ಯೋಗಮಣಿಪ್ರಭಾ

ಅತ್ರ ಅಥ ಶಬ್ದ ಆರಮ್ಭಾರ್ಥಃ । ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಾರಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಕೃತಂ ತಥಾsಪಿ ತದ್ವಿಸ್ತೃತಮ್ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ತದನುಸೃತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾರಭ್ಯತ ಇತಿ ಧ್ಯೋತಯತಿ- ಅನುಶಾಸನಮ್ ಇತಿ ।

ಅತ್ರ ಸೂತ್ರೇ ಯೋಗಃ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಉಕ್ತಃ, ಅರ್ಥಾತ್ತಜ್ಜಿಜ್ಞಾಸುರಧಿಕಾರೀ । ಫಲಂ ತು ಯೋಗಸ್ಯ ಕೈವಲ್ಯಮ್ । ಯಥಾಯೋಗಂ ತೇಷಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತ್ಯನುಬನ್ಧಚತುಷ್ಟಯಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।

ತತ್ರ ಯೋಗೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತೋsಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಶ್ಚೇತಿ । ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಃ । ವೃತ್ತೀನಾಂ ಚಿತ್ತಧರ್ಮತ್ವೇನ ತನ್ನಿರೋಧರೂಪಯೋಗಸ್ಯಾಪಿ ತದ್ಧರ್ಮತ್ವಾತ್ । ತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪಞ್ಚ ಭೂಮಯಃ – ಕ್ಷಿಪ್ತಮ್, ಮೂಢಮ್, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್, ಏಕಾಗ್ರಮ್, ನಿರುದ್ಧಮಿತಿ । ರಜಸಾ ಅತ್ಯನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ದೈತ್ಯಾನಾಮ್; ತಮಸಾ ನಿದ್ರಾದಿಮನ್ಮೂಢಂ ರಕ್ಷಸಾಮ್ ; ಕ್ಷಿಪ್ತಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ದೇವಾದೀನಾಮ್ ; ಅತ್ಯನ್ತಚಲಚಿತ್ತಸ್ಯ ಕಾದಾಚಿತ್ಕಂ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ವಿಶೇಷಃ । ತತ್ರ ಕ್ಷಿಪ್ತಮೂಢಯೋರ್ಯೋಗಗನ್ಧೋsಪಿ ನಾಸ್ತಿ । ವಿಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತು ಚಿತ್ತೇ ಕಾದಾಚಿತ್ಕೋ ಯೋಗಃ ಪ್ರಚುರವಿಕ್ಷೇಪವನ್ಹಿದಗ್ಧಃ ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ ನಿಷ್ಫಲಃ ನ ಯೋಗಪಕ್ಷೇ ವರ್ತತೇ । ಏಕಾಗ್ರೇ ತು ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನೇ ಏಕವಿಷಯಸ್ಥಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ಸಾತ್ವಿಕವೃತ್ತಿವಿಶೇಷಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗೋ ಭವತಿ । ತೇನ ಶಬ್ದಾನುಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ಪರೋಕ್ಷತ್ವೇನ ಜ್ಞಾತಾರ್ಥಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕ್ರಿಯತೇ । ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾದವಿದ್ಯಾದಿಕ್ಲೇಶಕ್ಷಯಃ ತತಃ ಪುಣ್ಯಪಾಪಕರ್ಮಣಾಂ ದಾಹಃ ತತಃ ಅಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ಯೋಗಃ । ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೃತ್ತೇರಪಿ ನಿರೋಧಃ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಚಿತ್ತೇ ಭವತಿ । ತದಾಹ ಭಾಷ್ಯಕಾರಃ-

“ಯಸ್ತ್ವೇಕಾಗ್ರೇ ಚೇತಸಿ ಸದಭೂತಮರ್ಥಂ ಪ್ರದ್ಯೋತಯತಿ, ಕ್ಷಿಣೋತಿ ಚ ಕ್ಲೇಶಾನ್ ಕರ್ಮಬನ್ಧನಾನಿ ಶ್ಲಥಯತಿ, ನಿರೋಧಮಭಿಮುಖಂ ಕರೋತಿ, ಸ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾಯತ” ಇತಿ ॥

ಚಿತ್ತಸ್ಯ ರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತೀನಾಂ ನಿರಿಧಃ ಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೃತ್ತಿಸತ್ವೇsಪಿ ನಾವ್ಯಾಪ್ತಿಃ ।

ನನ್ವೇಕಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ತಾದ್ಯನೇಕಭೂಮಯಃ ಕುತ ಇತಿ ಚೇತ್, ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತಿ ಬ್ರೂಮಃ । ಚಿತ್ತಂ ಹಿ ಜ್ಞಾನಸುಖಾದಿಶೀಲತ್ವಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ( ಗುಣಾದಿ ) ( ದುಃಖಾದಿ ) ಮತ್ತ್ವಾತ್ ಆಲಸ್ಯದೈನ್ಯಾದಿಮತ್ತ್ವಾಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಗುಣಕಂ ಭವತಿ । ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದೂನೇ ರಜಸ್ತಮಸೀ ಮಿಥಃ ಸಮೇ ಯದಾ ಭವತಃ ತದಾ ಸತ್ತ್ವಾತ್ ತದ್ಧ್ಯಾನಾಭಿಮುಖಂ ಭೂತ್ವಾ ತಮಸಾ ತತ್ಪಿಧಾನೇ ಸತಿ ರಜಸಾ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಕಾಮಯಮಾನಂ ವಿಷಯಪ್ರಿಯಂ ಭವತಿ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್ । ಯದಾ ತು ತಮಃಪ್ರಧಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಮೂಢಂ ತದಾ ಅಶ್ರೇಯಃ ಅಧರ್ಮಾಜ್ಞಾನಾವೈರಾಗ್ಯಾನೈಶ್ವರ್ಯಮುಪಗಚ್ಛತಿ । ಅಜ್ಞಾನಮತ್ರ ಭ್ರಮಃ ನಿದ್ರಾ ಚ । ರಜಃಪ್ರಧಾನಂ ತು ಕ್ಷಿಪ್ತಮ್ । ಇಮೇ ಕ್ಷಿಪ್ತಮೂಢೇ ಸಾಧಾರಣೇ ಭವತಃ । ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತು ಪ್ರಥಮಯೋಗಿನಃ । ಸನ್ತಿ ಹಿ ಚತ್ವಾರೋ ಯೋಗಿನಃ – ಪ್ರಥಮಕಲ್ಪಿಕಃ, ಮಧುಭೂಮಿಕಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಜ್ಯೋತಿಃ, ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಭಾವನೀಯಶ್ಚ ಇತಿ ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತು ವಕ್ಷ್ಯತೇ । ಯದಿ ಪುನಃ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಂ ವಿತಮಸ್ಕಂ ಸರಜಸ್ಕಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಐಕಾಗ್ರ್ಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಸಿದ್ಧಯೋಃ ಮಧ್ಯಮಯೋಗಿನೋಃ ಚಿತ್ತಂ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯವದ್ಭವತಿ । ಯದಾ ತು ವಿಧೂತರಜಸ್ತಮೋಮಲಂ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಂ ಚಿತ್ತಂ ತದಾನೀಂ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಪುರುಷಮಾತ್ರಧ್ಯಾನಂ ಧರ್ಮಮೇಧಾಖ್ಯಂ ಕರೋತಿ ತತ್ಪರಂ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾನಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಧ್ಯಾಯಿನಃ । ಧ್ಯಾನೇನ ಚಿತಿಶಕ್ತಿರಪರಿಣಾಮಿನೀ ಅಪ್ರತಿಸಂಕ್ರಮಾ ದರ್ಶಿತವಿಷಯಾ ಶುದ್ಧಾ ಚಾನನ್ತಾ ಚ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಸತ್ತ್ವಗುಣ-ವಿಕೃತೌ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಾವಪಿ ವಿರಕ್ತಂ ಸಚ್ಚಿತ್ತಂ ತಾಂ ನಿರುಧ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷಂ ಭವತಿ ಚತುರ್ಥಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ । ಸೋsಯಮಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧಿಃ । ಅತ್ರ ಹಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯಲಮ್ ।

’ಚಿತಿಶಕ್ತಿರಿತ್ಯಾದ್ಯನನ್ತಾ ಚ’ ಇತ್ಯನ್ತಂ ಭಾಷ್ಯಮ್ । ತತ್ರ ಅಪ್ರತಿಸಂಕ್ರಮಾ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಬಿಲೇ ಸರ್ಪವತ್ (ಬುದ್ಧ್ಯಾದೌ) (ಚಿತ್ತೇ) ಪ್ರವಿಶ್ಯ ನ ಸಞ್ಚರತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಬುದ್ಧ್ಯಾ ದರ್ಶಿತಾ ವಿಷಯಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ದರ್ಶಿತವಿಷಯಾ । ಸುಖದುಃಖಮೋಹಶೂನ್ಯಾ ಶುದ್ಧೇತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ಚತುರ್ಥಯೋಗಿನಶ್ಚಿತ್ತಂ ನಿರೂಪಯಿತುಂ ಪಾತನಿಕಾಮಾರಚಯತಿ ಯದಾತ್ವಿತಿ । ಧರ್ಮಮೇಘಾಖ್ಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಮ್ । ತತ್ ಪರಮಿತಿ । ತತ್- ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಾಖ್ಯಧ್ಯಾನಂ ಪರಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾನಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಧ್ಯಾಯಿನಃ । ಚಿತ್ತಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಂ ಚ ಧರ್ಮಧರ್ಮಿಣೋರಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಧ್ಯಾನೇನ- ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗೇನ । ನ ಪ್ರತಿಸಙ್ಕ್ರಮಃ ಸಞ್ಚಾರಃ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಇತಿ ಸಮಾಸಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಫಲಿತಾರ್ಥಮಾಹ ಚಿತ್ತೇ ಇತಿ । ಬುದ್ಧ್ಯೇತಿ- ಬುದ್ಧೇಃ ವಿಷಯಪ್ರದರ್ಶಕತ್ವೋಕ್ತ್ಯಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಔದಾಸೀನ್ಯಂ ಜ್ಞಾಪಿತಮಿತಿ ಭಾವಃ ।।

ಯದಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಶಾನ್ತಘೋರಮೂಢಾನಾಂ ಸರ್ವಾಸಾಂ ವೃತ್ತೀನಾಂ ನಿರೋಧಸ್ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಶ್ಚಿದಾತ್ಮನಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೇ ರೂಪೇ ಸ್ಥಿತಿಃ ಕುಸೂಮಾಪಾಯೇ ಯಥಾ ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯ ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಮಾತ್ರಂ ಸ್ವಭಾವೋ ನ ವೃತ್ತಯ ಇತಿ ಭಾವಃ ॥

