ಯೋಗಚನ್ದ್ರಿಕಾ

ಗುರುಂ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಸೂತ್ರಾರ್ಥಚನ್ದ್ರಿಕಾ ಕ್ರಿಯತೇ ಮಯಾ । ಅನನ್ತೇನೇಶ್ವರಪ್ರೀತ್ಯೈ ಸಚ್ಚಿದಾನನ್ದರೂಪಿಣಮ್ ॥

ಅಥಶಬ್ದೋಽಧಿಕಾರವಾಚೀ ಯೋಗೋ ನಾಮ ಸಮಾಧಾನಮ್ । ಅನುಶಿಷ್ಯತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ಯೇನ ತತ್ ॥ ೧ ॥

ಸತ್ತ್ವಪರಿಣಾಮರೂಪಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯಾ ವೃತ್ತಯಃ ತಾಸಾಂ ನಿರೋಧೋ ಬಹಿರ್ಮುಖತಾವಿಚ್ಛೇದಾದನ್ತರ್ಮುಖತಯಾ ಸಕಾರಣೇ ಲಯಃ ॥ ೨ ॥

ತಸ್ಮಿನ್ ಸಮಾಧಿನಿರೋಧಕಾಲೇ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇ ಚಿನ್ಮಾತ್ರೇ ಅವಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಥಿತಿರ್ಭವತಿ ॥ ೩ ॥

ಇತರತ್ರ ಯೋಗಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣವೃತ್ತಿಭಿಃ ಸಾರೂಪ್ಯಂ ತದ್ರೂಪತ್ವಮ್ ॥ ೪ ॥

ವೃತ್ತಯ ಇತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷಾಃ ಕ್ಲೇಶೈರಾಕ್ರಾನ್ತಾಃ ತದ್ಭಿನ್ನಾಃ ॥ ೫ ॥

ಪ್ರಮಾಣೇತಿ। ಏತಾಃ ಪಞ್ಚ ವೃತ್ತಯಃ ತಾಸಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸೂತ್ರಾಣಿ ॥ ೬ ॥

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ। ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರೇಣಚಿತ್ತಸ್ಯೋಪರಾಗಾದರ್ಥಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾವಧಾರಣಪ್ರಧಾನಾ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್ । ಅನುಮಾನಂ ನಾಮ ಗೃಹೀತಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಧೇತೋಃ ಪಕ್ಷೇ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಮನಾ ನಿಶ್ಚಯಃ । ಆಪ್ತಸ್ಯ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಂ ವೇದಃ ॥ ೭ ॥

ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ । ಅತಥಾಭೂತೇಽರ್ಥೇ ತಥೋತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ ಸಂಶಯೋಽಪ್ಯತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠತ್ವಾನ್ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮ್ ॥ ೮ ॥

ಶಬ್ದೇತಿ। ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾನುಪತನಶೀಲಃ ವಸ್ತುನಸ್ತಥಾತ್ವಮನಪೇಕ್ಷಮಾಣೋ ನಿಶ್ಚಯೋ ವಿಕಲ್ಪಃ ॥ ೯ ॥

ಸತ್ತ್ವಿತಿ। ಬಹುಕಾಲಂ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣಾದರಾತಿಶಯೇನ ಚ ಸೇವ್ಯಮಾನೋ ದೃಢಭೂಮಿಃ ಸ್ಥಿರೋ ಭವತಿ ॥ ೧೪ ॥

ವಿತರ್ಕೇತಿ। ವಿತರ್ಕಾದಿಚತುಷ್ಟಯಭೇದೇನ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಜ್ಞಾಯತೇ ಭಾವ್ಯಸ್ಯ ರೂಪಂ ಯೇನ ಸಃ ॥ ೧೭ ॥

