योगमणिप्रभा

अत्र अथ शब्द आरम्भार्थः । योगशास्त्रमारभ्यत इत्यर्थः । यद्यपि हिरण्यगर्भेन शास्त्रं कृतं तथाsपि तद्विस्तृतम् इति मत्वा तदनुसृतं शास्त्रमारभ्यत इति ध्योतयति- अनुशासनम् इति ।

अत्र सूत्रे योगः शास्त्रप्रतिपाद्य उक्तः, अर्थात्तज्जिज्ञासुरधिकारी । फलं तु योगस्य कैवल्यम् । यथायोगं तेषां सम्बन्ध इत्यनुबन्धचतुष्टयं द्रष्टव्यम् ।

तत्र योगो द्विविधः सम्प्रज्ञातोsसम्प्रज्ञातश्चेति । स च चित्तस्य धर्मः । वृत्तीनां चित्तधर्मत्वेन तन्निरोधरूपयोगस्यापि तद्धर्मत्वात् । तस्य चित्तस्य पञ्च भूमयः – क्षिप्तम्, मूढम्, विक्षिप्तम्, एकाग्रम्, निरुद्धमिति । रजसा अत्यन्तं चित्तं क्षिप्तं दैत्यानाम्; तमसा निद्रादिमन्मूढं रक्षसाम् ; क्षिप्ताद्विशिष्टं विक्षिप्तं देवादीनाम् ; अत्यन्तचलचित्तस्य कादाचित्कं स्थिरत्वं विशेषः । तत्र क्षिप्तमूढयोर्योगगन्धोsपि नास्ति । विक्षिप्ते तु चित्ते कादाचित्को योगः प्रचुरविक्षेपवन्हिदग्धः अप्रतिष्ठितः निष्फलः न योगपक्षे वर्तते । एकाग्रे तु सत्त्वप्रधाने एकविषयस्थिते चित्ते रजस्तमोवृत्तिनिरोधः सात्विकवृत्तिविशेषः सम्प्रज्ञातयोगो भवति । तेन शब्दानुमानाभ्यां परोक्षत्वेन ज्ञातार्थः साक्षात् क्रियते । साक्षात्कारादविद्यादिक्लेशक्षयः ततः पुण्यपापकर्मणां दाहः ततः असम्प्रज्ञातो योगः । सात्त्विकवृत्तेरपि निरोधः संस्कारमात्रशेषे निरुद्धे चित्ते भवति । तदाह भाष्यकारः-

“यस्त्वेकाग्रे चेतसि सदभूतमर्थं प्रद्योतयति, क्षिणोति च क्लेशान् कर्मबन्धनानि श्लथयति, निरोधमभिमुखं करोति, स सम्प्रज्ञातयोग इत्याख्यायत” इति ॥

चित्तस्य रजस्तमोवृत्तीनां निरिधः योग इत्यर्थः । अतः सम्प्रज्ञाते सात्त्विकवृत्तिसत्वेsपि नाव्याप्तिः ।

नन्वेकस्य चित्तस्य क्षिप्ताद्यनेकभूमयः कुत इति चेत्, चित्तस्य त्रिगुणात्मकत्वादिति ब्रूमः । चित्तं हि ज्ञानसुखादिशीलत्वात् प्रवृत्ति ( गुणादि ) ( दुःखादि ) मत्त्वात् आलस्यदैन्यादिमत्त्वाश्च सत्त्वरजस्तमोगुणकं भवति । तत्र सत्त्वात् किञ्चिदूने रजस्तमसी मिथः समे यदा भवतः तदा सत्त्वात् तद्ध्यानाभिमुखं भूत्वा तमसा तत्पिधाने सति रजसा ऐश्वर्यं कामयमानं विषयप्रियं भवति विक्षिप्तम् । यदा तु तमःप्रधानं चित्तं मूढं तदा अश्रेयः अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्यमुपगच्छति । अज्ञानमत्र भ्रमः निद्रा च । रजःप्रधानं तु क्षिप्तम् । इमे क्षिप्तमूढे साधारणे भवतः । विक्षिप्तं तु प्रथमयोगिनः । सन्ति हि चत्वारो योगिनः – प्रथमकल्पिकः, मधुभूमिकः, प्रज्ञाज्योतिः, अतिक्रान्तभावनीयश्च इति तेषां लक्षणं तु वक्ष्यते । यदि पुनः सत्त्वप्रधानं वितमस्कं सरजस्कं भवति, तदा ऐकाग्र्यं सम्प्रज्ञातयोगसिद्धयोः मध्यमयोगिनोः चित्तं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यवद्भवति । यदा तु विधूतरजस्तमोमलं शुद्धसत्त्वं चित्तं तदानीं विवेकख्यातिं कृत्वा पुरुषमात्रध्यानं धर्ममेधाख्यं करोति तत्परं प्रसंख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः । ध्यानेन चितिशक्तिरपरिणामिनी अप्रतिसंक्रमा दर्शितविषया शुद्धा चानन्ता च इति निश्चित्य सत्त्वगुण-विकृतौ विवेकख्यातावपि विरक्तं सच्चित्तं तां निरुध्य संस्कारमात्रशेषं भवति चतुर्थस्य योगिनः । सोsयमसम्प्रज्ञातसमाधिः । अत्र हि न किञ्चित् प्रज्ञायत इत्यलम् ।

’चितिशक्तिरित्याद्यनन्ता च’ इत्यन्तं भाष्यम् । तत्र अप्रतिसंक्रमा इत्यस्य बिले सर्पवत् (बुद्ध्यादौ) (चित्ते) प्रविश्य न सञ्चरतीत्यर्थः । बुद्ध्या दर्शिता विषया यस्याः सा दर्शितविषया । सुखदुःखमोहशून्या शुद्धेत्यर्थः ।।

चतुर्थयोगिनश्चित्तं निरूपयितुं पातनिकामारचयति यदात्विति । धर्ममेघाख्यं सम्प्रज्ञातम् । तत् परमिति । तत्- सम्प्रज्ञाताख्यध्यानं परं प्रकृष्टं प्रसंख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः । चित्तसामानाधिकरण्यं च धर्मधर्मिणोरभेदविवक्षया द्रष्टव्यम् । ध्यानेन- सम्प्रज्ञातयोगेन । न प्रतिसङ्क्रमः सञ्चारः विद्यते यस्याः सा इति समासमभिप्रेत्य फलितार्थमाह चित्ते इति । बुद्ध्येति- बुद्धेः विषयप्रदर्शकत्वोक्त्या पुरुषस्य औदासीन्यं ज्ञापितमिति भावः ।।