ಇತರತ್ರ ನಿರೋಧಾದ್ ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ಸತಿ ಯಾಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವೃತ್ತಯಃ ಶಾನ್ತಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ಸಾರೂಪ್ಯಂ ವೃತ್ತಿಮದ್ಬುದ್ಧ್ಯವಿವೇಕಾತ್ಪುರುಷಸ್ಯ ’ಶಾನ್ತೋ ದುಃಖೀ ಮೂಢಾಸ್ಮಿ’ ಇತಿ ವೃತ್ತಿತಾದಾತ್ಮ್ಯಭ್ರಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತೋ ನ ಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯುತಿಃ । ನ ಹಿ ಲೌಹಿತ್ಯಭ್ರಮಕಾಲೇ ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯ ಶ್ವೇತಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯುತಿರಸ್ತೀತಿ ಭಾವಃ । ನಿರೋಧೇ ಮುಕ್ತಿಃ ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ಬನ್ಧ ಇತಿ ಸೂತ್ರದ್ವಯತಾತ್ಪರ್ಯಮ್ ।।

ರಾಜವಾರ್ತಿಕೇ- ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಾನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಕಾಮೇನ ಸೂತ್ರಕಾರೇಣ ಸೂತ್ರದ್ವಯೇನ ಯಸ್ಯ ವ್ಯುತ್ಥಾನನಿರೋಧಯೋರ್ಮುಕ್ತಿಬನ್ಧೌ ತಚ್ಚಿತ್ತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ’ವೃತ್ತಯ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವೃತ್ತೀರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ’ಅಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಾದಶೇಷೇಣ ನಿರೋಧೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ- ಇತಿ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ । ಅವಯವಾರ್ಥಸ್ತಯಪ್ । ವೃತ್ತಿಶಬ್ದಃ ವೃತ್ತಿಸಾಮಾನ್ಯಪರಃ । ಚೈತ್ರಮೈತ್ರಾದಿಚಿತ್ತಭೇದೇನ ವೃತ್ತಿಸಾಮಾನ್ಯಾನಾಂ ಬಹುತ್ವಾತ್ ವೃತ್ತಯ ಇತಿ ಬಹುವಚನಮ್ । ಅಗ್ರಿಮಸೂತ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಮಾಣಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ವಿಶೇಷಾ ವೃತ್ತಿಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯಾವಯವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪಞ್ಚ ಅವಯವಾ ಯಾಸಾಂ ತಾಃ ಪಞ್ಚತಯ್ಯಃ ತಾಸಾಂ ಹಾನೋಪಾದಾನಸಿದ್ಧಯೇ ಭೇದಮಾಹ- ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಇತಿ । ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಕ್ಲೇಶಾನಾಂ ಹೇತವಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ- ಬನ್ಧಫಲಾಃ । ಸರ್ವೋ ಹಿ ಜನ್ತುಃ ಪ್ರಮಾಣಾದಿವೃತ್ತಿಭಿರ್ಜ್ಞಾತೇಷ್ವರ್ಥೇಷು ರಾಗಾದಿನಾ ಕರ್ಮ ಕೃತ್ವಾ ಸುಖಾದಿನಾ ಬಧ್ಯತೇ । ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ- ಕ್ಲೇಶನಾಶಿನ್ಯೋ ಮುಕ್ತಿಫಲಾಃ ಸತ್ತ್ವಪುರುಷಾನ್ಯತಾಗೋಚರಾಃ । ತಾಃ ಖಲು ಅಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟವೃತ್ತಿಪ್ರವಾಹಮಧ್ಯೇ ಜಾಯಮಾನಾಃ ಸ್ವಜನ್ಯಾಕ್ಲಿಷ್ಟಸಂಸ್ಕಾರೈಃ ಪುನಃಪುನರಭ್ಯಾಸೇನ ಪ್ರವೃದ್ಧೈಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟಸಂಸ್ಕಾರನಿರೋಧೇನ ಕ್ಲಿಷ್ಟವೃತ್ತಿಪ್ರವಾಹಂ ನಿರುಧ್ಯ ಪರವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಸ್ವಯಂ ನಿರುಧ್ಯನ್ತೇ । ತತಃ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಲಯೋ ಮುಕ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ ।।

ಇತೋsನ್ಯಾ ವೃತ್ತಿರ್ನಾಸ್ತೀತ್ಯುದ್ದೇಶಸೂತ್ರಸ್ಯ ಫಲಮ್ ॥

ತ್ರೀಣ್ಯೇವ ಪ್ರಮಾಣಾನೀತಿ ಭಾವಃ । ಅತ್ರ ಪ್ರಮಾಕರಣತ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ । ಪ್ರಮಾ ಚಾಜ್ಞಾತಾರ್ಥಾವಗಾಹಿ ಪೌರುಷೇಯೋ ಬೋಧಃ ವೃತ್ತೌ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಃ । ತತ್ಕರಣಂ ವೃತ್ತಿಃ । ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಬನ್ಧದ್ವಾರಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಘಟಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾತ್ಮಕೇsರ್ಥೇ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವಿಶೇಷನಿರ್ಧಾರಣಪ್ರಧಾನಾ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್ । ತತ್ರ ಅರ್ಥಾಕಾರಾಯಾಂ ವೃತ್ತೌ ಚಿದಾತ್ಮನೋ ಯಃ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಃ ಸೋsಪಿ ವೃತ್ತಿದ್ವಾರಾ ಅರ್ಥಾಕಾರಃ ಸನ್ ಫಲಂ ಭವತಿ । ಏವಂ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ಜ್ಞಾತೇ ಪರೋಕ್ಷಾರ್ಥೇ ಸಮಾಧಿನಾ ವಿದ್ಯಮಾನವಿಶೇಷವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಮಾಣತ್ವಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್ । ಅನುಮಾನಾಗಮಯೋರ್ವ್ಯಾಪ್ತಿಸಙ್ಗತಿಗ್ರಹಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ ವನ್ಹಿತ್ವಾದಿಸಾಮಾನ್ಯೇ ತದ್ಗ್ರಹಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯತ್ವಮೇವ । ತತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗ್ರಹೇ ಸತಿ ಪಕ್ಷವೃತ್ತಿಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಾತ್ ಸಾಧ್ಯತಾವಚ್ಛೇದಕಸಾಮಾನ್ಯನಿರ್ಧಾರಣವೃತ್ತಿರನುಮಾನಮ್ । ಆಪ್ತೇನ ದೃಷ್ಟೋsನುಮಿತೋ ವಾ ಅರ್ಥಃ ಯೇನ ಶಬ್ದೇನೋಪದಿಶ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾಚ್ಛಬ್ದಾತ್ ಶ್ರೋತುಃ ತದರ್ಥವಿಷಯಾವೃತ್ತಿರಾಗಮಃ । ವೇದಸ್ಯ ಆಪ್ತೇಶ್ವರಪ್ರಣೀತತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ।।

ತತ್ತದ್ರೂಪೇ ಸ್ವವಿಷಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಶೂನ್ಯಮ್ (ಬಾಧವಿರೋಧೀತಿ ಯಾವದ್) । ವಿಕಲ್ಪೋsಪಿ ಬಾಧವಿರೋಧೀ ತದ್ರೂಪಾಪ್ರತಿಷ್ಠ ಇತ್ಯತಿವ್ಯಾಪ್ತಿನಿರಾಸಾಯ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಪದಮ್ । ತೇನ ಸ್ವವಿಷಯೇ ಸ್ವಜನ್ಯವ್ಯವಹಾರಲೋಪಿಸಮತಬಾಧವತ್ತ್ವಮುಚ್ಯತೇ । ನ ಚ ವಿಕಲ್ಪೇ ತಾದೃಶಬಾಧೋsಸ್ತಿ । ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಪಣ್ಡಿತಾನಾಂ ತತ್ರ ಬಾಧಬುದ್ಧಾವಪಿ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ವ್ಯವಹಾರಾಲೋಪಾತ್ । ಸಂಶಯಸ್ತು ಲಕ್ಷ್ಯ ಏವೇತಿ ನಾತಿವ್ಯಾಪ್ತಿರಿತಿ ಭಾವಃ । ಅಸ್ಯೈವ ವಿಪರ್ಯಯಸ್ಯ ಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚಕ್ಲೇಶಾಃ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ।।

ನರಶೃಙ್ಗಾದಿಶಬ್ದಶ್ರವಣಾನನ್ತರಮವಶ್ಯಂ ಭವತ್ಯೇವ ನಿರ್ವಿಷಯಾ ವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಸಾ ವಿಕಲ್ಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಯಂ ವಿಕಲ್ಪೋ ವಸ್ತುಶೂನ್ಯತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರಮಾಣಮ್, ಬೋಧೇsಪ್ಯವಶ್ಯವಂ ಭಾವಿತ್ವಾದ್ವ್ಯವಹಾರಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚ ನ ವಿಪರ್ಯಯಃ । ಯಥಾ ’ಚೈತನ್ಯಮೇವ ಪುರುಷ’ ಇತ್ಯಭೇದನಿಶ್ಚಯೇsಪಿ ’ಪುರುಷಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಭೇದವಿಕಲ್ಪಃ, ’ಭಾವಾತಿರಿಕ್ತಭಾವೋ ನಾಸ್ತಿ’ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಯೇsಪಿ ’ಸರ್ವಧರ್ಮಾಭಾವವನ್ಪುರುಷ’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವವಿಕಲ್ಪಃ । ಏವಂ ’ರಾಹೋಃ ಶಿರ’ ಇತ್ಯಾದಿವಿಕಲ್ಪಾ ಉದಾಹಾರ್ಯಾಃ ॥

ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಯತೇ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಹೇತುಃ । ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತೀನಾಮಭಾವೇ ಹೇತುಃ ತಮಃ ಆಲಮ್ಬನಂ- ವಿಷಯಃ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ವೃತ್ತಿಃ ನಿದ್ರಾ । ವೃತ್ತಿಪದಸ್ಯಾನುವರ್ತಮಾನಸ್ಯೋಚ್ಚಾರಣಂ ’ಜ್ಞಾನಾಭಾವೋ ನಿದ್ರಾ’ ಇತಿ ಮತನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್ । ತಥಾ ಹಿ – ಉತ್ಥಿತಸ್ಯ ’ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮ್’ ಇತಿ ಸ್ಮರಣಂ ಬುದ್ಧಿಸತ್ತ್ವಸಚಿವತಮೋ ವಿಷಯಂ ತದನುಭವಂ ಕಲ್ಪಯತಿ । ’ಗಾಢಮೂಢಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮ್’ ಇತಿ ಕೇವಲತಮೋವಿಷಯಂ ಸ್ಮರಣಂ ತದನುಭವಂ ಕಲ್ಪಯತಿ । ಸ ಚಾನುಭವೋ ಬುದ್ಧಿಧರ್ಮೋ ನಿದ್ರಾ । ಸಾ ಚೈಕಾಗ್ರವೃತ್ತಿಕಲ್ಪಾ ಅಪಿ ತಾಮಸತ್ವಾತ್ ಯೋಗಾರ್ಥಿನಾ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯೇತಿ ಭಾವಃ ।।

