாஶமூர்திவிரஹாதிபிர்ஜ்ஞாநஸ்ய பரஸ்பரஸ்மாத்பேத ஏவ । ஶப்தாத்யபேதவிகல்ப ஆரோபஸாமாந்யோபலக்ஷக: ॥ 42 ॥

பூர்வஸூத்ரோக்தவிகல்பே ஸம்கேதக்ராஹ்யஶக்திஸ்ம்ருதிரேவ பீஜம் । ஶ்ரவணமநநநிதித்யாஸநைர்ஹி ஸமாபத்திர்ஜாயதே । தத்ர ஶ்ரவணம் ஶக்திஸ்ம்ருதிகார்ய ஶக்திஶ்ச ஶப்தார்தயோர்வ்ருத்த்யேஶ்வரகல்பிதாபேதகல்பிதாபேதாத்யவஸாயரூப-ஸம்கேதக்ராஹ்யோ(அ)பேத ஏவேதி தஜ்ஜந்யே ஶாப்தபோதே(அ)பி தயோரபேதே உபநீதத்த்வாத்பாஸதே । தத: ஶ்ரவணகார்யே மநநே நிதித்யாஸநரூபே ப்ரதமஸாக்ஷாத்காரே ச பாஸதே । உபநயஸாம்யாத் । யதா த்யேயாவேஶவஶாச்சக்திஸ்ம்ருதே: பரிஶுத்திரபகமோ பவதி தஜ்ஜந்யஶ்ருதாநுமிதஸாக்ஷாத்காராணாமபி । விகல்பரூபாணாம் பரிஶுத்திரபகம: ததா ஸமாபத்தி: ஸ்வரூபஶுந்யேவ பவதி । ஶப்தஜ்ஞாநாஸ்புரணேநாபேதாரோபாஸம்பவாத் । ததா ஸ்வரூபமாத்ரநிர்பாஸா(அ)விகல்பிதரூபா பரிச்சீந்நா த்யேயார்தமாத்ராவகாஹிநீ ஸ்தூலஸமாபத்திர்நிர்விதர்கஸம்ஜ்ஞேத்யர்த:। இயம் ஸமாபத்தி: பரம் ப்ரத்யக்ஷமுச்யதே, அவித்யாலேஶேநாப்யஸம்பர்காத் । பூர்வா சாபரம் ப்ரத்யக்ஷமவித்யாலேஶஸத்த்வாத் । ஸ சார்த: க இத்யத்ரோக்தம் பாஷ்யே மஹத்த்வஸமாநாதிகரணைகத்வவிஷயைகபுத்திவிஷயோ(அ)ணுப்ரசயவிஶேஷரூபாவயவீ கடாதிரூப: । அணுஶப்தேந தந்மாத்ராணி பரமாணவஶ்ச । தத்ர ச ரூபரஸாதிபரமாணூநாம் நைரந்தர்யேண ஸங்கலிததயாவஸ்தாநம் । ஸச தேப்யோ நாத்யந்தபிந்ந:, கவாஶ்வவத்தர்மதர்மிபாவாநுபபத்தே: । நாத்யந்தமபிந்ந:, தர்மிவதேவ ததநுபபத்தே: । தஸ்மாத்ததோ பிந்நோ(அ)பிந்நஶ்ச । ஸ ச ததநுபவதத்வ்யவஹாராப்யாம் விப்ரதிபந்நம் ப்ரத்யநுமேய: । காரணபேதாதேவ ததாகாரோ தர்மாந்தரஸ்ய கபாலாதேருதயே ச திரோபவந்நஷ்ட இதி வ்யவஹ்ரியமாண: அணுஸாத்யக்ரியாபிந்நததஸாத்யமதூதகாதிதாரணலக்ஷணக்ரியாவாந், ஸ்பர்ஶவாந், மஹத்த்வவாந், ஏகத்த்வவாந், கிஞ்சிதபேக்ஷயாணுத்வவாம்ஶ்சேதி ॥ 43 ॥