यदा चित्तस्य शान्तघोरमूढानां सर्वासां वृत्तीनां निरोधस्तदा द्रष्टुश्चिदात्मनः स्वाभाविके रूपे स्थितिः कुसूमापाये यथा स्फटिकस्य तथेत्यर्थः पुरुषस्य चैतन्यमात्रं स्वभावो न वृत्तय इति भावः ॥

इतरत्र निरोधाद् व्युत्थाने सति याश्चित्तस्य वृत्तयः शान्ताद्यास्तत्सारूप्यं वृत्तिमद्बुद्ध्यविवेकात्पुरुषस्य ’शान्तो दुःखी मूढास्मि’ इति वृत्तितादात्म्यभ्रम इत्यर्थः । अतो न स्वभावात् प्रच्युतिः । न हि लौहित्यभ्रमकाले स्फटिकस्य श्वेतस्वभावात् प्रच्युतिरस्तीति भावः । निरोधे मुक्तिः व्युत्थाने बन्ध इति सूत्रद्वयतात्पर्यम् ।।

राजवार्तिके- चित्तवृत्तिनिरोधान् व्याख्यातुकामेन सूत्रकारेण सूत्रद्वयेन यस्य व्युत्थाननिरोधयोर्मुक्तिबन्धौ तच्चित्तमिति व्याख्याय ’वृत्तय’ इत्यादिना वृत्तीर्व्याख्याय ’अभ्यासवैराग्याभ्याम्’ इत्यादिना पादशेषेण निरोधे व्याख्यातः- इति विशेष उक्तः । अवयवार्थस्तयप् । वृत्तिशब्दः वृत्तिसामान्यपरः । चैत्रमैत्रादिचित्तभेदेन वृत्तिसामान्यानां बहुत्वात् वृत्तय इति बहुवचनम् । अग्रिमसूत्रोक्ताः प्रमाणादयः पञ्च विशेषा वृत्तिसामान्यस्यावयवा इत्यर्थः । पञ्च अवयवा यासां ताः पञ्चतय्यः तासां हानोपादानसिद्धये भेदमाह- क्लिष्टा अक्लिष्टा इति । रागद्वेषादिक्लेशानां हेतवः क्लिष्टाः- बन्धफलाः । सर्वो हि जन्तुः प्रमाणादिवृत्तिभिर्ज्ञातेष्वर्थेषु रागादिना कर्म कृत्वा सुखादिना बध्यते । अक्लिष्टाः- क्लेशनाशिन्यो मुक्तिफलाः सत्त्वपुरुषान्यतागोचराः । ताः खलु अभ्यासवैराग्याभ्यां क्लिष्टवृत्तिप्रवाहमध्ये जायमानाः स्वजन्याक्लिष्टसंस्कारैः पुनःपुनरभ्यासेन प्रवृद्धैः क्लिष्टसंस्कारनिरोधेन क्लिष्टवृत्तिप्रवाहं निरुध्य परवैराग्येण स्वयं निरुध्यन्ते । ततः संस्कारशेषस्य चित्तस्य प्रलयो मुक्तिर्भवतीति भावः ।।

इतोsन्या वृत्तिर्नास्तीत्युद्देशसूत्रस्य फलम् ॥

त्रीण्येव प्रमाणानीति भावः । अत्र प्रमाकरणत्वं सामान्यलक्षणम् । प्रमा चाज्ञातार्थावगाहि पौरुषेयो बोधः वृत्तौ प्रतिबिम्बः । तत्करणं वृत्तिः । तत्रेन्द्रियसम्बन्धद्वारा चित्तस्य घटादिसम्बन्धे सति सामान्यविशेषात्मकेsर्थे व्यक्तिरूपविशेषनिर्धारणप्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षं प्रमाणम् । तत्र अर्थाकारायां वृत्तौ चिदात्मनो यः प्रतिबिम्बः सोsपि वृत्तिद्वारा अर्थाकारः सन् फलं भवति । एवं सामान्यतो ज्ञाते परोक्षार्थे समाधिना विद्यमानविशेषवृत्तिः प्रमाणत्वमिति ज्ञेयम् । अनुमानागमयोर्व्याप्तिसङ्गतिग्रहापेक्षत्वात् वन्हित्वादिसामान्ये तद्ग्रहात् सामान्यविषयत्वमेव । तत्र व्याप्तिग्रहे सति पक्षवृत्तिलिङ्गज्ञानात् साध्यतावच्छेदकसामान्यनिर्धारणवृत्तिरनुमानम् । आप्तेन दृष्टोsनुमितो वा अर्थः येन शब्देनोपदिश्यते तस्माच्छब्दात् श्रोतुः तदर्थविषयावृत्तिरागमः । वेदस्य आप्तेश्वरप्रणीतत्वं वक्ष्यते ।।

तत्तद्रूपे स्वविषये प्रतिष्ठाशून्यम् (बाधविरोधीति यावद्) । विकल्पोsपि बाधविरोधी तद्रूपाप्रतिष्ठ इत्यतिव्याप्तिनिरासाय मिथ्याज्ञानपदम् । तेन स्वविषये स्वजन्यव्यवहारलोपिसमतबाधवत्त्वमुच्यते । न च विकल्पे तादृशबाधोsस्ति । केषाञ्चित् पण्डितानां तत्र बाधबुद्धावपि यथापूर्वं व्यवहारालोपात् । संशयस्तु लक्ष्य एवेति नातिव्याप्तिरिति भावः । अस्यैव विपर्ययस्य भेदाः पञ्चक्लेशाः इति वक्ष्यते ।।

नरशृङ्गादिशब्दश्रवणानन्तरमवश्यं भवत्येव निर्विषया वृत्तिर्या सा विकल्प इत्यर्थः । अयं विकल्पो वस्तुशून्यत्वान्न प्रमाणम्, बोधेsप्यवश्यवं भावित्वाद्व्यवहारहेतुत्वाच्च न विपर्ययः । यथा ’चैतन्यमेव पुरुष’ इत्यभेदनिश्चयेsपि ’पुरुषस्य चैतन्यम्’ इति भेदविकल्पः, ’भावातिरिक्तभावो नास्ति’ इति निश्चयेsपि ’सर्वधर्माभाववन्पुरुष’ इति विशेषणविशेष्यभावविकल्पः । एवं ’राहोः शिर’ इत्यादिविकल्पा उदाहार्याः ॥

