योगचन्द्रिका

गुरुं प्रणम्य सूत्रार्थचन्द्रिका क्रियते मया । अनन्तेनेश्वरप्रीत्यै सच्चिदानन्दरूपिणम् ॥

अथशब्दोऽधिकारवाची योगो नाम समाधानम् । अनुशिष्यते व्याख्यायते येन तत् ॥ १ ॥

सत्त्वपरिणामरूपस्य चित्तस्य या वृत्तयः तासां निरोधो बहिर्मुखताविच्छेदादन्तर्मुखतया सकारणे लयः ॥ २ ॥

तस्मिन् समाधिनिरोधकाले द्रष्टुः पुरुषस्य स्वरूपे चिन्मात्रे अवस्थानं स्थितिर्भवति ॥ ३ ॥

इतरत्र योगादन्यस्मिन् काले वक्ष्यमाणलक्षणवृत्तिभिः सारूप्यं तद्रूपत्वम् ॥ ४ ॥

वृत्तय इति। चित्तस्य परिणामविशेषाः क्लेशैराक्रान्ताः तद्भिन्नाः ॥ ५ ॥

प्रमाणेति। एताः पञ्च वृत्तयः तासां व्याख्यासूत्राणि ॥ ६ ॥

प्रत्यक्ष। बाह्यवस्तुनि इन्द्रियद्वारेणचित्तस्योपरागादर्थस्य विशेषावधारणप्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षम् । अनुमानं नाम गृहीतसम्बन्धाद्धेतोः पक्षे साध्यस्य सामान्यात्मना निश्चयः । आप्तस्य ईश्वरस्य वाक्यं वेदः ॥ ७ ॥

विपर्यय इति । अतथाभूतेऽर्थे तथोत्पद्यमानं ज्ञानं विपर्ययः संशयोऽप्यतद्रूपप्रतिष्ठत्वान्मिथ्याज्ञानम् ॥ ८ ॥

शब्देति। शब्दज्ञानानुपतनशीलः वस्तुनस्तथात्वमनपेक्षमाणो निश्चयो विकल्पः ॥ ९ ॥

सत्त्विति। बहुकालं नैरन्तर्येणादरातिशयेन च सेव्यमानो दृढभूमिः स्थिरो भवति ॥ १४ ॥

वितर्केति। वितर्कादिचतुष्टयभेदेन सम्यक् प्रकर्षेण ज्ञायते भाव्यस्य रूपं येन सः ॥ १७ ॥

विरामेति। विरम्यतेऽनेन स चासौ प्रत्ययश्च तस्याभ्यासः पुनःपुनश्चेतसि निवेशनं तत्पूर्वं यस्य तादृशः संस्कारविशेषः असंप्रज्ञात इत्यर्थः । यत्र या काचिद्वृत्तिरुल्लसति तस्या नेतिनेतीति श्रुत्या निरासः कार्यः । तत्र व्युत्थानाद्याः संस्काराः समाधिप्रारम्भाद्यैः संस्कारैर्हन्यन्ते ॥ १८ ॥

भवेति। विदेहप्रकृतिलयानां वितर्कादीनां समाधिः भवप्रत्ययः संकारः करणं यस्य ॥ १९ ॥

श्रद्धेति। अन्येषां श्रद्धापूर्वको चेतसः प्रसादः उत्साहः स्मृतिरेकाग्रताप्रविवेकः एतत्पूर्वको भवति ॥ २० ॥

तीव्रेति । संस्कारस्तीव्रो येषां तेषां समाधिलाभः शीघ्रं भवति ॥ २१ ॥

मृद्विति ।मृदादिसंवेगभेदाद्योगिनोऽपि भिन्नाः तेषां समाधिलाभो दीर्घकालादिभेदेन भवतीत्यर्थः ॥ २२ ॥

ईश्वरेति। सुगमोपायोग्यं भक्तिक्रियाविशेषः ईश्वरे सर्वक्रियाणामर्पणं वा ॥ २३ ॥

क्लेशेति । अविद्यादयः क्लेशाः कर्मणि जात्यायुर्भोगाः आफलविपाकात् चित्ते शेरते इत्याशया वासनास्ताभिर्न संस्पृष्टः अन्येभ्यः पुरुषेभ्यः विशिष्टः ईशनशीलः ॥ २४ ॥

तत्रेति । तस्मिन् भगवति सर्वज्ञत्वस्य यद्बीजं सर्वस्य मूलत्वाद्बीजमिव बीजं तत्र निरतिशयं कष्ठां प्राप्तम् ॥ २५ ॥

स इति । स ब्रह्मादीनामपि गुरुरुपदेष्टा यतः स कालेन नावच्छिद्यते अनादित्वात् तेषां पुनरादिमत्त्वादस्ति कालेनावच्छेदः ॥ २६ ॥

सुगमोपायमाह तस्येति । ईश्वराभिधायक ओंकारः ॥ २७ ॥

तज्जप इति । तस्य प्रणवस्य जपः प्रणववाच्यस्य ईश्वरस्य भावनं पुनः पुनश्चेतसि निवेशनमेकाग्रताया उपायः ॥ २८ ॥