ஏதயைவ ஸவிதர்கநிர்விதர்கரூபயா ஸ்தூலவிஷயயா ஸமாபத்த்யா ஸூக்ஷ்மவிஷயாபி ஸவிசாரநிர்விசாரரூபா ஸமாபத்தித்வயீ வ்யாக்யாதா । அந்யோபராகாநுபராகஸாம்யேநேத்யர்த: । அத்ர விகல்பதச்சூந்யத்வயோர்நாதிதேஶ: ஸ்தூலவிஷயாயாம் நிர்விதர்காக்யபூர்வபூமிகாயாம் த்யக்தஸ்ய விகல்பஸ்ய ஸூக்ஷ்மவிஷயோத்தரபூமிகாயாமஸம்பவாதிதி । ததுக்தம் பாஷ்யே ’ஏவமுபயோரேதயோர்நிர்விதர்கயா விகல்பஹாநிர்வ்யாக்யாதா’ இதி । தத்ர ஸ்தூலரூபம் யத்கார்யம் ததுபராகேண ஸூக்ஷ்மே ஸமாபத்தி: ஸவிசாரா, கார்யகாரணவிசாரகடிதத்த்வாத் । தஸ்யாம் ஹி ஸ்தூலகார்யகடாதிவைஶிஷ்ட்யம் தத்ர சாணூநாமுபர்யதோதேஶாவச்சிந்நத்வம் பார்திவபரமாணௌ கந்ததந்மாத்ரப்ரதாநபஞ்சதந்மாத்ராநுகம: । ஆப்யே கந்ததந்மாத்ரபிந்நரஸதந்மாத்ரப்ரதாநசதுரநுகம: । தைஜஸே தத்த்வயரஹிதரூபதந்மாத்ரப்ரதாநத்ர்யநுகம:, வாயவீயே ஸ்பர்ஶஶப்ததந்மாத்ராநுகம: । நாபஸே ஶப்ததந்மாத்ராநுகமஸ்தத்விஶிஷ்டா புத்திருபஜாயதே । ஏவம் ச தத்தத்பரமாணுஸ்தத்தந்மாத்ரப்ரசயாத்மா, தந்மாத்ரமபி கந்தாத்யணுப்ரசயாத்மகமிதி போத்யம் । ததுத்தரோத்பத்யமாநா ச கேவலஸூக்ஷ்மவிஷயா நிர்விசாரேதி விபாக: । யத்யபி தந்மாத்ராதிஸூக்ஷ்மமபி ஸர்வதர்மாத்மகம் தத்வச்ச ததாபி ஸாக்ஷாத்காராப்யாஸேநாதீதாநகதவர்தமாநஸகலதத்தர்மாபகம இதி திக் ॥ 44 ॥

ந க்வாபி லயம் கச்சதீத்யலிங்கம் ப்ரதாநம் தத்பர்யந்தம் ஸூக்ஷ்மோ விஷய: இத்யர்த: । தத்த்வாந்தரப்ரக்ருதித்வமத்ர ஸூக்ஷ்மத்வம் விவக்ஷிதமித்யர்த: । ந ச ஜலாதிபூதசதுஷ்டயே(அ)திவ்யாப்தி: । பூதாநாமுத்தரோத்தரபூதேஷு ஆதாரகாரணமாத்ரத்வாத்தந்மாத்ராணாமேவ பூதோபாதாநத்வாத் । அந்யதாஷ்டப்ரக்ருதித்வஸித்தாந்தவிரோத: ஸ்யாத் । புருஷஸ்து ந பரிணாமிகாரணம் கிந்த்வதிஷ்டாநகாரணம் தேஷாம் ஸம்ஸர்கே நிமித்தகாரணம் சேதி ந தஸ்யேத்ருஶஸௌக்ஷ்ம்யமிதி பாவ: ॥ 45 ॥