कार्यं प्रत्ययते गच्छतीति प्रत्ययो हेतुः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनामभावे हेतुः तमः आलम्बनं- विषयः यस्याः सा वृत्तिः निद्रा । वृत्तिपदस्यानुवर्तमानस्योच्चारणं ’ज्ञानाभावो निद्रा’ इति मतनिरासार्थम् । तथा हि – उत्थितस्य ’सुखमहमस्वाप्सम्’ इति स्मरणं बुद्धिसत्त्वसचिवतमो विषयं तदनुभवं कल्पयति । ’गाढमूढमहमस्वाप्सम्’ इति केवलतमोविषयं स्मरणं तदनुभवं कल्पयति । स चानुभवो बुद्धिधर्मो निद्रा । सा चैकाग्रवृत्तिकल्पा अपि तामसत्वात् योगार्थिना निरोद्धव्येति भावः ।।

प्रमाद्यनुभवो (पि) (हि) स्मृतेः पिता । तस्य विषयः स्मृतेः आत्मीयः। लोके पितुः स्वमिव पुत्रस्य । स्मृतेर्मूलानुभवाविषयस्तु परस्वम् । तद्ग्रहः सम्प्रमोषःस्तेयः । तथा चानुभूते विषये योsयम् असम्प्रमोषः अधिकाग्रहः, अनुभूतमात्रग्रह इति यावत् सा स्मृतिरित्यर्थः । वृत्तिस्थः पौरुषबोधोsनुभवः स्वप्रकाश इति तज्जन्यसंस्कारात् अनुभवार्थो भयविषयापि स्मृतिर्भवति । ननु स्वकाये गजवैशिष्ट्यमननुभूतमपि स्वप्ने स्मर्यते इति चेत्, न । तस्य विपर्ययत्वादिति भावः ।।

सर्वस्य जन्तोः स्वभावतश्चित्तवृत्तिर्नदी विषयभूमिगा संसारसागराभिमुखी प्रवहति । तत्र विषये वैराग्येण तत्प्रवाहं भङ्त्वा सत्त्वपुरुषविवेकाभ्यासेन तस्या नद्याः प्रत्यक्प्रवाहः क्रियते । अनभ्यासे हि लयविक्षेपस्वभावस्य चित्तस्य वैराग्यात् विक्षेपभङ्गे निद्रा स्यात् तस्मादभ्यासवैराग्ये लयविक्षेपनिवृत्तिरूपप्रयोजनभेदेन निरोधे कार्ये समुच्चीयेते ।।

तत्र- तयोर्मध्ये रजस्तमोवृत्तिशून्यस्य चित्तस्यैकाग्रता स्थितिः । तस्यां कार्यायां यानि साधनानि यमनियमादीनि तद्विषयः प्रयत्नः ( तदनुष्ठानम्) (अनुष्ठानम्) अभ्यास इत्यर्थः ।।

तु शब्दः शङ्कानिरासार्थः । सः अभ्यासः दीर्घकालं तपोब्रह्मचर्यविद्याश्रद्धारूपसत्कारेण नैरन्तर्येण चासेवितः दृढसंस्कारः सन् व्युत्थानसंस्कारैर्नाभिभूयते । किन्तु स्थितिसमर्थो भवतीत्यर्थः । ’अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्य’ इति श्रुतिः । सत्कारं दर्शयति ।।

यतमानव्यतिरेकैकेन्द्रियवशीकारसंज्ञाः वैराग्यवृत्तयः चतस्रः । तत्र रागादीनां चित्तस्थानां कषायागां विषयेष्विन्द्रियप्रवर्तकानां पाकाय प्रयत्नो यतमानसंज्ञावैराग्यम् । ततः पक्वानां केषाञ्चित् कषायाणां पक्ष्यमाणेभ्यो विभागावधारणं व्यतिरेकसंज्ञावैराग्यम् । ततः पक्वानां सर्वेषामिन्द्रियप्रवर्तनाशक्तानां मनस्यौत्सुक्यरूपेणावस्थानमेकेन्द्रियसंज्ञावैराग्यम् ।स्त्रियोsन्नपानमित्यादिषु दृष्टेषु, गुरूच्चारणमनुश्रवः श्रवणं यस्य सोsनुश्रवो वेदः तदुक्तेषु आनुश्रविकेषु, स्वर्गादिदिव्यादिव्यविषयेषु च प्राप्तेषु विनाशपरितापसातिशयत्वासूयादिदोषाणामभ्यासेन साक्षात्कारात् वितृष्णस्य उपेक्षाबुद्धिः- वशीकारसंज्ञावैराग्यमित्यर्थः ।।

पूर्ववैराग्यमुत्तरवैराग्ये हेतुः । तथा हि- वक्ष्यमाणयोगाङ्गानुष्ठानादतिशुद्धचित्तस्य विषयेषु दोषदर्शनात् वशीकारसंज्ञकवैराग्ये सति गुर्वागमावगतस्य पुरुषस्य या ख्यातिः तदभ्यासात् धर्ममेघाख्यध्यानरूपान्नितान्तविध्वस्ततमोरजोमलं चित्तं सत्त्वमात्रदोषं अतिप्रसन्नं भवति । सोsयमतिशुद्धचित्तधर्मः प्रसादः धर्ममेघोत्तरावधिः तस्यैव फलीभूतः, परं गुणेभ्यो वैतृष्ण्यं वैराग्यमुच्यते यं मुक्तिहेतुसाक्षात्कारं वदन्ति मोक्षविदः । यस्योदये प्रक्षीणसर्वक्लेशो विधूताशेषकर्माशयः कृतविवेकख्यातावप्युपेक्षकः’कृतं कृत्यं’, ’प्राप्तं प्रापणीयम्’ इति मन्यते योगी, यदन्तरमेव चित्तमसम्प्रज्ञातसंस्कारमात्रशेषं भवति तत्परं वैराग्यम् । अपरं तु वैराग्यं वितमस्कस्य रजोलेशमलस्य चित्तस्य धर्मः, यतः प्रकृतौ लीना ऐश्वर्यमनुभवन्ति । यथोक्तम्- ’वैराग्यात्प्रकृतिलय’ इति ।।