तत इति । तस्माज्जपादर्थभावनाच्च विषयप्रातिकूल्येन अञ्चति या दृक्शक्तिस्तस्या अधिगमो ज्ञानं भवति वक्ष्यमाणान्तरायशक्तिप्रतिबन्धश्च भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥

व्याधीति । व्याधिर्ज्वरादिः, स्त्यानमकर्मण्यता, उभयकोत्यालम्बनं विज्ञानं संशयः, प्रमादोऽनवधानता, आलस्यं कायचित्तयोर्गुरुत्वम्, अविरतिर्विषयासक्तिः, भ्रान्तिदर्शनं विपर्ययज्ञानम्, अलब्धभूमिकत्वं समाधिभूमेरलाभः, अनवस्थितत्वं चित्तस्य समाधावप्रतिष्ठा । एते नव विघ्नानीत्युच्यन्ते ॥ ३० ॥

दुःखेति। तत्र दुःखं चित्तस्य रागजः परिणामो बाधजलक्षणः, दौर्मनस्यं करणैः सह मनसो दौस्थ्यम्, अङ्गमेजयत्वं सर्वाङ्गवेपथुः, प्राणो यत्र बाह्यवायुमाचामति स श्वासः, यत्कौष्ट्यं वायुं निश्वसिति स प्रश्वासः, एते विक्षेपैः सह भवन्तीति अभ्यासवैराग्याभ्यां निरोद्धव्याः ॥ ३१ ॥

तत्प्रतिषेधार्थमिति । तेषां विक्षेपाणां निषेधार्थं कस्मिंश्चिदभिमते तत्त्वे अभ्यासः ॥ ३२ ॥

मैत्रीति। मैत्री सौहार्दं मु(खि)(दि)तेषु, करुणां कृपां दुःखितेषु, मुदिना हर्षं पुण्यवत्सु, उपेक्षामौदासीन्यमपुण्यवत्सु भावयेत् । एवं मैत्र्यादिपरिकर्मणा चित्तं प्रसीदति रागद्वेषनिरासे सुखेन समाधेः प्रादुर्भावो भवत्येकाग्रता च ॥ ३३ ॥

विशोकेति। ज्योतिःशब्देन सात्त्विकः प्रकाश उच्यते, सोऽतिशयवान् यस्यां सा ज्योतिष्मती प्रवृत्तिरुत्पन्ना विशोका विगतशोका सुखमयसत्त्वाभ्यासबलाच्चेतःस्थितिकर्त्री ॥ ३६ ॥

वीतेति। परित्यक्तविषयाभिलाशं चित्तं मनसः स्थितिनिबन्धनं भवतीति ॥ ३७ ॥

स्वप्नेति। मत्यस्तमितबाह्यवृत्तिर्मनोमात्रेणैव यत्र भोक्तृत्वमात्मनः स स्वप्नः । निद्रा निरालम्बनं ज्ञानं चेतसः स्थितिहेतुः ॥ ३८ ॥

यथेति । यथाभिमते वस्तुनि बाह्ये आभ्यन्तरे नाडीचक्रादौ वा भाव्यपाने चेतसः स्थितिहेतुर्भवति ॥ ३९ ॥

परमाण्विति । एभिश्चित्तस्थैर्यं भावयतो योगिनः सूक्ष्मभावनद्वारेण परमाण्वन्तो वशीकारः परमाणुपर्यन्ते सूक्ष्मे आकाशादिस्थूले चेतसोऽप्रतिघातो भवति ॥ ४० ॥

एतयैवेति । एतयैव सवितर्कया निर्वितर्कया सविचारा निर्विचारा च व्याख्याता । सूक्ष्मस्तन्मात्रेन्द्रियादिर्विषयो यस्याः सा पूर्णा स्थूलविषया ॥ ४४ ॥

सूक्ष्मेति। सविचारनिर्विचारयोः समापत्त्योः यत्सूक्ष्मविषयत्वं तदलिङ्गपर्यवसानं न क्वचिद्धीयते न वा किञ्चिल्लिङ्गानि गमयतीत्यलिङ्गं प्रधानं तत्पर्यन्तं सूक्ष्मविषयत्वम् ॥ ४५ ॥

श्रुतेति। श्रौतमागमज्ञानम् । अनुमानमुक्तलक्षणम् । ताभ्यां या जायते प्रज्ञा सा सामान्यविषया, इयं निर्विचारवैशारद्यसमुपेता ताभ्यां विलक्षणा विशेषविषयत्वात्, अस्यां हि सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टविषयाः स्फुटं भासन्ते । अतस्तस्यां यत्नो विधेयः ॥ ४९ ॥

तस्यापीति। तस्यापि निरोधे तस्य सम्प्रज्ञातस्य निरोधे प्रविलये सति सर्वासां चित्तवृत्तीनां स्वकारणे प्रविलयात् या संस्कारमात्रात् वृत्तिरुदेति तस्यां नेति नेतीति पर्युदासान्निर्बीजः समाधिराविर्भवति यस्मिन् सति पुरुषः शुद्धो भवति ॥ ५१ ॥