தா ஏவ க்ராஹ்யக்ரஹணக்ரஹீத்ருஷு ஸமாபத்தஸ்ய ஏவ ஸபீஜ: ஸமாதி: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோக இத்யர்த:। ஸமாபத்திரூபஸாக்ஷாத்காரஹேதுத்வாத் யோகஸ்ய ஸமாபத்தித்வம் கார்யகாரணபேதாத் । ஆநந்தஸ்ய புத்திதர்மத்வேநாநந்தஸமாபத்தேர்க்ரஹணஸமாபத்தாவேவ ப்ரவேஶ:, ஸமாபத்தீநாம் து:கநிவ்ருத்திபீஜஸம்ஸ்காரஹேதுத்வாத், தத்தேதோ: வ்ருத்திநிரோதரூபயோகஸ்யாபி ஸபீஜத்வம் । ஸமாதிஶப்தஶ்சாங்காங்கிநோரபேதேந யோகே ப்ரயுக்த இதி திக் ॥ 46 ॥

த்யேயகதாஶேஷவிஶேஷக்ராஹிணீ நிஶ்சலைகாக்ரதா சித்தஸ்ய வைஶாரத்யம் । நிர்விசாரஸமாபத்த்யா ஏவ வைஶாரத்யே ஸதி அத்யாத்மம் ஆத்மநி புத்தௌ ப்ரஸாதோ பவதி யேந புருஷாதிஸாக்ஷாத்காரஸ்தத்யோகம் விநாபி பவதீத்யர்த: ॥ 47 ॥

ருதம் ஸத்யம் கூடஸ்தநித்யம் புருஷம் பிபர்தி தாத்ருஶீ தத்ஸம்ஜ்ஞா ப்ரஜ்ஞா ஸாக்ஷாத்காரஸ்தத்ர ப்ரஸாதே ஸதி பவதீத்யர்த: । ததுக்தம் – ’ஆகமேநாநுமாநேந த்யாநாப்யாஸரஸேந ச । த்ரிதா ப்ரகல்பயந் ப்ரஜ்ஞாம் லபதே யோகமுத்தமம்’ இதி । பூர்வார்தேந ஶ்ரவணமநநநிதித்யாஸநாந்யுக்தாநி ॥ 48 ॥

ஶப்தாநுமாநே ஹி ஸாமாந்யவிஷயே தத்விஷயாதிரிக்தவிஷயா ச யோகஜப்ரஜ்ஞா விஶேஷவிஷயத்வாதித்யர்த: । லௌகிகப்ரத்யக்ஷமபி ந ஸூக்ஷ்மவ்யவஹிதவிப்ரக்ருஷ்டவிஷயமித்யபி போத்யம் । யோகஜஜ்ஞாநம் து ஸகலவிஶேஷக்ராஹகமிதி அநதிகதார்தகந்த்ருத்வாத்தஸ்ய ப்ராமாண்யம் । நநு புருஷே விஶேஷாபாவாத்தத்ப்ரஜ்ஞாகேந விஶேஷேண ஸபலா ஸ்யாதிதி சேந்ந, அந்தத: ஸ்வஸ்வோபாதிபிம்பாநாமேவாதீதாநாகதவர்தமாநாநாம் போகரூபாணாம் முக்தாமுக்தஸகலபுருஷேஷ்வந்யோந்யம் விஶேஷத்வாதிதி போத்யம் ॥ 49 ॥