यथा लोके प्राथमिकधानुष्कः स्थूलमेव लक्ष्यं विध्यति, पश्चात् सूक्ष्मं, तथा प्राथमिको योगी स्थूलमेव शालग्रामादिकं ध्यानेन साक्षात्करोति । स स्थूलसाक्षात्कारो वितर्कः । तस्य स्थूलस्य कारणं पञ्चतन्मात्रादिकं सूक्ष्मम् । तस्य ध्यानेन साक्षात्कारो विचारः । इन्द्रियाणि स्थूलानि प्रकाशकत्वात् सत्त्वरूपाणि तेषां ध्यानेन साक्षात्कारः आनन्दः । तेषां कारणं बुद्धिः पुरुषरूपेण ग्रहीत्रैकीभूता सती अस्मिता । तस्या ध्यानेन साक्षात्कारोsप्यस्मिता उच्यते । तत्र स्थूलं सूक्ष्मं च ग्राह्यम्, इन्द्रियाणि ग्रहणानि अस्मिताख्यो ग्रहीता । तेषु ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु ध्यानपरिपाकः संप्रज्ञातो योगः । स च वितर्कविचारानन्दास्मितास्वरूपैः चतुर्भिः अनुगमात् चतुर्विधः सवितर्कः, सविचारः, सानन्दः सास्मित इति । अत्र यथा घटज्ञानं मृद्विषयं तादात्म्यात् तथा स्थूलयोगः योगः स्थूलसूक्ष्मेन्द्रियास्मिताविषयकः । सूक्ष्मयोगस्त्रयविषयकः । अन्यौ द्व्-येकविषयौ इति विशेषो भाष्यकृद्भाषितः । तत्र मृज्ज्ञानं घटादिविषयं यथा तद्वत् सूक्ष्मादियोगाः स्थूलाद्यविषया इति मन्तव्यम् । भोजवृत्तौ तु इन्द्रियेषु सवितर्कमुक्त्वा तन्मात्रेषु सविचारमुक्त्वा अहङ्कारे सानन्दः, महत्तत्त्वे सास्मित इत्युक्तम् । तत्र ’अहम्’ इति विषयग्राहकान्तःकरणमहङ्कारः ।अन्तर्मुखं सत्तामात्रे महत्तत्त्वे लीनं, सत्तामात्रावभासकमस्मितेति तयोर्भेदः ।।

वृत्तीनामभावो विरामः तस्य प्रत्ययः- कारणं परवैराग्यं तदभ्यासः पूर्वः उपायो यस्य स तथा । अनेन पदेनोपाय उक्तः । अन्यः असम्प्रज्ञातः संस्कारशेषः। परं हि वैराग्यं संप्रज्ञातसंस्कारानप्यभिभूय स्वसंस्कारं शेषयति । स निर्बीजः समाधिः । निरालम्बनत्वात् कर्मबीजाभावाच्चेत्यर्थः ।।

भूतेन्द्रियाणामन्यतमस्मिन्स्वीकारे अनात्मन्यात्मत्वभावनया देहपातानन्तरं भूतेन्द्रियेषु लीनाः षाट्कौशिकदेहशून्याः विदेहाः । अव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेषु प्रकृतिष्वात्मत्वभावनया लीनाः प्रकृतिलयाः । तेषां चित्तं संस्कारमात्रशेषमित्यसंप्रज्ञातः । स तु भवप्रत्ययः । भवन्ति जायन्तेsस्यां जन्तव इत्यविद्या भवः, अनात्मन्यात्मत्वबुद्धिः स प्रत्ययो हेतुरस्य स तथा । अविद्यामूलोsयं योगोsन्तवत्फलः ।

यदाह वायुः-

दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः ।
भौतिकास्तु शतं पूर्णं सहस्रं त्वाभिमानिकाः ॥
बौद्धा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः ।
पूर्णं शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ॥
पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते ॥ इति ।

येषां विवेकख्यातिर्नास्ति, तेषां चित्तं लीनमप्युत्थाय संसारे पतति सुप्तचित्तवदिति भावः ॥

पुरुषगोचरा सात्विकी (वृत्तिः) श्रद्धा । तथा वीर्यं- प्रयत्नो जायते । तेन यमनियमादिपरम्परया स्मृतिः ध्यानम् । तेन समाधिः । तेन प्रज्ञापुरुषगोचरख्यात्यभ्यासः सम्प्रज्ञातः ततः परवैराग्यादसम्प्रज्ञातः इतरेषां- मुमुक्षूणां योगिनां भवति ॥

संवेगः वैराग्यं येषां तीव्रम् उपायाश्चाधिमात्राः तेषां योगिनामासन्नः समाधिः असम्प्रज्ञातस्ततो मोक्ष इत्यर्थः ।।

तीव्रस्य संवेगस्यापि मृदुमध्यादिमात्रत्वात् ततः – मृदुतीव्रसंवेगस्य योगिन आसन्नात् समाधेः मध्यतीव्रसंवेगासन्नतरात् अधिमात्रतीव्रसंवेगस्यासन्नतमः समाधिलाभ इति ’विशेष’ इत्यर्थः ।।

ईश्वरे कायिकाद्वाचिकान्मानसात् प्रणिधानात् भक्तिविशेषात् आसन्नतमः समाधिलाभः । वाशब्दः पूर्वोक्तोपायेनास्य भवत्युपायस्य विकल्पार्थः । भक्तेरन्यानपेक्षत्वात् । ईश्वरो हि भक्त्याभिमुखः सन् ’इदमिष्टमस्यास्तु’ इत्यनुगृह्णातीति भावः ।।

क्लेशाः- अविद्यादयः पञ्च । कर्म- अधर्माधर्मौ । तयोः फलं विपाकः । फलानुकूलाः संस्काराः आशयाः । मनस्याशेरत इति व्युत्पत्तेः । यथा नरस्य करिजन्मनि काष्ठभोगसंस्कारा उद्भवन्ति, अन्यथा जीवनासंभवात् । तैः क्लेशादिभिः चित्तस्थैः परामृष्टः सांसारिकः पुरुषः, चित्ताविवेकेन भोक्तृत्वात् । तैः कालत्रयेsप्यसंबद्धः पुरुष ’ईश्वरः’ । विशेषपदेन कालत्रयासम्बन्धवाचिना मुक्तजीवेभ्यो व्यावृत्तिः कृता । तेषां पूर्वकाले बन्धत्रयसम्बन्धात् प्रकृतौ लीनानां प्राकृतौ बन्धः । भूतेन्द्रियेषु विकारेषु लीनानां वेदेहानां वैकारिकः अन्येषां देवनरादीनां दक्षिणाबन्धः, चित्ताधीनकर्मफलत्वादिति भेदः ।

ननु ज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वं परमैश्वर्यं पुरुषस्यापरिणामिनः कथमिति? उच्यते । अस्ति ईश्वरस्यानादिसिद्धं शुद्धसत्त्वात्मकं चित्तं प्रधानजं निरतिशयज्ञानक्रियाशक्तिमत् । स हि भगवान्संसारार्णवाज्जन्तूनामुद्धरणेच्छया तच्चित्तमुपादत्तेः तद्विना ज्ञानधर्मोपदेशभक्तानुग्रहायोगात् । न च- कथं चित्तोपादानात् प्रागिच्छाद्युदेति इति वाच्यम् । बीजाङ्कुरवदानिद्त्वात् सर्गप्रलयप्रवाहस्य । यदा सर्वकार्यस्य प्रलयः तदा भविष्यत्कल्पे लोकानुग्रहार्थम् ’इदं चित्तमुपादेयम्’ इति भगवता सङ्कल्पयते । तत्सङ्कल्पवासितं प्रधाने लीनं सत् सर्गादौ चित्तमुद्वहति । तेन चेशरोsनुगृह्णातीत्यनवद्यम् ।