ಪ್ರಮಾದ್ಯನುಭವೋ (ಪಿ) (ಹಿ) ಸ್ಮೃತೇಃ ಪಿತಾ । ತಸ್ಯ ವಿಷಯಃ ಸ್ಮೃತೇಃ ಆತ್ಮೀಯಃ। ಲೋಕೇ ಪಿತುಃ ಸ್ವಮಿವ ಪುತ್ರಸ್ಯ । ಸ್ಮೃತೇರ್ಮೂಲಾನುಭವಾವಿಷಯಸ್ತು ಪರಸ್ವಮ್ । ತದ್ಗ್ರಹಃ ಸಮ್ಪ್ರಮೋಷಃಸ್ತೇಯಃ । ತಥಾ ಚಾನುಭೂತೇ ವಿಷಯೇ ಯೋsಯಮ್ ಅಸಮ್ಪ್ರಮೋಷಃ ಅಧಿಕಾಗ್ರಹಃ, ಅನುಭೂತಮಾತ್ರಗ್ರಹ ಇತಿ ಯಾವತ್ ಸಾ ಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ವೃತ್ತಿಸ್ಥಃ ಪೌರುಷಬೋಧೋsನುಭವಃ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಇತಿ ತಜ್ಜನ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಅನುಭವಾರ್ಥೋ ಭಯವಿಷಯಾಪಿ ಸ್ಮೃತಿರ್ಭವತಿ । ನನು ಸ್ವಕಾಯೇ ಗಜವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಮನನುಭೂತಮಪಿ ಸ್ವಪ್ನೇ ಸ್ಮರ್ಯತೇ ಇತಿ ಚೇತ್, ನ । ತಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ ।।

ಸರ್ವಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಸ್ವಭಾವತಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿರ್ನದೀ ವಿಷಯಭೂಮಿಗಾ ಸಂಸಾರಸಾಗರಾಭಿಮುಖೀ ಪ್ರವಹತಿ । ತತ್ರ ವಿಷಯೇ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ತತ್ಪ್ರವಾಹಂ ಭಙ್ತ್ವಾ ಸತ್ತ್ವಪುರುಷವಿವೇಕಾಭ್ಯಾಸೇನ ತಸ್ಯಾ ನದ್ಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪ್ರವಾಹಃ ಕ್ರಿಯತೇ । ಅನಭ್ಯಾಸೇ ಹಿ ಲಯವಿಕ್ಷೇಪಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವೈರಾಗ್ಯಾತ್ ವಿಕ್ಷೇಪಭಙ್ಗೇ ನಿದ್ರಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಸ್ಮಾದಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯೇ ಲಯವಿಕ್ಷೇಪನಿವೃತ್ತಿರೂಪಪ್ರಯೋಜನಭೇದೇನ ನಿರೋಧೇ ಕಾರ್ಯೇ ಸಮುಚ್ಚೀಯೇತೇ ।।

ತತ್ರ- ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತಿಶೂನ್ಯಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾ ಸ್ಥಿತಿಃ । ತಸ್ಯಾಂ ಕಾರ್ಯಾಯಾಂ ಯಾನಿ ಸಾಧನಾನಿ ಯಮನಿಯಮಾದೀನಿ ತದ್ವಿಷಯಃ ಪ್ರಯತ್ನಃ ( ತದನುಷ್ಠಾನಮ್) (ಅನುಷ್ಠಾನಮ್) ಅಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ತು ಶಬ್ದಃ ಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಃ । ಸಃ ಅಭ್ಯಾಸಃ ದೀರ್ಘಕಾಲಂ ತಪೋಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವಿದ್ಯಾಶ್ರದ್ಧಾರೂಪಸತ್ಕಾರೇಣ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಚಾಸೇವಿತಃ ದೃಢಸಂಸ್ಕಾರಃ ಸನ್ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರೈರ್ನಾಭಿಭೂಯತೇ । ಕಿನ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸಮರ್ಥೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ’ಅಥೋತ್ತರೇಣ ತಪಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ವಿದ್ಯಯಾತ್ಮಾನಮನ್ವಿಷ್ಯ’ ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ । ಸತ್ಕಾರಂ ದರ್ಶಯತಿ ।।

ಯತಮಾನವ್ಯತಿರೇಕೈಕೇನ್ದ್ರಿಯವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾಃ ವೈರಾಗ್ಯವೃತ್ತಯಃ ಚತಸ್ರಃ । ತತ್ರ ರಾಗಾದೀನಾಂ ಚಿತ್ತಸ್ಥಾನಾಂ ಕಷಾಯಾಗಾಂ ವಿಷಯೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರವರ್ತಕಾನಾಂ ಪಾಕಾಯ ಪ್ರಯತ್ನೋ ಯತಮಾನಸಂಜ್ಞಾವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ತತಃ ಪಕ್ವಾನಾಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಭ್ಯೋ ವಿಭಾಗಾವಧಾರಣಂ ವ್ಯತಿರೇಕಸಂಜ್ಞಾವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ತತಃ ಪಕ್ವಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರವರ್ತನಾಶಕ್ತಾನಾಂ ಮನಸ್ಯೌತ್ಸುಕ್ಯರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಾನಮೇಕೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಜ್ಞಾವೈರಾಗ್ಯಮ್ ।ಸ್ತ್ರಿಯೋsನ್ನಪಾನಮಿತ್ಯಾದಿಷು ದೃಷ್ಟೇಷು, ಗುರೂಚ್ಚಾರಣಮನುಶ್ರವಃ ಶ್ರವಣಂ ಯಸ್ಯ ಸೋsನುಶ್ರವೋ ವೇದಃ ತದುಕ್ತೇಷು ಆನುಶ್ರವಿಕೇಷು, ಸ್ವರ್ಗಾದಿದಿವ್ಯಾದಿವ್ಯವಿಷಯೇಷು ಚ ಪ್ರಾಪ್ತೇಷು ವಿನಾಶಪರಿತಾಪಸಾತಿಶಯತ್ವಾಸೂಯಾದಿದೋಷಾಣಾಮಭ್ಯಾಸೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾತ್ ವಿತೃಷ್ಣಸ್ಯ ಉಪೇಕ್ಷಾಬುದ್ಧಿಃ- ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾವೈರಾಗ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ಪೂರ್ವವೈರಾಗ್ಯಮುತ್ತರವೈರಾಗ್ಯೇ ಹೇತುಃ । ತಥಾ ಹಿ- ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯೋಗಾಙ್ಗಾನುಷ್ಠಾನಾದತಿಶುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಷಯೇಷು ದೋಷದರ್ಶನಾತ್ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಕವೈರಾಗ್ಯೇ ಸತಿ ಗುರ್ವಾಗಮಾವಗತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಯಾ ಖ್ಯಾತಿಃ ತದಭ್ಯಾಸಾತ್ ಧರ್ಮಮೇಘಾಖ್ಯಧ್ಯಾನರೂಪಾನ್ನಿತಾನ್ತವಿಧ್ವಸ್ತತಮೋರಜೋಮಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ರದೋಷಂ ಅತಿಪ್ರಸನ್ನಂ ಭವತಿ । ಸೋsಯಮತಿಶುದ್ಧಚಿತ್ತಧರ್ಮಃ ಪ್ರಸಾದಃ ಧರ್ಮಮೇಘೋತ್ತರಾವಧಿಃ ತಸ್ಯೈವ ಫಲೀಭೂತಃ, ಪರಂ ಗುಣೇಭ್ಯೋ ವೈತೃಷ್ಣ್ಯಂ ವೈರಾಗ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ಯಂ ಮುಕ್ತಿಹೇತುಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಂ ವದನ್ತಿ ಮೋಕ್ಷವಿದಃ । ಯಸ್ಯೋದಯೇ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಸರ್ವಕ್ಲೇಶೋ ವಿಧೂತಾಶೇಷಕರ್ಮಾಶಯಃ ಕೃತವಿವೇಕಖ್ಯಾತಾವಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಕಃ’ಕೃತಂ ಕೃತ್ಯಂ’, ’ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪ್ರಾಪಣೀಯಮ್’ ಇತಿ ಮನ್ಯತೇ ಯೋಗೀ, ಯದನ್ತರಮೇವ ಚಿತ್ತಮಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷಂ ಭವತಿ ತತ್ಪರಂ ವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ಅಪರಂ ತು ವೈರಾಗ್ಯಂ ವಿತಮಸ್ಕಸ್ಯ ರಜೋಲೇಶಮಲಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಃ, ಯತಃ ಪ್ರಕೃತೌ ಲೀನಾ ಐಶ್ವರ್ಯಮನುಭವನ್ತಿ । ಯಥೋಕ್ತಮ್- ’ವೈರಾಗ್ಯಾತ್ಪ್ರಕೃತಿಲಯ’ ಇತಿ ।।

ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಪ್ರಾಥಮಿಕಧಾನುಷ್ಕಃ ಸ್ಥೂಲಮೇವ ಲಕ್ಷ್ಯಂ ವಿಧ್ಯತಿ, ಪಶ್ಚಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ, ತಥಾ ಪ್ರಾಥಮಿಕೋ ಯೋಗೀ ಸ್ಥೂಲಮೇವ ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದಿಕಂ ಧ್ಯಾನೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರೋತಿ । ಸ ಸ್ಥೂಲಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ವಿತರ್ಕಃ । ತಸ್ಯ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾದಿಕಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ । ತಸ್ಯ ಧ್ಯಾನೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ವಿಚಾರಃ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ಥೂಲಾನಿ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್ ಸತ್ತ್ವರೂಪಾಣಿ ತೇಷಾಂ ಧ್ಯಾನೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಆನನ್ದಃ । ತೇಷಾಂ ಕಾರಣಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಪುರುಷರೂಪೇಣ ಗ್ರಹೀತ್ರೈಕೀಭೂತಾ ಸತೀ ಅಸ್ಮಿತಾ । ತಸ್ಯಾ ಧ್ಯಾನೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋsಪ್ಯಸ್ಮಿತಾ ಉಚ್ಯತೇ । ತತ್ರ ಸ್ಥೂಲಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಗ್ರಹಣಾನಿ ಅಸ್ಮಿತಾಖ್ಯೋ ಗ್ರಹೀತಾ । ತೇಷು ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಹಣಗ್ರಾಹ್ಯೇಷು ಧ್ಯಾನಪರಿಪಾಕಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ಯೋಗಃ । ಸ ಚ ವಿತರ್ಕವಿಚಾರಾನನ್ದಾಸ್ಮಿತಾಸ್ವರೂಪೈಃ ಚತುರ್ಭಿಃ ಅನುಗಮಾತ್ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಸವಿತರ್ಕಃ, ಸವಿಚಾರಃ, ಸಾನನ್ದಃ ಸಾಸ್ಮಿತ ಇತಿ । ಅತ್ರ ಯಥಾ ಘಟಜ್ಞಾನಂ ಮೃದ್ವಿಷಯಂ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾತ್ ತಥಾ ಸ್ಥೂಲಯೋಗಃ ಯೋಗಃ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಸ್ಮಿತಾವಿಷಯಕಃ । ಸೂಕ್ಷ್ಮಯೋಗಸ್ತ್ರಯವಿಷಯಕಃ । ಅನ್ಯೌ ದ್ವ್-ಯೇಕವಿಷಯೌ ಇತಿ ವಿಶೇಷೋ ಭಾಷ್ಯಕೃದ್ಭಾಷಿತಃ । ತತ್ರ ಮೃಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಘಟಾದಿವಿಷಯಂ ಯಥಾ ತದ್ವತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಯೋಗಾಃ ಸ್ಥೂಲಾದ್ಯವಿಷಯಾ ಇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್ । ಭೋಜವೃತ್ತೌ ತು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಸವಿತರ್ಕಮುಕ್ತ್ವಾ ತನ್ಮಾತ್ರೇಷು ಸವಿಚಾರಮುಕ್ತ್ವಾ ಅಹಙ್ಕಾರೇ ಸಾನನ್ದಃ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವೇ ಸಾಸ್ಮಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ತತ್ರ ’ಅಹಮ್’ ಇತಿ ವಿಷಯಗ್ರಾಹಕಾನ್ತಃಕರಣಮಹಙ್ಕಾರಃ ।ಅನ್ತರ್ಮುಖಂ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರೇ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವೇ ಲೀನಂ, ಸತ್ತಾಮಾತ್ರಾವಭಾಸಕಮಸ್ಮಿತೇತಿ ತಯೋರ್ಭೇದಃ ।।