தஜ்ஜ: ஏகாக்ரஸாக்ஷாத்காரதாராரூபயா ஸம்ப்ரஜ்ஞாதப்ரஜ்ஞயா ஜநித: ஸம்ஸ்காரோ(அ)ந்யேஷாம் வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காராணாம் ப்ரதிபந்தீ தஜ்ஜந்யவ்ருத்த்யாக்யகார்யவிரோதீத்யர்த: । அத்ர ஸம்ப்ரஜ்ஞாதபரம்பரயா ஸமாதிப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரதார்ட்யேந து:கஹேதுவ்யுத்தாநஸம்ஸ்காராபிபவ:, தஸ்ய தர்மமேகஸமாதிநா பரிஸமாப்தி: । ஸ ச ஸித்திகாமநாத்யாகேந நிரந்தரோத்பந்நாத்ஸத்த்வபுருஷாந்யதாக்யாதிப்ரவாஹாத்ஸவாஸநாவித்யாஸம்ஸ்காரநிவ்ருத்தௌ தஸ்யாமபி க்யாதௌ ப்ரயோஜநாபாவேந து:காத்மிகாயாமலம்ப்ரத்யயரூபவைராக்யே ஸதி ஜாயதே இதி ஜ்ஞேயம் । யதுத்தரமஸம்ப்ரஜ்ஞாதோதய: ஸர்வஜ்ஞதாதிஜநகம் ப்ரக்ருஷ்டம் தர்ம மேஹதி வர்ஷதீதி வ்யுத்பத்தே: । அஸ்யாமவஸ்தாயாம் ஜீவந்முக்த உச்யதே, தத: ப்ராக் ஸத்யாம் காமநாயாம் பூதேந்த்ரியப்ரக்ருதிஜயோத்த: ஸ்வேசாபோகஶ்ச பவதி । மோக்ஷாந்யதாநுபபத்த்யைவாவித்யாஸம்ஸ்காராணாம் வித்யாஸம்ஸ்காரதார்ட்யேந நாஶ: । அவித்யாஸம்ஸ்காராதிரிக்தஸம்ஸ்காராணாம் ச சித்தநாஶேநைவ நாஶ: । கஸ்யசித்து ஸர்வஜ்ஞத்வாதிஜநகதர்மமேகாபாவே(அ)பி ஜ்ஞாநாதவித்யாநிவ்ருத்தௌ உத்தரக்லேஶாபாவாத்கர்மவிபாகாபாவே(அ)பி ப்ராரப்தகர்மபோகஹேதுவாஸநாநாமநுச்சேதேந ப்ராரப்தகர்மபோகாநந்தரம் தேஹபாதே கைவல்யம் பவதீதி ஜ்ஞேயம் । யத்து யோகஸ்யாஶேஷபாபநாஶகத்வம் ஶ்ரூயதே தத்து ஜ்ஞாநப்ரதிபந்தகாஶேஷபாபநாஶபரம் । யத்து தஜ்ஜந்யஜ்ஞாநஸ்ய ஸர்வகர்மநாஶகத்வம் தத்ப்ராரப்தாதிரிக்தஸர்வகர்மநாஶபரம் । ஜ்ஞாநேந ப்ராரப்தநாஶே ஜீவந்முக்திப்ரதிபாதகஶ்ருதிவிரோதஶ்ச ஸ்யாத்தஸ்ய ஸர்வகர்மநாஶகத்வமவித்யாதிக்லேஶஸஹகார்யுச்சேதேந ஸ்வவிபாகாநாரம்பகத்வம், ப்ராரப்தகர்மபோகே து வாஸநைவ தத்தேதுஸஹகாரிணீதி போத்யம் ॥ 50 ॥