ವಿರಾಮೇತಿ। ವಿರಮ್ಯತೇಽನೇನ ಸ ಚಾಸೌ ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚ ತಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಃ ಪುನಃಪುನಶ್ಚೇತಸಿ ನಿವೇಶನಂ ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಯಸ್ಯ ತಾದೃಶಃ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಶೇಷಃ ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯತ್ರ ಯಾ ಕಾಚಿದ್ವೃತ್ತಿರುಲ್ಲಸತಿ ತಸ್ಯಾ ನೇತಿನೇತೀತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾ ನಿರಾಸಃ ಕಾರ್ಯಃ । ತತ್ರ ವ್ಯುತ್ಥಾನಾದ್ಯಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ ಸಮಾಧಿಪ್ರಾರಮ್ಭಾದ್ಯೈಃ ಸಂಸ್ಕಾರೈರ್ಹನ್ಯನ್ತೇ ॥ ೧೮ ॥

ಭವೇತಿ। ವಿದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲಯಾನಾಂ ವಿತರ್ಕಾದೀನಾಂ ಸಮಾಧಿಃ ಭವಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸಂಕಾರಃ ಕರಣಂ ಯಸ್ಯ ॥ ೧೯ ॥

ಶ್ರದ್ಧೇತಿ। ಅನ್ಯೇಷಾಂ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕೋ ಚೇತಸಃ ಪ್ರಸಾದಃ ಉತ್ಸಾಹಃ ಸ್ಮೃತಿರೇಕಾಗ್ರತಾಪ್ರವಿವೇಕಃ ಏತತ್ಪೂರ್ವಕೋ ಭವತಿ ॥ ೨೦ ॥

ತೀವ್ರೇತಿ । ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ತೀವ್ರೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಷಾಂ ಸಮಾಧಿಲಾಭಃ ಶೀಘ್ರಂ ಭವತಿ ॥ ೨೧ ॥

ಮೃದ್ವಿತಿ ।ಮೃದಾದಿಸಂವೇಗಭೇದಾದ್ಯೋಗಿನೋಽಪಿ ಭಿನ್ನಾಃ ತೇಷಾಂ ಸಮಾಧಿಲಾಭೋ ದೀರ್ಘಕಾಲಾದಿಭೇದೇನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೨ ॥

ಈಶ್ವರೇತಿ। ಸುಗಮೋಪಾಯೋಗ್ಯಂ ಭಕ್ತಿಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಃ ಈಶ್ವರೇ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಣಾಮರ್ಪಣಂ ವಾ ॥ ೨೩ ॥

ಕ್ಲೇಶೇತಿ । ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ ಕ್ಲೇಶಾಃ ಕರ್ಮಣಿ ಜಾತ್ಯಾಯುರ್ಭೋಗಾಃ ಆಫಲವಿಪಾಕಾತ್ ಚಿತ್ತೇ ಶೇರತೇ ಇತ್ಯಾಶಯಾ ವಾಸನಾಸ್ತಾಭಿರ್ನ ಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟಃ ಅನ್ಯೇಭ್ಯಃ ಪುರುಷೇಭ್ಯಃ ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಈಶನಶೀಲಃ ॥ ೨೪ ॥

ತತ್ರೇತಿ । ತಸ್ಮಿನ್ ಭಗವತಿ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಸ್ಯ ಯದ್ಬೀಜಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಮೂಲತ್ವಾದ್ಬೀಜಮಿವ ಬೀಜಂ ತತ್ರ ನಿರತಿಶಯಂ ಕಷ್ಠಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್ ॥ ೨೫ ॥

ಸ ಇತಿ । ಸ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಮಪಿ ಗುರುರುಪದೇಷ್ಟಾ ಯತಃ ಸ ಕಾಲೇನ ನಾವಚ್ಛಿದ್ಯತೇ ಅನಾದಿತ್ವಾತ್ ತೇಷಾಂ ಪುನರಾದಿಮತ್ತ್ವಾದಸ್ತಿ ಕಾಲೇನಾವಚ್ಛೇದಃ ॥ ೨೬ ॥

ಸುಗಮೋಪಾಯಮಾಹ ತಸ್ಯೇತಿ । ಈಶ್ವರಾಭಿಧಾಯಕ ಓಂಕಾರಃ ॥ ೨೭ ॥

ತಜ್ಜಪ ಇತಿ । ತಸ್ಯ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಜಪಃ ಪ್ರಣವವಾಚ್ಯಸ್ಯ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಭಾವನಂ ಪುನಃ ಪುನಶ್ಚೇತಸಿ ನಿವೇಶನಮೇಕಾಗ್ರತಾಯಾ ಉಪಾಯಃ ॥ ೨೮ ॥