ವೃತ್ತೀನಾಮಭಾವೋ ವಿರಾಮಃ ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಯಃ- ಕಾರಣಂ ಪರವೈರಾಗ್ಯಂ ತದಭ್ಯಾಸಃ ಪೂರ್ವಃ ಉಪಾಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ । ಅನೇನ ಪದೇನೋಪಾಯ ಉಕ್ತಃ । ಅನ್ಯಃ ಅಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಃ। ಪರಂ ಹಿ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಂಸ್ಕಾರಾನಪ್ಯಭಿಭೂಯ ಸ್ವಸಂಸ್ಕಾರಂ ಶೇಷಯತಿ । ಸ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ । ನಿರಾಲಮ್ಬನತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮಬೀಜಾಭಾವಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮನ್ಯತಮಸ್ಮಿನ್ಸ್ವೀಕಾರೇ ಅನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮತ್ವಭಾವನಯಾ ದೇಹಪಾತಾನನ್ತರಂ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಲೀನಾಃ ಷಾಟ್ಕೌಶಿಕದೇಹಶೂನ್ಯಾಃ ವಿದೇಹಾಃ । ಅವ್ಯಕ್ತಮಹದಹಙ್ಕಾರಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರೇಷು ಪ್ರಕೃತಿಷ್ವಾತ್ಮತ್ವಭಾವನಯಾ ಲೀನಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾಃ । ತೇಷಾಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಶೇಷಮಿತ್ಯಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ಸ ತು ಭವಪ್ರತ್ಯಯಃ । ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೇsಸ್ಯಾಂ ಜನ್ತವ ಇತ್ಯವಿದ್ಯಾ ಭವಃ, ಅನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮತ್ವಬುದ್ಧಿಃ ಸ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಹೇತುರಸ್ಯ ಸ ತಥಾ । ಅವಿದ್ಯಾಮೂಲೋsಯಂ ಯೋಗೋsನ್ತವತ್ಫಲಃ ।

ಯದಾಹ ವಾಯುಃ-

ದಶಮನ್ವನ್ತರಾಣೀಹ ತಿಷ್ಠನ್ತೀನ್ದ್ರಿಯಚಿನ್ತಕಾಃ ।
ಭೌತಿಕಾಸ್ತು ಶತಂ ಪೂರ್ಣಂ ಸಹಸ್ರಂ ತ್ವಾಭಿಮಾನಿಕಾಃ ॥
ಬೌದ್ಧಾ ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ವಿಗತಜ್ವರಾಃ ।
ಪೂರ್ಣಂ ಶತಸಹಸ್ರಂ ತು ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯವ್ಯಕ್ತಚಿನ್ತಕಾಃ ॥
ಪುರುಷಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ಇತಿ ।

ಯೇಷಾಂ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿರ್ನಾಸ್ತಿ, ತೇಷಾಂ ಚಿತ್ತಂ ಲೀನಮಪ್ಯುತ್ಥಾಯ ಸಂಸಾರೇ ಪತತಿ ಸುಪ್ತಚಿತ್ತವದಿತಿ ಭಾವಃ ॥

ಪುರುಷಗೋಚರಾ ಸಾತ್ವಿಕೀ (ವೃತ್ತಿಃ) ಶ್ರದ್ಧಾ । ತಥಾ ವೀರ್ಯಂ- ಪ್ರಯತ್ನೋ ಜಾಯತೇ । ತೇನ ಯಮನಿಯಮಾದಿಪರಮ್ಪರಯಾ ಸ್ಮೃತಿಃ ಧ್ಯಾನಮ್ । ತೇನ ಸಮಾಧಿಃ । ತೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಪುರುಷಗೋಚರಖ್ಯಾತ್ಯಭ್ಯಾಸಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ತತಃ ಪರವೈರಾಗ್ಯಾದಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ಇತರೇಷಾಂ- ಮುಮುಕ್ಷೂಣಾಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಭವತಿ ॥

ಸಂವೇಗಃ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ ತೀವ್ರಮ್ ಉಪಾಯಾಶ್ಚಾಧಿಮಾತ್ರಾಃ ತೇಷಾಂ ಯೋಗಿನಾಮಾಸನ್ನಃ ಸಮಾಧಿಃ ಅಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ತತೋ ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ತೀವ್ರಸ್ಯ ಸಂವೇಗಸ್ಯಾಪಿ ಮೃದುಮಧ್ಯಾದಿಮಾತ್ರತ್ವಾತ್ ತತಃ – ಮೃದುತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯ ಯೋಗಿನ ಆಸನ್ನಾತ್ ಸಮಾಧೇಃ ಮಧ್ಯತೀವ್ರಸಂವೇಗಾಸನ್ನತರಾತ್ ಅಧಿಮಾತ್ರತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯಾಸನ್ನತಮಃ ಸಮಾಧಿಲಾಭ ಇತಿ ’ವಿಶೇಷ’ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ಈಶ್ವರೇ ಕಾಯಿಕಾದ್ವಾಚಿಕಾನ್ಮಾನಸಾತ್ ಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್ ಭಕ್ತಿವಿಶೇಷಾತ್ ಆಸನ್ನತಮಃ ಸಮಾಧಿಲಾಭಃ । ವಾಶಬ್ದಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋಪಾಯೇನಾಸ್ಯ ಭವತ್ಯುಪಾಯಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ । ಭಕ್ತೇರನ್ಯಾನಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ । ಈಶ್ವರೋ ಹಿ ಭಕ್ತ್ಯಾಭಿಮುಖಃ ಸನ್ ’ಇದಮಿಷ್ಟಮಸ್ಯಾಸ್ತು’ ಇತ್ಯನುಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ಭಾವಃ ।।

ಕ್ಲೇಶಾಃ- ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ ಪಞ್ಚ । ಕರ್ಮ- ಅಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ । ತಯೋಃ ಫಲಂ ವಿಪಾಕಃ । ಫಲಾನುಕೂಲಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ ಆಶಯಾಃ । ಮನಸ್ಯಾಶೇರತ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ । ಯಥಾ ನರಸ್ಯ ಕರಿಜನ್ಮನಿ ಕಾಷ್ಠಭೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾ ಉದ್ಭವನ್ತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಜೀವನಾಸಂಭವಾತ್ । ತೈಃ ಕ್ಲೇಶಾದಿಭಿಃ ಚಿತ್ತಸ್ಥೈಃ ಪರಾಮೃಷ್ಟಃ ಸಾಂಸಾರಿಕಃ ಪುರುಷಃ, ಚಿತ್ತಾವಿವೇಕೇನ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಾತ್ । ತೈಃ ಕಾಲತ್ರಯೇsಪ್ಯಸಂಬದ್ಧಃ ಪುರುಷ ’ಈಶ್ವರಃ’ । ವಿಶೇಷಪದೇನ ಕಾಲತ್ರಯಾಸಮ್ಬನ್ಧವಾಚಿನಾ ಮುಕ್ತಜೀವೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ಕೃತಾ । ತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವಕಾಲೇ ಬನ್ಧತ್ರಯಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಪ್ರಕೃತೌ ಲೀನಾನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತೌ ಬನ್ಧಃ । ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ಲೀನಾನಾಂ ವೇದೇಹಾನಾಂ ವೈಕಾರಿಕಃ ಅನ್ಯೇಷಾಂ ದೇವನರಾದೀನಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾಬನ್ಧಃ, ಚಿತ್ತಾಧೀನಕರ್ಮಫಲತ್ವಾದಿತಿ ಭೇದಃ ।

ನನು ಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಮತ್ತ್ವಂ ಪರಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಪುರುಷಸ್ಯಾಪರಿಣಾಮಿನಃ ಕಥಮಿತಿ? ಉಚ್ಯತೇ । ಅಸ್ತಿ ಈಶ್ವರಸ್ಯಾನಾದಿಸಿದ್ಧಂ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಧಾನಜಂ ನಿರತಿಶಯಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಮತ್ । ಸ ಹಿ ಭಗವಾನ್ಸಂಸಾರಾರ್ಣವಾಜ್ಜನ್ತೂನಾಮುದ್ಧರಣೇಚ್ಛಯಾ ತಚ್ಚಿತ್ತಮುಪಾದತ್ತೇಃ ತದ್ವಿನಾ ಜ್ಞಾನಧರ್ಮೋಪದೇಶಭಕ್ತಾನುಗ್ರಹಾಯೋಗಾತ್ । ನ ಚ- ಕಥಂ ಚಿತ್ತೋಪಾದಾನಾತ್ ಪ್ರಾಗಿಚ್ಛಾದ್ಯುದೇತಿ ಇತಿ ವಾಚ್ಯಮ್ । ಬೀಜಾಙ್ಕುರವದಾನಿದ್ತ್ವಾತ್ ಸರ್ಗಪ್ರಲಯಪ್ರವಾಹಸ್ಯ । ಯದಾ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಲಯಃ ತದಾ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಲ್ಪೇ ಲೋಕಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಮ್ ’ಇದಂ ಚಿತ್ತಮುಪಾದೇಯಮ್’ ಇತಿ ಭಗವತಾ ಸಙ್ಕಲ್ಪಯತೇ । ತತ್ಸಙ್ಕಲ್ಪವಾಸಿತಂ ಪ್ರಧಾನೇ ಲೀನಂ ಸತ್ ಸರ್ಗಾದೌ ಚಿತ್ತಮುದ್ವಹತಿ । ತೇನ ಚೇಶರೋsನುಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯನವದ್ಯಮ್ ।