பரவைராக்யேண ஸ்வஸம்ஸ்காரத்வாரா ப்ரஜ்ஞாக்ருதஸம்ஸ்காராணாம் ப்ரஜ்ஞாயாஶ்ச நிரோதே காரணாபாவேந கார்யாநுத்பாதாந்நிர்பீஜ: ஸமாதிர்பவதீத்யர்த: । தத்ர பூர்வபூர்வாஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸம்ஸ்காரஸ்யாப்யுத்தரோத்தராஸம்ப்ரஜ்ஞாதேநாத்யந்தாபிபவே ஜாயமாநே சரமாஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ நிர்பீஜகாஷ்டா பவதி । உத்தரோத்தராஸம்ப்ரஜ்ஞாதேஷு காலவ்ருத்த்யா பூர்வபூர்வாஸம்ப்ரஜ்ஞாதாநாம் ஸம்ஸ்காரஜநகத்வம் ஸித்த்யதி ஸம்ஸ்காரவ்ருத்த்யைவ காலவ்ருத்த்யௌசித்யாத் । ஸ ச யதா யதாதிஶீயதே ததா ததா தத்த்வஜ்ஞாநபர்யந்தாகிலஸம்ஸ்காராந் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஜாஸ்தநூகரோதி । ஏவம் பூர்வபூர்வஸம்ஸ்காரஸஹக்ருதசரமாஸம்ப்ரஜ்ஞாதேந நி:ஶேஷத: ப்ரஜ்ஞாதத்ஸம்ஸ்காரதாஹ:। தத: ப்ராரப்தமபி கர்ம ந ஸ்வவிபாகஸமர்தம், ஸஹகாரிணாம் தக்தத்வாத் । ப்ராக்பவீயபோகஸம்ஸ்காரா ஹி தத்ஸஹகாரிண: । தத: புருஷார்தஸமாப்த்யா சரிதாதிகாரம் சித்தமஸமாப்தபோககேநைவ ப்ராரப்தகர்மணா நிரோதஸம்ஸ்காரைஶ்ச ஸஹ ஸ்வகாரணே(அ)த்யந்தம் லீயதே । இயமேவ சித்தஸ்ய மஹாநித்ரா புருஷஸ்ய கைவல்யமாத்யந்திகோ து:காத்மகாகிலத்ருஶ்யவியோக:, ததுக்தம் – ’மநஸோப்யுதயோ நாஶோ மநோநாஶோ மஹோதய’ இதி । நநு ஜ்ஞாநேநைவ ப்ராரப்தபோகோத்தரம் மோக்ஷஸித்தௌ கிமநேந யோகேநேதிசேந்ந, ப்ராரப்தஸ்யாப்யதிக்ரமேண ஜடிதி மோக்ஷார்தத்வாத் । அத்ர வதந்திவிவேகஸாக்ஷாத்காரரூபம் ஜ்ஞாநம் ஸாம்க்யபதவாச்யம், ஸர்வாஸர்வசித்தவ்ருத்திநிரோதரூபோ த்விவிதோ யோகஶ்சோபயமபி வ்யாபாரபேதாத்ஸ்வாதந்த்ர்யேண மோக்ஷகாரணமத்ர ஶாஸ்த்ரே விவக்ஷிதம் । தத்ர கேவலஜ்ஞாநேந மோக்ஷே ஜநயிதவ்யே(அ)பிமாநநிவர்தகாத்மஸாக்ஷாத்காரபர்யந்த ஏவ ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ(அ)பேக்ஷ்யதே நது வ்ருத்த்யந்தரவாஸநாக்ஷயாத்யர்த ஸம்ப்ரஜ்ஞாதபரம்பராபி । ப்ராரப்தஸமாப்தௌ து ஸத்யாம் ஸர்வவாஸநாநாம் சித்தேந ஸஹ நாஶாத்। அந்யே து தமேவ விதித்வேதி ஶ்ருதே: கஸ்யசித்கல்பயோகேநாபி ஜ்ஞாநம், ஏததந்தயோகேந து பவத்யேவ ஜ்ஞாநமித்யாஶய:। ’யத்ஸாம்க்யை: ப்ராப்யதே ஸ்தாநம் தத்யோகைரபி கம்யதே’ இதி கீதாவாக்யே ஸம்யக்க்யாதம் ஸம்க்யா தத்த்வஸாக்ஷாத்காரஸ்ததுபாயைர்கௌபலீவர்தந்யாயேந ஶ்ரவணமநநநிதித்யாஸநரூபைர்யஜ்ஜ்ஞாநம் ப்ராப்யதே தத் யோகைரபி ப்ராப்யதே(?) இதி ந தத்விரோத இத்யாஹு: ॥ 51 ॥