ननु तादृशाचित्तसत्त्वे किं मानमिति चेत् – ’स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च, एष सर्वेश्वर’ इत्यादिवेदवाक्यमिति ब्रूमः । वेदः निरतिशयज्ञानशक्तिमच्चित्तसचिवेश्वरप्रणीतः, अतः प्रमाणमिति संक्षेपः ।।

अस्मदादीनां ज्ञानं निरतिशयेन ज्ञानेनाविनाभूतं भवितुमर्हति, सातिशयत्वात् यत्सातिशयं तत्समानजातीयेन निरतिशयेन युक्तं, यथा कुम्भपरिमाणं विभुपरिमाणेन तत्सिद्धं निरतिशयं ज्ञानं सर्वज्ञस्य बीजज्ञापकं यत्र निरतिशयं ज्ञानं तत्र सर्वज्ञत्वं ज्ञायत इत्यर्थः । तस्य सामान्येन सिद्धस्य सर्वज्ञस्य श्रुत्यादिसिद्धाः शिवविष्णुनारायणमहेश्वरादिसंज्ञाः । तथा च वायुपुराणे-

सर्वज्ञता नृभिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः ।
अनन्तशक्तिश्च विभोर्विधिज्ञाः पडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ।
ज्ञानवैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः ।
स्रष्टृत्वमात्मसम्बोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च ॥
अव्ययानि दृशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे । इति ।

तथा महाभारते –

अनाधिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।
लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ।। इत्यादि ।

’पूर्वेषां’ सर्गादावुत्पन्नानां कालपरिच्छिन्नानां ब्रह्मादीनां गुरुः-ईश्वरः । कुतः ? कालेनानवच्छेदात्- अनाद्यन्तत्वादित्यर्थः । तथा च श्रुतिः- ’यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै’ इत्याद्या ।।

सृगमं सूत्रम् । ननु शब्दस्य वाचकत्वम् अभिधाख्या शक्तिः, शब्दार्थयोः सम्बन्धः इत्युच्यते । सा किं सङ्केतेन क्रियते व्यज्यते वा । नाद्यः । प्रतिकल्पं स्वतन्त्रेश्वरस्य सङ्केतभेदेन शब्दार्थाव्यवस्थाप्रसङ्गात् । न द्वीतीयः । सूर्यादिशब्दानां पुत्रेषु पित्रा सङ्केतवैफल्यापातात् । न हि तत्र सङ्केतव्यङ्ग्या शक्तिरस्ति । न चासति व्यङ्ग्ये व्यञ्जकमर्थवत् । तस्मादिदं सङ्केतसूत्रं व्यर्थमिति चेत्- उच्यते । स्थितैव शक्तिः सङ्केतेन व्यज्यते; यथा स्थित एव पितृपुत्रभावो ’ममायं पुत्रः’ इति वाक्येन व्यज्यते तद्वद्गवादिशब्देषु प्रलये प्रधानसाम्यं गतेषु सर्गादौ पुनः शक्त्या सहोद्भूतेषु स्थितामेव तत्तच्छब्दस्य तत्तदर्थे शक्तिमीश्वरः सङ्केतेन ज्ञापयति । जीवानां लुप्तसंस्कारत्वात् । अधुनातनपित्रादिसङ्केतस्तु शक्तेरुत्पादकः ।

केचित्तु- सर्वशब्दानां सर्वार्थेषु शक्तिरस्तीति पित्रादिसङ्केतोsपि व्यञ्जकः । गवादिशब्दानां तु वेदार्थव्यवस्यार्थमीशवरसङ्केतेनार्थविशेषे शक्तिर्नियम्यत इत्याहुः । सर्वथापि वैदिकशब्दार्थसम्बन्धो व्यवस्थितव्यवहारतया नित्य इति सिद्धम्॥

अस्य भाष्यमेव लिख्यते । ’प्रणवस्य जपः प्रणवाभिधेयस्य चेश्वरस्य भावनं तदस्य योगिनः प्रणवं जपतः प्रणवार्थं च भावयतः चित्तमेकाग्रं सम्पद्यते ।

तथा चोक्तम्-

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमानयेत् ।
स्वाध्याययोगसम्पत्या परमात्मा प्रकाशते । इति ।।

प्रतीपं विपरीतमञ्चतीति जानातीति ’प्रत्यग्’ भ्रान्त इत्यर्थः । अनेनेश्वराद् भेद उक्तः बुद्धेरप्यन्तरं वा । प्रत्यक्च असौ चेतनश्च तस्याधिगमः- साक्षात्कारः, ततः- प्रणिधानात् भवति । अपि च अन्तरायाणामभावश्च भवति ।

ननु स्वभिन्नेश्वरप्रणिधानात् स्वसाक्षात्कारः कथं स्यात् ? अभ्यास-तज्जन्यज्ञानयोः षड्जादावेकविषयत्वदर्शनादिति चेत् – उच्यते । यथैवेश्वरोsसङ्गश्चिद्रूपः कूटस्थः क्लेशादिशून्यः तथैव जीव इति सादृश्यादीश्वरध्यानं तदनुग्रहद्वारा जीवस्वरूपसाक्षात्कारहेतुरित्यनवद्यम् ॥

ये चित्तं योगाद्विक्षिपन्ति – भ्रशयन्ति ते चित्तविक्षेपाः योगस्यान्तरायाः – विघ्ना नव । तत्र व्याधिः वातपित्तश्लेष्माणामन्नरसस्येन्द्रियाणां च वैषम्यम् । स्त्यानम्- चित्तस्य लघुत्वेsपि कर्मानर्हता । संशयः प्रसिद्धः । योगाङ्गाननुष्ठानं प्रमादः । आलस्यम्- चित्तस्य गुरुत्वादप्रवृत्तिः । अविरतिः- विशयतृष्णा । भ्रान्तिदर्शनम्- एककोटिको विपर्ययः । अलब्धभूमिकत्वम्- समाधिभूम्यलाभः । मधुमत्यादयः समाधिभूमयो वक्ष्यन्ते । अनवस्थिरत्वं नाम लब्धायां भूमौ चित्तस्यास्थिरत्वम्, पूर्वभूमौ हि स्थितं चित्तं उत्तरभूमिं जायते । तस्मादस्थिरत्वं दोष इत्यर्थः ।।