ನನು ತಾದೃಶಾಚಿತ್ತಸತ್ತ್ವೇ ಕಿಂ ಮಾನಮಿತಿ ಚೇತ್ – ’ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ಜ್ಞಾನಬಲಕ್ರಿಯಾ ಚ, ಏಷ ಸರ್ವೇಶ್ವರ’ ಇತ್ಯಾದಿವೇದವಾಕ್ಯಮಿತಿ ಬ್ರೂಮಃ । ವೇದಃ ನಿರತಿಶಯಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಮಚ್ಚಿತ್ತಸಚಿವೇಶ್ವರಪ್ರಣೀತಃ, ಅತಃ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ।।

ಅಸ್ಮದಾದೀನಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ನಿರತಿಶಯೇನ ಜ್ಞಾನೇನಾವಿನಾಭೂತಂ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ, ಸಾತಿಶಯತ್ವಾತ್ ಯತ್ಸಾತಿಶಯಂ ತತ್ಸಮಾನಜಾತೀಯೇನ ನಿರತಿಶಯೇನ ಯುಕ್ತಂ, ಯಥಾ ಕುಮ್ಭಪರಿಮಾಣಂ ವಿಭುಪರಿಮಾಣೇನ ತತ್ಸಿದ್ಧಂ ನಿರತಿಶಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸರ್ವಜ್ಞಸ್ಯ ಬೀಜಜ್ಞಾಪಕಂ ಯತ್ರ ನಿರತಿಶಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ರ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಂ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ಸರ್ವಜ್ಞಸ್ಯ ಶ್ರುತ್ಯಾದಿಸಿದ್ಧಾಃ ಶಿವವಿಷ್ಣುನಾರಾಯಣಮಹೇಶ್ವರಾದಿಸಂಜ್ಞಾಃ । ತಥಾ ಚ ವಾಯುಪುರಾಣೇ-

ಸರ್ವಜ್ಞತಾ ನೃಭಿರನಾದಿಬೋಧಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರತಾ ನಿತ್ಯಮಲುಪ್ತಶಕ್ತಿಃ ।
ಅನನ್ತಶಕ್ತಿಶ್ಚ ವಿಭೋರ್ವಿಧಿಜ್ಞಾಃ ಪಡಾಹುರಙ್ಗಾನಿ ಮಹೇಶ್ವರಸ್ಯ ।
ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ತಪಃ ಸತ್ಯಂ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ।
ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮಾತ್ಮಸಮ್ಬೋಧೋ ಹ್ಯಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವಮೇವ ಚ ॥
ಅವ್ಯಯಾನಿ ದೃಶೈತಾನಿ ನಿತ್ಯಂ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಶಙ್ಕರೇ । ಇತಿ ।

ತಥಾ ಮಹಾಭಾರತೇ –

ಅನಾಧಿನಿಧನಂ ವಿಷ್ಣುಂ ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ ।
ಲೋಕಾಧ್ಯಕ್ಷಂ ಸ್ತುವನ್ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವದುಃಖಾತಿಗೋ ಭವೇತ್ ।। ಇತ್ಯಾದಿ ।

’ಪೂರ್ವೇಷಾಂ’ ಸರ್ಗಾದಾವುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಂ ಗುರುಃ-ಈಶ್ವರಃ । ಕುತಃ ? ಕಾಲೇನಾನವಚ್ಛೇದಾತ್- ಅನಾದ್ಯನ್ತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತಿಃ- ’ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ವಿದಧಾತಿ ಪೂರ್ವಂ ಯೋ ವೈ ವೇದಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಹಿಣೋತಿ ತಸ್ಮೈ’ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾ ।।

ಸೃಗಮಂ ಸೂತ್ರಮ್ । ನನು ಶಬ್ದಸ್ಯ ವಾಚಕತ್ವಮ್ ಅಭಿಧಾಖ್ಯಾ ಶಕ್ತಿಃ, ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಸಾ ಕಿಂ ಸಙ್ಕೇತೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ವಾ । ನಾದ್ಯಃ । ಪ್ರತಿಕಲ್ಪಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಶ್ವರಸ್ಯ ಸಙ್ಕೇತಭೇದೇನ ಶಬ್ದಾರ್ಥಾವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ । ನ ದ್ವೀತೀಯಃ । ಸೂರ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಪುತ್ರೇಷು ಪಿತ್ರಾ ಸಙ್ಕೇತವೈಫಲ್ಯಾಪಾತಾತ್ । ನ ಹಿ ತತ್ರ ಸಙ್ಕೇತವ್ಯಙ್ಗ್ಯಾ ಶಕ್ತಿರಸ್ತಿ । ನ ಚಾಸತಿ ವ್ಯಙ್ಗ್ಯೇ ವ್ಯಞ್ಜಕಮರ್ಥವತ್ । ತಸ್ಮಾದಿದಂ ಸಙ್ಕೇತಸೂತ್ರಂ ವ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಚೇತ್- ಉಚ್ಯತೇ । ಸ್ಥಿತೈವ ಶಕ್ತಿಃ ಸಙ್ಕೇತೇನ ವ್ಯಜ್ಯತೇ; ಯಥಾ ಸ್ಥಿತ ಏವ ಪಿತೃಪುತ್ರಭಾವೋ ’ಮಮಾಯಂ ಪುತ್ರಃ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯೇನ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ತದ್ವದ್ಗವಾದಿಶಬ್ದೇಷು ಪ್ರಲಯೇ ಪ್ರಧಾನಸಾಮ್ಯಂ ಗತೇಷು ಸರ್ಗಾದೌ ಪುನಃ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಸಹೋದ್ಭೂತೇಷು ಸ್ಥಿತಾಮೇವ ತತ್ತಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ತತ್ತದರ್ಥೇ ಶಕ್ತಿಮೀಶ್ವರಃ ಸಙ್ಕೇತೇನ ಜ್ಞಾಪಯತಿ । ಜೀವಾನಾಂ ಲುಪ್ತಸಂಸ್ಕಾರತ್ವಾತ್ । ಅಧುನಾತನಪಿತ್ರಾದಿಸಙ್ಕೇತಸ್ತು ಶಕ್ತೇರುತ್ಪಾದಕಃ ।

ಕೇಚಿತ್ತು- ಸರ್ವಶಬ್ದಾನಾಂ ಸರ್ವಾರ್ಥೇಷು ಶಕ್ತಿರಸ್ತೀತಿ ಪಿತ್ರಾದಿಸಙ್ಕೇತೋsಪಿ ವ್ಯಞ್ಜಕಃ । ಗವಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ತು ವೇದಾರ್ಥವ್ಯವಸ್ಯಾರ್ಥಮೀಶವರಸಙ್ಕೇತೇನಾರ್ಥವಿಶೇಷೇ ಶಕ್ತಿರ್ನಿಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹುಃ । ಸರ್ವಥಾಪಿ ವೈದಿಕಶಬ್ದಾರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವ್ಯವಹಾರತಯಾ ನಿತ್ಯ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್॥

ಅಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯಮೇವ ಲಿಖ್ಯತೇ । ’ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಜಪಃ ಪ್ರಣವಾಭಿಧೇಯಸ್ಯ ಚೇಶ್ವರಸ್ಯ ಭಾವನಂ ತದಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ಪ್ರಣವಂ ಜಪತಃ ಪ್ರಣವಾರ್ಥಂ ಚ ಭಾವಯತಃ ಚಿತ್ತಮೇಕಾಗ್ರಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ।

ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾದ್ಯೋಗಮಾಸೀತ ಯೋಗಾತ್ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಮಾನಯೇತ್ ।
ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಯೋಗಸಮ್ಪತ್ಯಾ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಪ್ರಕಾಶತೇ । ಇತಿ ।।

ಪ್ರತೀಪಂ ವಿಪರೀತಮಞ್ಚತೀತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ’ಪ್ರತ್ಯಗ್’ ಭ್ರಾನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನೇನೇಶ್ವರಾದ್ ಭೇದ ಉಕ್ತಃ ಬುದ್ಧೇರಪ್ಯನ್ತರಂ ವಾ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚ ಅಸೌ ಚೇತನಶ್ಚ ತಸ್ಯಾಧಿಗಮಃ- ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ, ತತಃ- ಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್ ಭವತಿ । ಅಪಿ ಚ ಅನ್ತರಾಯಾಣಾಮಭಾವಶ್ಚ ಭವತಿ ।

ನನು ಸ್ವಭಿನ್ನೇಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್ ಸ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಕಥಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಅಭ್ಯಾಸ-ತಜ್ಜನ್ಯಜ್ಞಾನಯೋಃ ಷಡ್ಜಾದಾವೇಕವಿಷಯತ್ವದರ್ಶನಾದಿತಿ ಚೇತ್ – ಉಚ್ಯತೇ । ಯಥೈವೇಶ್ವರೋsಸಙ್ಗಶ್ಚಿದ್ರೂಪಃ ಕೂಟಸ್ಥಃ ಕ್ಲೇಶಾದಿಶೂನ್ಯಃ ತಥೈವ ಜೀವ ಇತಿ ಸಾದೃಶ್ಯಾದೀಶ್ವರಧ್ಯಾನಂ ತದನುಗ್ರಹದ್ವಾರಾ ಜೀವಸ್ವರೂಪಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಹೇತುರಿತ್ಯನವದ್ಯಮ್ ॥

ಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಯೋಗಾದ್ವಿಕ್ಷಿಪನ್ತಿ – ಭ್ರಶಯನ್ತಿ ತೇ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಾಃ ಯೋಗಸ್ಯಾನ್ತರಾಯಾಃ – ವಿಘ್ನಾ ನವ । ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಃ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಾಮನ್ನರಸಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಷಮ್ಯಮ್ । ಸ್ತ್ಯಾನಮ್- ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಲಘುತ್ವೇsಪಿ ಕರ್ಮಾನರ್ಹತಾ । ಸಂಶಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ । ಯೋಗಾಙ್ಗಾನನುಷ್ಠಾನಂ ಪ್ರಮಾದಃ । ಆಲಸ್ಯಮ್- ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಗುರುತ್ವಾದಪ್ರವೃತ್ತಿಃ । ಅವಿರತಿಃ- ವಿಶಯತೃಷ್ಣಾ । ಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಮ್- ಏಕಕೋಟಿಕೋ ವಿಪರ್ಯಯಃ । ಅಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಮ್- ಸಮಾಧಿಭೂಮ್ಯಲಾಭಃ । ಮಧುಮತ್ಯಾದಯಃ ಸಮಾಧಿಭೂಮಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ । ಅನವಸ್ಥಿರತ್ವಂ ನಾಮ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಸ್ಥಿರತ್ವಮ್, ಪೂರ್ವಭೂಮೌ ಹಿ ಸ್ಥಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉತ್ತರಭೂಮಿಂ ಜಾಯತೇ । ತಸ್ಮಾದಸ್ಥಿರತ್ವಂ ದೋಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ದುಃಖಂ ವ್ಯಾಧಿಜಂ ಶರೀರಮ್ । ಕಾಮಾದಿಜಂ ಮಾನಸಮ್, ತದ್ವಯಮಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಮ್ । ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಜಮಾಧಿಭೌತಿಕಮ್ । ಗ್ರಹಪೀಡಾದಿಜಮಾಧಿದೈವಿಕಮ್ । ದೌರ್ಮನಸ್ಯಮಿಚ್ಛಾವಿಧಾತಾತ್ ಕ್ಷೋಭೋ ಮನಸಿ । ಅಙ್ಗಮೇಜಯತೋsಭಾವಃ ಅಙ್ಗಮೇಜಯತ್ತ್ವಮಙ್ಗಾನಾಂ ಕಮ್ಪನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನಿಚ್ಛತಃ ಪ್ರಾಣೋsಯಂ ಬಾಹ್ಯವಾಯುಮನ್ತಃ ಪ್ರವೇಶಯತಿ ಸ ಶ್ವಾಸಃ, ಸಮಾಧ್ಯಙ್ಗರೇಚಕವಿರೋಧೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಮನಿಚ್ಛತಃ ಕೌಷ್ಟ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಬಹಿರ್ಗಮನಂ ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ, ಪೂರಕವಿರೋಧೀ । ಏತೇ ವಿಕ್ಷೇಪೈಃ ಸಹ ಭವನ್ತಿ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ವಿಕ್ಷೇಪಾತಾಂ ನಾಶಾರ್ಥಮೇಕತತ್ತ್ವಸ್ಯ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸಃ ಧ್ಯಾನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಭಾಷ್ಯಕಾರೈಃ ’ಸ್ಥಾಯಿ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾ ಸಮ್ಪಾದನೀಯಾ’ ಇತಿ ಕ್ಷಣಿಕಮತಮಾಶಙ್ಕ್ಯ ’ಸೋsಹಮ್ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಾತ್ ಚಿತ್ತಮೇಕಮನೇಕಾರ್ಥಾವಗಾಹಿ ಸ್ಥಾಯಿ ವಿದ್ಯತ ಇತಿ ಸಾಧಿತಮ್ ॥

ಸುಖಿಷು ಪ್ರಾಣಿಷು ಮೈತ್ರೀಂ- ಮಿತ್ರತಾಮ್, ದುಃಖಿತೇಷು ಕರುಣಾಂ-ದಯಾಮ್, ಪುಣ್ಯವರ್ತಿಷು ಮುದಿತಾಂ- ಹರ್ಷಮ್, ಅಪುಣ್ಯಶಬ್ದಿತಪಾಪವೃತ್ತಿಷು ಉಪೇಕ್ಷಾಂ- ಮಧ್ಯಸ್ಥವೃತ್ತಿಂ ಭಾವಯೇತ್ ( ತಯಾ ಭಾವನಯಾ ) ( ತಥಾ ಭಾವನಯಾ ) ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದನಂ ಭವತಿ । ಸುಖಾದಿಷು ಯಥಾಕ್ರಮಮುಕ್ತಯಾ ಭಾವನಯಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಧರ್ಮೋ ಜಾಯತೇ । ತೇಷು ಈರ್ಷ್ಯಾ- ಅಪಕಾರೇಚ್ಛಾ । ಅಸೂಯಾದ್ವೇಷಾಣಾಂ ಚಿತ್ತಮಲಾನಾಂ ವಿನಾಶಾತ್ತೇನ ಚ ಶುಕ್ಲೇನ ಧರ್ಮೇಣ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಭವತಿ । ಪ್ರಸನ್ನಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಭ್ಯ ಉಪಾಯೇಭ್ಯ ಏಕಾಗ್ರಂ ಸ್ಥಿತಿಪದಂ ಲಭತೇ ಇತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಮ್ ॥

ನಾಸಿಕಾಪುಟಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ- ರೇಚನಂ, ರೇಚಿತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಬಹಿರೇವ ವಿಧಾರಣಂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ।ತಾಭ್ಯಾಂ ಚಿತ್ತಮೇಕತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಿಂ ಲಭತೇ । ಪ್ರಾಣಜಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಜಯಃ ತಯೋರವಿಭಾಗಾತ್ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ಸರ್ವಪಾಪನಿವರ್ತಕತ್ವಾತ್ ಪಾಪನಿವೃತ್ತೌ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿರಂ ಭವತಿ । ’ವಾ’ ಶಬ್ದೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋಪಾಯಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ, ನ ತು ಮೈತ್ರ್ಯಾದಿಭಾವನಾಪೇಕ್ಷಯಾ । ತದ್ಭಾವನಾಯಾಃ ಸರ್ವೋಪಾಯಸಹಕಾರಿತ್ವೇನ ಸಮುಚ್ಚಯಾದಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್ ॥

ನಾಸಾಗ್ರೇ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಂಯಮಾತ್ ದಿವ್ಯಗನ್ಧಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಭವತಿ । ಜಿಹ್ವಾಗ್ರೇ ಸಂಯಮಾತ್ ದಿವ್ಯರಸಸ್ಯ ಸಂವಿದ್ಭವತಿ । ತಾಲುನಿ ರೂಪಸಂವಿತ್, ಜಿಹ್ವಾಮಧ್ಯೇ ಸ್ಪರ್ಶಸಂವಿತ್, ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇ ಶಬ್ದಸಂವಿತ್ । ಏತಾಃ ಸಂವಿದಃ ಗನ್ಧಾದಿವಿಷಯವತ್ಯಃ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ಶೀಘ್ರಮುತ್ಪನ್ನಾಃ ಸತ್ಯಃ ವಿಶ್ವಾಸಮುತ್ಪಾದ್ಯಾತಿಸೂಕ್ಷ್ಮೇಶ್ವರಾದೌ ಲಕ್ಷ್ಯೇ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಂ ನಿಬನ್ಧನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿಶೇಷಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿದನುಭವೇ ಸತ್ಯತಿಸೂಕ್ಷ್ಮೇsಪಿ ಅತಿಶ್ರದ್ಧಯಾ ಸಂಯಮಾರ್ಥಂ ಯೋಗೀ ಪ್ರವರ್ತ್ತತ ಇತಿ ಭಾವಃ ।।

ಅಷ್ಟದಲಂ ಹೃತ್ಪದ್ಮಂ ರೇಚಕೇನೋರ್ಧ್ವಮುಖಂ ಧ್ಯಾತ್ವಾ ತತ್ಕರ್ಣಿಕಾಸ್ಥಾಯಾಮ್ ಊರ್ಧ್ವಮುಖ್ಯಾಂ ಸುಷುಮ್ನಾಖ್ಯನಾಡ್ಯಾಂ ಸಂಯಮನಾತ್ ಮನಸಃ ಸಂವಿದ್ಭವತಿ । ತನ್ಮನಃ ಸೂರ್ಯೇನ್ದು-ಗ್ರಹಮಣೀನಾಂ ಯಾ ಯಾ ಪ್ರಭಾ ತತ್ತದ್ರೂಪೇಣಾನೇಕಧಾ ಭವತಿ ತತ್ಸಾತ್ವಿಕಂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮನಃ । ತಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಸಾತ್ವಿಕೋsಹಙ್ಕಾರಃ ನಿಸ್ತರಙ್ಗಮಹೋದಧಿಕಲ್ಪೋ ವ್ಯಾಪೀ । ತಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ಯೋತಿಃ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸಂಯಮಾತ್ ಸಂವಿದ್ಭವತಿ । ಸೈಷಾ ದ್ವಿವಿಧಾ ಸಂವಿದ್ । ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ- ಮನೋsಹಙ್ಕಾರಾ ( ಖ್ಯಾನ್ಯೋ) ತಿರ್ವಿಷಯಾ, ವಿಶೋಕಾ-ದುಃಖಶೂನ್ಯಾ, ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪನ್ನಾ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥

ವ್ಯಾಸಶುಕಾದೀನಾಂ ವೀತರಾಗಂ ಯಚ್ಚಿತ್ತಂ ತದ್ವಿಷಯಂ ತತ್ರ ಧಾರ್ಯಮಾಣಂ ಯೋಗಿನಃ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿತಿಪದಂ ಲಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ಜ್ಞಾನಶಬ್ದೋ ಜ್ಞೇಯಪರಃ । ಸ್ವಪ್ನೇ ಭಗವತೋ ಮೂರ್ತಿಮತ್ಯನ್ತಮನೋಹರಾಮಾರಾಧಯನ್ನೇವ ಪ್ರಬುದ್ಘಃ ತತ್ರೈವ ಚಿತ್ತಂ ಧಾರಯೇತ್ । ನಿದ್ರಾಯಾಂ ಸುಷುಪ್ತೌ ಯತ್ಸುಖಂ ಜಾಯತೇ ತತ್ರ ಧಾರಯೇತ್ । ಏವಂ ಸ್ವಪ್ನನಿದ್ರಾಜ್ಞೇಯಾಲಮ್ಬನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ಲಭತೇ ॥

ಕಿಂಬಹುನಾ । ಯದೇವೇಷ್ಟಂ ಶಿವರಾಮಕೃಷ್ಣಾದಿರೂಪಂ ತದೇವ ಧ್ಯಾಯೇತ್ । ತತ್ರ ಲಬ್ಧಸ್ಥಿತಿಕಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸ್ಥಿತಿಂ ಲಭತೇ । ಅಭಿಮತಮನತಿಕ್ರಮ್ಯ ಯಥಾಭಿಮತಮ್ । ತಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಾದಿತಿ ವಿಗ್ರಹಃ ॥