ತತ ಇತಿ । ತಸ್ಮಾಜ್ಜಪಾದರ್ಥಭಾವನಾಚ್ಚ ವಿಷಯಪ್ರಾತಿಕೂಲ್ಯೇನ ಅಞ್ಚತಿ ಯಾ ದೃಕ್ಶಕ್ತಿಸ್ತಸ್ಯಾ ಅಧಿಗಮೋ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನ್ತರಾಯಶಕ್ತಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಶ್ಚ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೯ ॥

ವ್ಯಾಧೀತಿ । ವ್ಯಾಧಿರ್ಜ್ವರಾದಿಃ, ಸ್ತ್ಯಾನಮಕರ್ಮಣ್ಯತಾ, ಉಭಯಕೋತ್ಯಾಲಮ್ಬನಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಸಂಶಯಃ, ಪ್ರಮಾದೋಽನವಧಾನತಾ, ಆಲಸ್ಯಂ ಕಾಯಚಿತ್ತಯೋರ್ಗುರುತ್ವಮ್, ಅವಿರತಿರ್ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಃ, ಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಂ ವಿಪರ್ಯಯಜ್ಞಾನಮ್, ಅಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಂ ಸಮಾಧಿಭೂಮೇರಲಾಭಃ, ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಮಾಧಾವಪ್ರತಿಷ್ಠಾ । ಏತೇ ನವ ವಿಘ್ನಾನೀತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ ॥ ೩೦ ॥

ದುಃಖೇತಿ। ತತ್ರ ದುಃಖಂ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ರಾಗಜಃ ಪರಿಣಾಮೋ ಬಾಧಜಲಕ್ಷಣಃ, ದೌರ್ಮನಸ್ಯಂ ಕರಣೈಃ ಸಹ ಮನಸೋ ದೌಸ್ಥ್ಯಮ್, ಅಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗವೇಪಥುಃ, ಪ್ರಾಣೋ ಯತ್ರ ಬಾಹ್ಯವಾಯುಮಾಚಾಮತಿ ಸ ಶ್ವಾಸಃ, ಯತ್ಕೌಷ್ಟ್ಯಂ ವಾಯುಂ ನಿಶ್ವಸಿತಿ ಸ ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ, ಏತೇ ವಿಕ್ಷೇಪೈಃ ಸಹ ಭವನ್ತೀತಿ ಅಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾಃ ॥ ೩೧ ॥

ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮಿತಿ । ತೇಷಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಾಣಾಂ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದಭಿಮತೇ ತತ್ತ್ವೇ ಅಭ್ಯಾಸಃ ॥ ೩೨ ॥

ಮೈತ್ರೀತಿ। ಮೈತ್ರೀ ಸೌಹಾರ್ದಂ ಮು(ಖಿ)(ದಿ)ತೇಷು, ಕರುಣಾಂ ಕೃಪಾಂ ದುಃಖಿತೇಷು, ಮುದಿನಾ ಹರ್ಷಂ ಪುಣ್ಯವತ್ಸು, ಉಪೇಕ್ಷಾಮೌದಾಸೀನ್ಯಮಪುಣ್ಯವತ್ಸು ಭಾವಯೇತ್ । ಏವಂ ಮೈತ್ರ್ಯಾದಿಪರಿಕರ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸೀದತಿ ರಾಗದ್ವೇಷನಿರಾಸೇ ಸುಖೇನ ಸಮಾಧೇಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಭವತ್ಯೇಕಾಗ್ರತಾ ಚ ॥ ೩೩ ॥

ವಿಶೋಕೇತಿ। ಜ್ಯೋತಿಃಶಬ್ದೇನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ ಪ್ರಕಾಶ ಉಚ್ಯತೇ, ಸೋಽತಿಶಯವಾನ್ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪನ್ನಾ ವಿಶೋಕಾ ವಿಗತಶೋಕಾ ಸುಖಮಯಸತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಸಬಲಾಚ್ಚೇತಃಸ್ಥಿತಿಕರ್ತ್ರೀ ॥ ೩೬ ॥