दुःखं व्याधिजं शरीरम् । कामादिजं मानसम्, तद्वयमाध्यात्मिकम् । व्याघ्रादिजमाधिभौतिकम् । ग्रहपीडादिजमाधिदैविकम् । दौर्मनस्यमिच्छाविधातात् क्षोभो मनसि । अङ्गमेजयतोsभावः अङ्गमेजयत्त्वमङ्गानां कम्पनमित्यर्थः । अनिच्छतः प्राणोsयं बाह्यवायुमन्तः प्रवेशयति स श्वासः, समाध्यङ्गरेचकविरोधीत्यर्थः । एवमनिच्छतः कौष्ट्यस्य वायोर्बहिर्गमनं प्रश्वासः, पूरकविरोधी । एते विक्षेपैः सह भवन्ति विक्षिप्तचित्तस्य भवन्तीत्यर्थः ।।

विक्षेपातां नाशार्थमेकतत्त्वस्य ईश्वरस्य अभ्यासः ध्यानं कार्यमित्यर्थः । अत्र भाष्यकारैः ’स्थायि चित्तं स्यात् तस्यैकाग्रता सम्पादनीया’ इति क्षणिकमतमाशङ्क्य ’सोsहम् इति प्रत्यभिज्ञानात् चित्तमेकमनेकार्थावगाहि स्थायि विद्यत इति साधितम् ॥

सुखिषु प्राणिषु मैत्रीं- मित्रताम्, दुःखितेषु करुणां-दयाम्, पुण्यवर्तिषु मुदितां- हर्षम्, अपुण्यशब्दितपापवृत्तिषु उपेक्षां- मध्यस्थवृत्तिं भावयेत् ( तया भावनया ) ( तथा भावनया ) चित्तस्य प्रसादनं भवति । सुखादिषु यथाक्रममुक्तया भावनया सात्त्विको धर्मो जायते । तेषु ईर्ष्या- अपकारेच्छा । असूयाद्वेषाणां चित्तमलानां विनाशात्तेन च शुक्लेन धर्मेण चित्तं प्रसन्नं भवति । प्रसन्नं च वक्ष्यमाणेभ्य उपायेभ्य एकाग्रं स्थितिपदं लभते इति तात्पर्यम् ॥

नासिकापुटाभ्यां प्राणस्य प्रच्छर्दनं- रेचनं, रेचितस्य प्राणस्य बहिरेव विधारणं यथाशक्ति ।ताभ्यां चित्तमेकत्र लक्ष्ये स्थितिं लभते । प्राणजये चित्तस्य जयः तयोरविभागात् प्राणायामस्य सर्वपापनिवर्तकत्वात् पापनिवृत्तौ चित्तं स्थिरं भवति । ’वा’ शब्दो वक्ष्यमाणोपायान्तरापेक्षया विकल्पार्थः, न तु मैत्र्यादिभावनापेक्षया । तद्भावनायाः सर्वोपायसहकारित्वेन समुच्चयादिति मन्तव्यम् ॥

नासाग्रे चित्तस्य संयमात् दिव्यगन्धसाक्षात्कारो भवति । जिह्वाग्रे संयमात् दिव्यरसस्य संविद्भवति । तालुनि रूपसंवित्, जिह्वामध्ये स्पर्शसंवित्, जिह्वामूले शब्दसंवित् । एताः संविदः गन्धादिविषयवत्यः प्रवृत्तयः शीघ्रमुत्पन्नाः सत्यः विश्वासमुत्पाद्यातिसूक्ष्मेश्वरादौ लक्ष्ये मनसः स्थितिं निबन्धन्तीत्यर्थः । शास्त्रोक्तविशेषस्य कस्यचिदनुभवे सत्यतिसूक्ष्मेsपि अतिश्रद्धया संयमार्थं योगी प्रवर्त्तत इति भावः ।।

अष्टदलं हृत्पद्मं रेचकेनोर्ध्वमुखं ध्यात्वा तत्कर्णिकास्थायाम् ऊर्ध्वमुख्यां सुषुम्नाख्यनाड्यां संयमनात् मनसः संविद्भवति । तन्मनः सूर्येन्दु-ग्रहमणीनां या या प्रभा तत्तद्रूपेणानेकधा भवति तत्सात्विकं ज्योतिर्मनः । तस्य कारणं सात्विकोsहङ्कारः निस्तरङ्गमहोदधिकल्पो व्यापी । तस्यापि ज्योतिः स्वरूपस्य संयमात् संविद्भवति । सैषा द्विविधा संविद् । ज्योतिष्मती- मनोsहङ्कारा ( ख्यान्यो) तिर्विषया, विशोका-दुःखशून्या, प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिहेतुरित्यर्थः ॥

व्यासशुकादीनां वीतरागं यच्चित्तं तद्विषयं तत्र धार्यमाणं योगिनः चित्तं स्थितिपदं लभत इत्यर्थः ।।

ज्ञानशब्दो ज्ञेयपरः । स्वप्ने भगवतो मूर्तिमत्यन्तमनोहरामाराधयन्नेव प्रबुद्घः तत्रैव चित्तं धारयेत् । निद्रायां सुषुप्तौ यत्सुखं जायते तत्र धारयेत् । एवं स्वप्ननिद्राज्ञेयालम्बनं चित्तं स्थितिं लभते ॥

किंबहुना । यदेवेष्टं शिवरामकृष्णादिरूपं तदेव ध्यायेत् । तत्र लब्धस्थितिकमन्यत्रापि स्थितिं लभते । अभिमतमनतिक्रम्य यथाभिमतम् । तस्य ध्यानादिति विग्रहः ॥

अस्य- चित्तस्य सूक्ष्मे निविशमानस्य यः परमाण्वन्तो वशीकारः अप्रतिघातः । तथा स्थूले निविशमानस्य परममहत्त्वाकाशान्तोsप्रतिघातः । तेन परेण वशीकारेण चित्तं लब्धस्थितिकमिति ज्ञात्वा स्थित्युपायानुष्ठानादुपरमतीत्यर्थः ।।