ಅಸ್ಯ- ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ನಿವಿಶಮಾನಸ್ಯ ಯಃ ಪರಮಾಣ್ವನ್ತೋ ವಶೀಕಾರಃ ಅಪ್ರತಿಘಾತಃ । ತಥಾ ಸ್ಥೂಲೇ ನಿವಿಶಮಾನಸ್ಯ ಪರಮಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಶಾನ್ತೋsಪ್ರತಿಘಾತಃ । ತೇನ ಪರೇಣ ವಶೀಕಾರೇಣ ಚಿತ್ತಂ ಲಬ್ಧಸ್ಥಿತಿಕಮಿತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸ್ಥಿತ್ಯುಪಾಯಾನುಷ್ಠಾನಾದುಪರಮತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ಯಥಾ ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ – ಕುಲೀನಸ್ಯ ಅತಿಸ್ವಚ್ಛಸ್ಯ ಸ್ಫಟಿಕಮಣೇಃ ಜಪಾಕುಸುಮಾದ್ಯುಪರಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾಭಿಭವೇನ ರಕ್ತಾದ್ಯಾಕಾರಾತಾ ಭವತಿ, ತಥಾಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಷೀಣರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತಿಕಸ್ಯ ಚಿತ್ತಮಣೇಃ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಾತ್ಮಕಗ್ರಾಹ್ಯೇಣ ಗ್ರಹಣೈಃ ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ -ಗೃಹೀತ್ರಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸ್ಮಿತಾಖ್ಯಪುರುಷೇಣ ಚ ಉಪರಕ್ತಸ್ಯ ( ಸ್ವರೂಪಾಭಿಭವೇನ ) ( ಸ್ವರೂಪಾನ್ತಃಕರಣಾಭಿಭವೇನ ) ಯಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಕಾರತಾಪತ್ತಿಃ ಸ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿತರ್ಕವಿಚಾರಾನನ್ದಾಸ್ಮಿತಾನುಗಮಾತ್ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಚತುರ್ವಿಷಯಕಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಃ । ಅತ್ರ ಸೂತ್ರೇsರ್ಥಕ್ರಮಬಲಾತ್ ಪಾಠಂ ಭಙ್ಕಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಗ್ರಹೀತೃಷು ತತ್ಸ್ಥಸ್ಯ – ತದುಪರಕ್ತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತದಞ್ಜನತಾ ಸ್ವರೂಪಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ತದ್ರೂಪತಾ ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಯಗಾಪತ್ತಿರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್ । ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ರಮೇಣೈವ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಗ್ರಹೀತ್ರುಪರಾಗಾತ್ । ತತ್ಸ್ಥೇತಿ ಭಿನ್ನಂ ಪದಮ್ । ಅವಿಭಕ್ತಿಕಸ್ಯಾನ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತೇಃ ತತ್ಸ್ಥಸ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್ । ಯದ್ವಾ ತತ್ಸ್ಥಂ ಚ ತದಞ್ಜನಂ ಚ ತಸ್ಯ ಭಾವಸ್ತತ್ತಾ । ( ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತೇಃ) ತಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥

ತತ್ರ- ತಾಸು ಸಮಾಪತ್ತಿಷು ಮಧ್ಯೇ । ಸವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರೇಷಾ ಜ್ಞೇಯಾ । ತಥಾ ಹಿ- ಗೌಃ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾನಿ ತ್ರೀಣ್ಯಭಿನ್ನಾನಿ ಭಾಸನ್ತೇ । ತತ್ರ ’ಗೌರಿತಿ ಶಬ್ದಃ’ ಇತ್ಯೇಕೋ ವಿಕಲ್ಪಃ । ಅಯಂ ಹಿ ಗೌರಿತ್ಯುಪಾತ್ತಯೋರರ್ಥಜ್ಞಾನಯೋಃ ಶಬ್ದಾಭೇದವಿಷಯಕಃ । ತಥಾ ’ಗೌರಿತ್ಯರ್ಥ ಇತ್ಯೇಕೋ ವಿಕಲ್ಪಃ । ತತ್ರ ಗೌರಿತ್ಯುಪಾತ್ತಯೋಃ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಯೋರರ್ಥಾಭೇದವಿಷಯಕಃ । ಏವಂ ’ಗೌರಿತಿ ಜ್ಞಾನಮ್’ ಇತ್ಯೇಕೋ ವಿಕಲ್ಪಃ, ಅಯಂ ತು ಗೌರಿತ್ಯುಪಾತ್ತಯೋಃ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋರ್ಜ್ಞಾನಾಭೇದಗೋಚರಃ । ತ್ರಯ ಏತೇ ವಿಕಲ್ಪಾಃ, ಅಸದಭೇದಗೋಚರತ್ವಾತ್ । ಏವಂ ’ಘಟಃ ಪಟಃ’ ಇತ್ಯಾದಯೋ ವಿಕಲ್ಪಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ । ತತ್ರ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಮಭೇದೇನ ವಿಕಲ್ಪಿತೇ ಸ್ಥೂಲೇ ಗವಾದ್ಯರ್ಥೇ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ಸಮಾಧಿಜನ್ಯಸಾಕ್ಷತ್ಕಾರೋ ಯಥಾ ಕಲ್ಪಿತಾರ್ಥಮೇವ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತಥಾ ಸಾ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೈಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ ತೈಃ ತುಲ್ಯಾ ಭವತಿ, ವಿಕಲ್ಪತ್ವಾವಿಶೇಷಾತ್ । ಸಾ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ ಸವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ಗವಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಶಕ್ತಿರೂಪಃ ಸಙ್ಕೇತೋ ವಿಕಲ್ಪಿತಾರ್ಥೇಷ್ವೇವ ಲೋಕೇ ಗೃಹ್ಯತೇ । ತಸ್ಯ ಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಶಾಬ್ದಜ್ಞಾನಂ ಪರಾರ್ಥಾನುಮಿತಿಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪ ಏವ ಜಾಯತೇ । ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತೇ ವಾ ಅನುಮಿತೇ ವಾ ಅರ್ಥೇ ಶ್ರುತ್ಯನುಮಿತಿರೂಪವಿಕಲ್ಪಮೂಲಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸವಿತರ್ಕಾ ಭವತಿ । ಸ್ಮೃತಿಪರಿಶುದ್ಧೌ ಸತ್ಯಾಮ್ ಅರ್ಥಮಾತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯವತಾ ಚಿತ್ತೇನಾರ್ಥಮಾತ್ರಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ಸಙ್ಕೇತಸ್ಮೃತೇಸ್ತ್ಯಾಗೇ ಸತಿ ತತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ತ್ಯಾಗಾತ್ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾ ಸ್ವೀಯಂ ಗ್ರಾಹಕತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾರೂಪಂ ಯತ್ ತೇನ ಶೂನ್ಯೇವ ಭೂತ್ವಾ ಅರ್ಥಮಾತ್ರನಿರ್ಭಾಸಾತ್ ಅವಿಕಲ್ಪಿತಾರ್ಥರೂಪಂ ಯದ್ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತತ್ಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ನಿರ್ಭಾಸ್ಯಮಾನಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಸಮಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರ ಸವಿತರ್ಕಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಯಃ ತದಪರಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ವಿಕಲ್ಪತ್ವಾತ್ । ನಿರ್ವಿತರ್ಕಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ತು ಪರಂ ಸತ್ಯಾರ್ಥವಿಷಯತ್ವಾತ್ । ಸ ಚ ಸತ್ಯಾರ್ಥೋ ಗೋಘಟಾದಿಖಯವೀ ಜ್ಞೇಯಃ । ಅತ್ರ ’ಪರಮಾಣುಪುಞ್ಜಾತಿರಿಕ್ತೋsವಾವೀ ನಾಸ್ತಿ’ ಇತಿ ಬೌದ್ಧಮತಮಾಶಙ್ಕ್ಯ ’ಮಹಾನೇಕೋ ಘಟ’ ಇತ್ಯಬಾಧಿತಾನುಭವಾದಸ್ತಿ, ಸ ಚಾಸ್ಮಾಕಂ ಮತೇ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಾಣಾಂ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಪರಿಣಾಮಃ । ತಸ್ಯ ಚ ಸ್ವೋಪಾದಾನೇನ ಭೇದಾಭೇದಾತ್ಮಕಂ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಸಾಧಿತಮ್ ।।

ಸ್ಥೂಲಪರಿಣಾಮಘಟಾದಿಷು ಉಪಾದಾನತ್ವೇನಾನುಗತಾ ಯೇ ಪರಮಾಣವಃ ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾಣಾಂ ( ವಿಕಾರರೂಪೇಣ ಸ್ಥಿತಾಃ ) ( ವಿಕಾರಭೂತರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ ) ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ತೇಷು ವಿಷಯೇಷು ಸ್ವೀಯಕಾರ್ಯಕಾರಣದೇಶಕಾಲನಾನಾವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟೇಷು ಸ್ವವಾಚಕಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಮಭೇದೇನ ವಿಕಲ್ಪಿತೇಷು ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಾ ಸವಿಚಾರಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತೇಷ್ವೇವ ಸರ್ವವಿಶೇಷಣಶೂನ್ಯೇಷು ಅರ್ಥಮಾತ್ರೇಷು ಪರಮಾಣುಷು ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾ । ಸಾ ಖಲು ಸತ್ಯಾರ್ಥಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪಾ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯೇವ ನಿರ್ಭಾಸತೇ । ಏತಯಾ ಚ ಸ್ಥೂಲಗೋಚರಯಾ ಸವಿತರ್ಕಯಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಯಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾ ಸವಿಚಾರಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।।

ಅಸ್ಯಾಃ ಸಮಾಪತ್ತೇಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಮಲಿಙ್ಗೇ ಪ್ರಧಾನೇ ಪರ್ಯವಸ್ಯತಿ । ತಥಾ ಹಿ ಪಾರ್ಥಿವಃ ಪರಮಾಣುಃ ಗನ್ಧತನ್ಮಾತ್ರಾತ್ ಇತರತನ್ಮಾತ್ರಾಙ್ಗಕಾತ್ ಜಾಯತೇ । ಆಪ್ಯಸ್ತು ಗನ್ಧತನ್ಮಾತ್ರವರ್ಜಿತಾತ್ ರಸತನ್ಮಾತ್ರಾದಿತನ್ಮಾತ್ರಾಙ್ಗಕಾದ್ । ತೈಜಸಸ್ತು ಗನ್ಧರಸದ್ವಯವರ್ಜಿತಾತ್ ರೂಪತನ್ಮಾತ್ರಾದಿತರದ್ವಯಾಙ್ಗಕಾದ್ । ವಾಯವ್ಯಸ್ತು ಪೂರ್ವಹೀನಾತ್ ಸ್ಪರ್ಶತನ್ಮಾತ್ರಾತ್ ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಾಙ್ಗಕಾದ್ । ನಭಸಃ ಪರಮಾಣುಸ್ತ್ವೇಕಸ್ಮಾದೇವ ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಾಜ್ಜಾಯತ ಇತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ । ಅತೋ ವಿಕಾರೇಭ್ಯಃ ಪರಮಾಣುಭ್ಯಃ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಪಞ್ಚ ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ ಸೂಕ್ಶ್ಮಾಣಿ, ತೇಭ್ಯೋsಪ್ಯಹಙ್ಕಾರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ತಸ್ಮಾದಪಿ ಮಹಾನ್, ಮಹತೋsಪಿ ಪ್ರಧಾನಮ್ । ತದ್ವಿಲಯಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯಲಿಙ್ಗಮುಚ್ಯತೇ । ತತಃ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಪಾದಾನಂ ನಾಸ್ತಿ । ಪುರುಷಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವೇsಪ್ಯನುಪಾದಾನತ್ವಾತ್ । ಪುರುಷೋ ಹಿ ಭೋಗಾಪವರ್ಗಾರ್ಥೀ ಸನ್ ಪುರುಷಾರ್ಥನಿಮಿತ್ತಕೇ ಸರ್ಗೇ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸೂಕ್ಷಮಗ್ರಾಹ್ಯಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಪ್ರಧಾನಪರ್ಯನ್ತೇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ ॥