ವೀತೇತಿ। ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಿಷಯಾಭಿಲಾಶಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನಂ ಭವತೀತಿ ॥ ೩೭ ॥

ಸ್ವಪ್ನೇತಿ। ಮತ್ಯಸ್ತಮಿತಬಾಹ್ಯವೃತ್ತಿರ್ಮನೋಮಾತ್ರೇಣೈವ ಯತ್ರ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಮಾತ್ಮನಃ ಸ ಸ್ವಪ್ನಃ । ನಿದ್ರಾ ನಿರಾಲಮ್ಬನಂ ಜ್ಞಾನಂ ಚೇತಸಃ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುಃ ॥ ೩೮ ॥

ಯಥೇತಿ । ಯಥಾಭಿಮತೇ ವಸ್ತುನಿ ಬಾಹ್ಯೇ ಆಭ್ಯನ್ತರೇ ನಾಡೀಚಕ್ರಾದೌ ವಾ ಭಾವ್ಯಪಾನೇ ಚೇತಸಃ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುರ್ಭವತಿ ॥ ೩೯ ॥

ಪರಮಾಣ್ವಿತಿ । ಏಭಿಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಭಾವಯತೋ ಯೋಗಿನಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾವನದ್ವಾರೇಣ ಪರಮಾಣ್ವನ್ತೋ ವಶೀಕಾರಃ ಪರಮಾಣುಪರ್ಯನ್ತೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ಆಕಾಶಾದಿಸ್ಥೂಲೇ ಚೇತಸೋಽಪ್ರತಿಘಾತೋ ಭವತಿ ॥ ೪೦ ॥

ಏತಯೈವೇತಿ । ಏತಯೈವ ಸವಿತರ್ಕಯಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಯಾ ಸವಿಚಾರಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ । ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತನ್ಮಾತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾದಿರ್ವಿಷಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಪೂರ್ಣಾ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಾ ॥ ೪೪ ॥

ಸೂಕ್ಷ್ಮೇತಿ। ಸವಿಚಾರನಿರ್ವಿಚಾರಯೋಃ ಸಮಾಪತ್ತ್ಯೋಃ ಯತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಂ ತದಲಿಙ್ಗಪರ್ಯವಸಾನಂ ನ ಕ್ವಚಿದ್ಧೀಯತೇ ನ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಗಮಯತೀತ್ಯಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಧಾನಂ ತತ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಮ್ ॥ ೪೫ ॥

ಶ್ರುತೇತಿ। ಶ್ರೌತಮಾಗಮಜ್ಞಾನಮ್ । ಅನುಮಾನಮುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್ । ತಾಭ್ಯಾಂ ಯಾ ಜಾಯತೇ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಸಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯಾ, ಇಯಂ ನಿರ್ವಿಚಾರವೈಶಾರದ್ಯಸಮುಪೇತಾ ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಲಕ್ಷಣಾ ವಿಶೇಷವಿಷಯತ್ವಾತ್, ಅಸ್ಯಾಂ ಹಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವ್ಯವಹಿತವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟವಿಷಯಾಃ ಸ್ಫುಟಂ ಭಾಸನ್ತೇ । ಅತಸ್ತಸ್ಯಾಂ ಯತ್ನೋ ವಿಧೇಯಃ ॥ ೪೯ ॥

ತಸ್ಯಾಪೀತಿ। ತಸ್ಯಾಪಿ ನಿರೋಧೇ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ನಿರೋಧೇ ಪ್ರವಿಲಯೇ ಸತಿ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೀನಾಂ ಸ್ವಕಾರಣೇ ಪ್ರವಿಲಯಾತ್ ಯಾ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಾತ್ ವೃತ್ತಿರುದೇತಿ ತಸ್ಯಾಂ ನೇತಿ ನೇತೀತಿ ಪರ್ಯುದಾಸಾನ್ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿರಾವಿರ್ಭವತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸತಿ ಪುರುಷಃ ಶುದ್ಧೋ ಭವತಿ ॥ ೫೧ ॥