यथा अभिजातस्य – कुलीनस्य अतिस्वच्छस्य स्फटिकमणेः जपाकुसुमाद्युपरक्तस्य स्वरूपाभिभवेन रक्ताद्याकाराता भवति, तथाभ्यासवैराग्याभ्यां क्षीणरजस्तमोवृत्तिकस्य चित्तमणेः स्थूलसूक्ष्मभूतात्मकग्राह्येण ग्रहणैः इन्द्रियैः -गृहीत्रा पूर्वोक्तास्मिताख्यपुरुषेण च उपरक्तस्य ( स्वरूपाभिभवेन ) ( स्वरूपान्तःकरणाभिभवेन ) या ग्राह्याकारतापत्तिः स संप्रज्ञातः । पूर्वोक्तवितर्कविचारानन्दास्मितानुगमात् चतुर्विधः चतुर्विषयकः प्रत्येतव्यः । अत्र सूत्रेsर्थक्रमबलात् पाठं भङ्का ग्राह्यग्रहणग्रहीतृषु तत्स्थस्य – तदुपरक्तस्य चित्तस्य तदञ्जनता स्वरूपपरित्यागेन तद्रूपता तस्याः सम्यगापत्तिरिति व्याख्येयम् । स्थूलसूक्ष्मक्रमेणैव चित्तस्य ग्रहीत्रुपरागात् । तत्स्थेति भिन्नं पदम् । अविभक्तिकस्यान्तं कृत्वा क्षीणवृत्तेः तत्स्थस्येति योज्यम् । यद्वा तत्स्थं च तदञ्जनं च तस्य भावस्तत्ता । ( क्षीणवृत्तेः) तया समापत्तिरित्यर्थः ॥

तत्र- तासु समापत्तिषु मध्ये । सवितर्का समापत्तिरेषा ज्ञेया । तथा हि- गौः इत्युक्ते शब्दार्थज्ञानानि त्रीण्यभिन्नानि भासन्ते । तत्र ’गौरिति शब्दः’ इत्येको विकल्पः । अयं हि गौरित्युपात्तयोरर्थज्ञानयोः शब्दाभेदविषयकः । तथा ’गौरित्यर्थ इत्येको विकल्पः । तत्र गौरित्युपात्तयोः शब्दज्ञानयोरर्थाभेदविषयकः । एवं ’गौरिति ज्ञानम्’ इत्येको विकल्पः, अयं तु गौरित्युपात्तयोः शब्दार्थयोर्ज्ञानाभेदगोचरः । त्रय एते विकल्पाः, असदभेदगोचरत्वात् । एवं ’घटः पटः’ इत्यादयो विकल्पा ज्ञेयाः । तत्र शब्दज्ञानाभ्यामभेदेन विकल्पिते स्थूले गवाद्यर्थे समाहितचित्तस्य योगिनः समाधिजन्यसाक्षत्कारो यथा कल्पितार्थमेव गृह्णाति, तथा सा समाधिप्रज्ञा शब्दार्थज्ञानानां विकल्पैः सङ्कीर्णा तैः तुल्या भवति, विकल्पत्वाविशेषात् । सा सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिरित्यर्थः ।।

गवादिशब्दानां शक्तिरूपः सङ्केतो विकल्पितार्थेष्वेव लोके गृह्यते । तस्य स्मृत्या शाब्दज्ञानं परार्थानुमितिश्च विकल्प एव जायते । तथा च श्रुते वा अनुमिते वा अर्थे श्रुत्यनुमितिरूपविकल्पमूला समापत्तिः सवितर्का भवति । स्मृतिपरिशुद्धौ सत्याम् अर्थमात्रतात्पर्यवता चित्तेनार्थमात्राभ्यासात् सङ्केतस्मृतेस्त्यागे सति तत्कार्यस्य विकल्पस्य त्यागात् समाधिप्रज्ञा स्वीयं ग्राहकत्वं प्रज्ञारूपं यत् तेन शून्येव भूत्वा अर्थमात्रनिर्भासात् अविकल्पितार्थरूपं यद्ग्राह्यं तत्स्वरूपेणैव निर्भास्यमाना निर्वितर्कसमापत्तिरित्यर्थः । तत्र सवितर्कसाक्षात्कारो यः तदपरं प्रत्यक्षं विकल्पत्वात् । निर्वितर्कप्रत्यक्षं तु परं सत्यार्थविषयत्वात् । स च सत्यार्थो गोघटादिखयवी ज्ञेयः । अत्र ’परमाणुपुञ्जातिरिक्तोsवावी नास्ति’ इति बौद्धमतमाशङ्क्य ’महानेको घट’ इत्यबाधितानुभवादस्ति, स चास्माकं मते भूतसूक्ष्मरूपाणां परमाणूनां परिणामः । तस्य च स्वोपादानेन भेदाभेदात्मकं तादात्म्यमिति भाष्ये साधितम् ।।

स्थूलपरिणामघटादिषु उपादानत्वेनानुगता ये परमाणवः पञ्चतन्मात्राणां ( विकाररूपेण स्थिताः ) ( विकारभूतरूपेण संस्थिताः ) सूक्ष्माः तेषु विषयेषु स्वीयकार्यकारणदेशकालनानाविशेषणविशिष्टेषु स्ववाचकशब्दज्ञानाभ्यामभेदेन विकल्पितेषु या समापत्तिः सा सविचारा इत्युच्यते । तेष्वेव सर्वविशेषणशून्येषु अर्थमात्रेषु परमाणुषु या समापत्तिः सा निर्विचारा । सा खलु सत्यार्थमात्रस्वरूपा समाधिप्रज्ञा स्वरूपशून्येव निर्भासते । एतया च स्थूलगोचरया सवितर्कया निर्वितर्कया च व्याख्यातया सूक्ष्मविषया सविचारा निर्विचारा च व्याख्याता भवतीत्यर्थः ।।

अस्याः समापत्तेः सूक्ष्मविषयत्वमलिङ्गे प्रधाने पर्यवस्यति । तथा हि पार्थिवः परमाणुः गन्धतन्मात्रात् इतरतन्मात्राङ्गकात् जायते । आप्यस्तु गन्धतन्मात्रवर्जितात् रसतन्मात्रादितन्मात्राङ्गकाद् । तैजसस्तु गन्धरसद्वयवर्जितात् रूपतन्मात्रादितरद्वयाङ्गकाद् । वायव्यस्तु पूर्वहीनात् स्पर्शतन्मात्रात् शब्दतन्मात्राङ्गकाद् । नभसः परमाणुस्त्वेकस्मादेव शब्दतन्मात्राज्जायत इति प्रक्रिया । अतो विकारेभ्यः परमाणुभ्यः उपादानानि पञ्च तन्मात्राणि सूक्श्माणि, तेभ्योsप्यहङ्कारः सूक्ष्मः तस्मादपि महान्, महतोsपि प्रधानम् । तद्विलयं न गच्छतीत्यलिङ्गमुच्यते । ततः परं सूक्ष्ममुपादानं नास्ति । पुरुषस्य सत्त्वेsप्यनुपादानत्वात् । पुरुषो हि भोगापवर्गार्थी सन् पुरुषार्थनिमित्तके सर्गे निमित्तमात्रं भवति । तस्मात् सूक्षमग्राह्यसमापत्तिः प्रधानपर्यन्तेति सिद्धम् ॥