ಗ್ರಹಣಗ್ರಹೀತ್ರೋರಪಿ ಸವಿಕಲ್ಪತ್ವನಿರ್ವಿಕಲ್ಪತ್ವಭೇದೇನ ಸಾನನ್ದಾ, ಆನನ್ದಮಾತ್ರಾ, ಸಾಸ್ಮಿತಾ, ಅಸ್ಮಿತಾ ಚೇತಿ ಚತಸ್ರಃ ಸಮಾಪತ್ತಯಃ ಭವನ್ತಿ ಉಕ್ತನ್ಯಾಯಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ । ಏವಮಷ್ಟಸಮಾಪತ್ತಯೋ ಯಾಃ ತಾ ಏವ ಸಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ-ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತ್ಯಭಾವೇನ ಬನ್ಧಬೀಜಸತ್ತ್ವಾತ್ ಸಬೀಜತ್ವಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ॥

ರಜಸ್ತಮೋಮಲಾಪೇತಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಸ್ವಚ್ಛಸ್ಥಿತಿರೂಪಪ್ರವಾಹಃ ಪ್ರಧಾನಾನ್ತಸೂಕ್ಷ್ಮಗ್ರಾಹ್ಯಗೋಚರಃ ಯಃ ಸೋsಯಂ ನಿರ್ವಿಚಾರಸಮಾಧೇರ್ವೈಶಾರದ್ಯಮ್ । ತಸ್ಮಿನ್ ಸತ್ಯಕ್ರಮೇಣ ಪರಮಾಣ್ವಾದಿಪ್ರಧಾನಾನ್ತತತ್ತ್ವಸಮೂಹಾಲಮ್ಬನಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಯೋಗಿನಃ ಸ್ವಾತ್ಮನಿಷ್ಠೋsಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥

ತತ್ರ ವೈಶಾರದ್ಯೇ ಸತಿ ಯಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾ ಸಮಾಧಿಜನ್ಯಾ ತಸ್ಯ ಋತಮ್ಭರೇತಿ ಸಂಜ್ಞಾ ಭವತಿ । ಋತಮವಿಕಲ್ಪಿತಂ ಸತ್ಯಂ ಬಿಭರ್ತೀತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥

ಗವಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಗೋತ್ವಾದಿಸಾಮಾನ್ಯೇ ಶಕ್ತಿಃ ನ ವ್ಯಕ್ತಿವಿಶೇಷೇಷು । ತೇಷಾಮಾನನ್ತ್ಯೇನಾಶಕ್ಯಗ್ರಹತ್ವಾತ್ । ಏವಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿರಪಿ ವನ್ಹಿತ್ವಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ । ಅತಃ ಶ್ರುತಾನುಮಾನಪ್ರಜ್ಞಯೋಃ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಸ್ತು ವಿಷಯಃ । ತಥಾ ಹಿ – ಲೋಕೇ ಶಬ್ದಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಾನನ್ತರಂ ಗೋವನ್ಹ್ಯಾದಿವಸ್ತುಮಾತ್ರಂ ಜ್ಞಾಯತೇ, ನ ವ್ಯಕ್ತಿವಿಶೇಷ ಇತಿ ಸ್ವಸಾಕ್ಷಿಕಮೇತತ್ । ಐನ್ದ್ರಿಯಕಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಯದ್ಯಪಿ ಗೋಪಟಾದಿವಿಶೇಷವಿಷಯಮ್, ತಥಾಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವ್ಯವಹಿತವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟ-ವಸ್ತುವಿಶೇಷಃ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಯಾ ಅಸಾಧಾರಣೋ ವಿಷಯಃ । ನ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಷು ಶ್ರುತಾನುಮಾನಪ್ರಕಾಶಿತೇಷು ಪ್ರಸರನ್ತೀ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾ ಕಥಂ ಸ್ವಮೂಲಶ್ರುತಾನುಮಾನಾಗೋಚರವಿಶೇಷಗೋಚರಾ ಸ್ಯಾತ್ ಇತಿ ವಾಚ್ಯಮ್ । ಬುದ್ಧೇಃ ಸ್ವತಃ ಸರ್ವಗ್ರಹಣಶಕ್ತತ್ವಾತ್ । ಬುದ್ಧಿಸತ್ತ್ವಂ ಹಿ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವಭಾವಂ ಸರ್ವಾರ್ಥಗ್ರಹಣಸಮರ್ಥಮಪಿ ತಮಸಾ ಆವೃತಂ ಸದ್ ಮಾನಮಪೇಕ್ಷ್ಯಾಲ್ಪವಿಷಯಂ ಭವತಿ । ಯದಾ ತು ಸಮಾಧಿನಾ ವಿಗತತಮಃ ಪಟಲಂ ಸರ್ವತಃ ಪ್ರಕಾಶಮಾನಮತಿಕ್ರಾನ್ತಮಾನಮರ್ಯ್ಯಾದಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಪ್ರಕಾಶನಾನ್ತ್ಯಾತ್ ಕಿಂ ನಾಮಗೋಚರಃ ಸ್ಯಾತ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಗೋಚರತ್ವಾತ್ ಮಾನಾನ್ತರವಿಷಯತ್ವಾದನ್ಯವಿಷಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ತದುಕ್ತಮ್-
ಪ್ರಜ್ಞಾಪ್ರಾಸಾದಮಾರುಹ್ಯ ಹ್ಯಶೋಚ್ಯಃ ಶೋಚತೋ ಜನಾನ್ ।
ಭೂಮಿಷ್ಠಾನಿವ ಶೈಲಸ್ಥಃ ಸರ್ವಾನ್ ಪ್ರಾಜ್ಞೋsನುಶೋಚತಿ ॥ ಇತಿ
ಜನಾನ್ ಸಮಾಧಿಶೂನ್ಯಾನ್ ಮಾನಭೃತ್ಯಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥

(ಸ್ವತಃ) ಇತರಪ್ರಮಾಣಸಹಕಾರಂ ವಿನಾ । ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಮಾನಮರ್ಯಾದಂ ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಾ ಮಾನಮರ್ಯಾದಾ ಪ್ರಮಾಣಾನುಸಾರಿತ್ವರೂಪಾ ಯೇನ ತತ್ತಥಾ । ಪ್ರಮಾಣಾನುಸಾರಿತಾ ಚ ಪ್ರಮಾಣವಿಷಯಮಾತ್ರಗ್ರಾಹಕತಾ । ಪ್ರಜ್ಞಾಪ್ರಸಾದಮ್- ಋತಮ್ಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞಾರೂಪೋಚ್ಚಗೃಹ್ಯಮ್ । ಆರುಹ್ಯ- ಪ್ರಾಪ್ಯ । ಮಾನಭೃತಾನ್- ಮಾನಾಧೀನಾನ್ ।।

ನಿರ್ವಿಚಾರಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಜನ್ಯಃ ಸಂಸ್ಕಾರಃ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬನ್ಧೀಬಾಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನಾದಿರಪಿ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಃ ತತ್ತ್ವಾಸ್ಪರ್ಶಿತ್ವಾತ್ ತತ್ತ್ವಸ್ಪರ್ಶಿಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಬಾಧ್ಯತೇ । ತದ್ಧಾನೇ ವ್ಯುತ್ಥಾನಪ್ರತ್ಯಯಾ ನ ಭವನ್ತಿ । ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾ ತು ಭವತಿ । ತತಃ ಸಂಸ್ಕಾರಃ ಪುನಃ ಪುನರಿತಿ ಸಮಾಧಿಸಂಸ್ಕಾರೋಪಚಯಾತ್ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಕ್ಲೇಶಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ಭೋಗಾನ್ನಿರ್ವಿಣ್ಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುರುಷಾಭಿಮುಖಂ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೃತಕೃತ್ಯಂ ಲೀನಂ ಭವತಿ ಸಮಾಪ್ತಾಧಿಕಾರತ್ವಾತ್ । ಖ್ಯಾತಿಪರ್ಯವಸಾನಂ ಹಿ ಚಿತ್ತಚೇಷ್ಟಿತಮಿತಿ ॥

ಪುರುಷಖ್ಯಾತ್ಯನನ್ತರಂ ಪರವೈರಾಗ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಚಯೇನ ತಸ್ಯ- ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ । ’ಅಪಿ’ ಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಶ್ಚ ನಿರೋಧೇ ಸತಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾತಜ್ಜಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರವಾಹಸ್ಯ ನಿರೋಧಾತ್ ಅವಸಿತಾಧಿಕಾರತ್ವೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಾಭಾವಾತ್ ’ನಿಮಿತ್ತಾಪಾಯೇ ನೈಮಿತ್ತಿಕಾಪಾಯಂ’ ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿರ್ಭವತಿ ।

ತದುಕ್ತಮ್-
ಆಗಮೇನಾನುಮಾನೇನ ಧ್ಯಾನಾಭ್ಯಾಸರಸೇನ ಚ ।
ತ್ರಿಧಾ ಪ್ರಕಲ್ಪಯನ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ ಯೋಗಮುತ್ತಮಮ್ ॥ ಇತಿ ।

ಶ್ರವಣೇನ, ಮನನೇನ, ಪುರುಷಮಾತ್ರಧ್ಯಾನಾಭ್ಯಾಸೋ ಧರ್ಮಮೇಘಾಖ್ಯಃ । ತದ್ರಸೇನ ಪರವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಪ್ರಜ್ಞಾಪ್ರಸಾದಾತ್ಮನಾ, ಪುರುಷಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕುರ್ವನ್ ನಿರ್ಬೀಜಂ ಯೋಗಂ ಲಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ನಿರ್ಬೀಜನಿರೋಧಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಚಯೇ ಸತಿ ಸ್ವಪ್ರಕೃತೌ ಚಿತ್ತಂ ಲೀಯತೇ ಹೇತ್ವಭಾವಾತ್ । ಕೃತ್ಯಶೇಷಲಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುಃ । ನ ಹಿ ಕೃತಭೋಗವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿನಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಶೇಷೋsಸ್ತಿ । ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಲಯೇ ಪುರುಷಃ ಸ್ವರೂಪಮಾತ್ರ-ಪ್ರತಿಷ್ಠಃ ಕೇವಲೋ ಮುಕ್ತ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಗೋವಿನ್ದಾನನ್ದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯರಾಮಾನನ್ದಸರಸ್ವತೀಕೃತಾಯಾಂ ಪಾತಞ್ಜಲಸೂತ್ರವೃತ್ತೌ ಯೋಗಮಣಿಪ್ರಭಾಯಾಂ ಸಮಾಧಿಪಾದಃ ಪ್ರಥಮಃ ॥