ग्रहणग्रहीत्रोरपि सविकल्पत्वनिर्विकल्पत्वभेदेन सानन्दा, आनन्दमात्रा, सास्मिता, अस्मिता चेति चतस्रः समापत्तयः भवन्ति उक्तन्यायसामान्यात् । एवमष्टसमापत्तयो याः ता एव सबीजः समाधिः-संप्रज्ञातः विवेकख्यात्यभावेन बन्धबीजसत्त्वात् सबीजत्वं द्रष्टव्यम् ॥

रजस्तमोमलापेतस्य बुद्धिसत्त्वस्य स्वच्छस्थितिरूपप्रवाहः प्रधानान्तसूक्ष्मग्राह्यगोचरः यः सोsयं निर्विचारसमाधेर्वैशारद्यम् । तस्मिन् सत्यक्रमेण परमाण्वादिप्रधानान्ततत्त्वसमूहालम्बनः साक्षात्कारः योगिनः स्वात्मनिष्ठोsध्यात्मप्रसादो भवतीत्यर्थः ॥

तत्र वैशारद्ये सति या प्रज्ञा निर्विचारा समाधिजन्या तस्य ऋतम्भरेति संज्ञा भवति । ऋतमविकल्पितं सत्यं बिभर्तीति व्युत्पत्तेरित्यर्थः ॥

गवादिशब्दानां गोत्वादिसामान्ये शक्तिः न व्यक्तिविशेषेषु । तेषामानन्त्येनाशक्यग्रहत्वात् । एवं व्याप्तिरपि वन्हित्वादिसामान्यं गृह्यते । अतः श्रुतानुमानप्रज्ञयोः सामान्यं वस्तु विषयः । तथा हि – लोके शब्दलिङ्गज्ञानानन्तरं गोवन्ह्यादिवस्तुमात्रं ज्ञायते, न व्यक्तिविशेष इति स्वसाक्षिकमेतत् । ऐन्द्रियकप्रत्यक्षं यद्यपि गोपटादिविशेषविषयम्, तथापि सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्ट-वस्तुविशेषः समाधिप्रज्ञाया असाधारणो विषयः । न च सूक्ष्मादिषु श्रुतानुमानप्रकाशितेषु प्रसरन्ती समाधिप्रज्ञा कथं स्वमूलश्रुतानुमानागोचरविशेषगोचरा स्यात् इति वाच्यम् । बुद्धेः स्वतः सर्वग्रहणशक्तत्वात् । बुद्धिसत्त्वं हि प्रकाशस्वभावं सर्वार्थग्रहणसमर्थमपि तमसा आवृतं सद् मानमपेक्ष्याल्पविषयं भवति । यदा तु समाधिना विगततमः पटलं सर्वतः प्रकाशमानमतिक्रान्तमानमर्य्यादं भवति, तदा प्रकाशनान्त्यात् किं नामगोचरः स्यात् । तस्मात् समाधिप्रज्ञा विशेषार्थगोचरत्वात् मानान्तरविषयत्वादन्यविषयेत्यर्थः ।

तदुक्तम्-
प्रज्ञाप्रासादमारुह्य ह्यशोच्यः शोचतो जनान् ।
भूमिष्ठानिव शैलस्थः सर्वान् प्राज्ञोsनुशोचति ॥ इति
जनान् समाधिशून्यान् मानभृत्यानित्यर्थः ॥

(स्वतः) इतरप्रमाणसहकारं विना । अतिक्रान्तमानमर्यादं अतिक्रान्ता मानमर्यादा प्रमाणानुसारित्वरूपा येन तत्तथा । प्रमाणानुसारिता च प्रमाणविषयमात्रग्राहकता । प्रज्ञाप्रसादम्- ऋतम्भरा प्रज्ञारूपोच्चगृह्यम् । आरुह्य- प्राप्य । मानभृतान्- मानाधीनान् ।।

निर्विचारसमाधिप्रज्ञाजन्यः संस्कारः व्युत्थानसंस्कारस्य प्रतिबन्धीबाधक इत्यर्थः । अनादिरपि व्युत्थानसंस्कारः तत्त्वास्पर्शित्वात् तत्त्वस्पर्शिप्रज्ञासंस्कारेण बाध्यते । तद्धाने व्युत्थानप्रत्यया न भवन्ति । समाधिप्रज्ञा तु भवति । ततः संस्कारः पुनः पुनरिति समाधिसंस्कारोपचयात् सर्वात्मना क्लेशक्षये सति भोगान्निर्विण्णं चित्तं पुरुषाभिमुखं विवेकख्यातिं कृत्वा कृतकृत्यं लीनं भवति समाप्ताधिकारत्वात् । ख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टितमिति ॥

पुरुषख्यात्यनन्तरं परवैराग्यसंस्कारप्रचयेन तस्य- संप्रज्ञातसमाधिप्रज्ञासंस्कारस्य । ’अपि’ शब्दात् प्रज्ञायाश्च निरोधे सति सर्वस्य प्रज्ञातज्जसंस्कारप्रवाहस्य निरोधात् अवसिताधिकारत्वेन चित्तस्य कृत्याभावात् ’निमित्तापाये नैमित्तिकापायं’ इति न्यायेन निर्बीजः समाधिर्भवति ।

तदुक्तम्-
आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च ।
त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम् ॥ इति ।

श्रवणेन, मननेन, पुरुषमात्रध्यानाभ्यासो धर्ममेघाख्यः । तद्रसेन परवैराग्येण प्रज्ञाप्रसादात्मना, पुरुषं साक्षात्कुर्वन् निर्बीजं योगं लभत इत्यर्थः । कालक्रमेण निर्बीजनिरोधसंस्कारप्रचये सति स्वप्रकृतौ चित्तं लीयते हेत्वभावात् । कृत्यशेषलक्षणाधिकारो हि चित्तस्य स्थितिहेतुः । न हि कृतभोगविवेकख्यातिनश्चित्तस्य कृत्यशेषोsस्ति । तस्माच्चित्तस्य प्रलये पुरुषः स्वरूपमात्र-प्रतिष्ठः केवलो मुक्त इति सिद्धम् ॥

इति श्रीगोविन्दानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यरामानन्दसरस्वतीकृतायां पातञ्जलसूत्रवृत्तौ योगमणिप्रभायां समाधिपादः प्रथमः ॥