யோகமணிப்ரபா

அத்ர அத ஶப்த ஆரம்பார்த: । யோகஶாஸ்த்ரமாரப்யத இத்யர்த: । யத்யபி ஹிரண்யகர்பேந ஶாஸ்த்ரம் க்ருதம் ததாsபி தத்விஸ்த்ருதம் இதி மத்வா ததநுஸ்ருதம் ஶாஸ்த்ரமாரப்யத இதி த்யோதயதி- அநுஶாஸநம் இதி ।

அத்ர ஸூத்ரே யோக: ஶாஸ்த்ரப்ரதிபாத்ய உக்த:, அர்தாத்தஜ்ஜிஜ்ஞாஸுரதிகாரீ । பலம் து யோகஸ்ய கைவல்யம் । யதாயோகம் தேஷாம் ஸம்பந்த இத்யநுபந்தசதுஷ்டயம் த்ரஷ்டவ்யம் ।

தத்ர யோகோ த்விவித: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோsஸம்ப்ரஜ்ஞாதஶ்சேதி । ஸ ச சித்தஸ்ய தர்ம: । வ்ருத்தீநாம் சித்ததர்மத்வேந தந்நிரோதரூபயோகஸ்யாபி தத்தர்மத்வாத் । தஸ்ய சித்தஸ்ய பஞ்ச பூமய: – க்ஷிப்தம், மூடம், விக்ஷிப்தம், ஏகாக்ரம், நிருத்தமிதி । ரஜஸா அத்யந்தம் சித்தம் க்ஷிப்தம் தைத்யாநாம்; தமஸா நித்ராதிமந்மூடம் ரக்ஷஸாம் ; க்ஷிப்தாத்விஶிஷ்டம் விக்ஷிப்தம் தேவாதீநாம் ; அத்யந்தசலசித்தஸ்ய காதாசித்கம் ஸ்திரத்வம் விஶேஷ: । தத்ர க்ஷிப்தமூடயோர்யோககந்தோsபி நாஸ்தி । விக்ஷிப்தே து சித்தே காதாசித்கோ யோக: ப்ரசுரவிக்ஷேபவந்ஹிதக்த: அப்ரதிஷ்டித: நிஷ்பல: ந யோகபக்ஷே வர்ததே । ஏகாக்ரே து ஸத்த்வப்ரதாநே ஏகவிஷயஸ்திதே சித்தே ரஜஸ்தமோவ்ருத்திநிரோத: ஸாத்விகவ்ருத்திவிஶேஷ: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகோ பவதி । தேந ஶப்தாநுமாநாப்யாம் பரோக்ஷத்வேந ஜ்ஞாதார்த: ஸாக்ஷாத் க்ரியதே । ஸாக்ஷாத்காராதவித்யாதிக்லேஶக்ஷய: தத: புண்யபாபகர்மணாம் தாஹ: தத: அஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ யோக: । ஸாத்த்விகவ்ருத்தேரபி நிரோத: ஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷே நிருத்தே சித்தே பவதி । ததாஹ பாஷ்யகார:-

“யஸ்த்வேகாக்ரே சேதஸி ஸதபூதமர்தம் ப்ரத்யோதயதி, க்ஷிணோதி ச க்லேஶாந் கர்மபந்தநாநி ஶ்லதயதி, நிரோதமபிமுகம் கரோதி, ஸ ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோக இத்யாக்யாயத” இதி ॥

சித்தஸ்ய ரஜஸ்தமோவ்ருத்தீநாம் நிரித: யோக இத்யர்த: । அத: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதே ஸாத்த்விகவ்ருத்திஸத்வேsபி நாவ்யாப்தி: ।

நந்வேகஸ்ய சித்தஸ்ய க்ஷிப்தாத்யநேகபூமய: குத இதி சேத், சித்தஸ்ய த்ரிகுணாத்மகத்வாதிதி ப்ரூம: । சித்தம் ஹி ஜ்ஞாநஸுகாதிஶீலத்வாத் ப்ரவ்ருத்தி ( குணாதி ) ( து:காதி ) மத்த்வாத் ஆலஸ்யதைந்யாதிமத்த்வாஶ்ச ஸத்த்வரஜஸ்தமோகுணகம் பவதி । தத்ர ஸத்த்வாத் கிஞ்சிதூநே ரஜஸ்தமஸீ மித: ஸமே யதா பவத: ததா ஸத்த்வாத் தத்த்யாநாபிமுகம் பூத்வா தமஸா தத்பிதாநே ஸதி ரஜஸா ஐஶ்வர்யம் காமயமாநம் விஷயப்ரியம் பவதி விக்ஷிப்தம் । யதா து தம:ப்ரதாநம் சித்தம் மூடம் ததா அஶ்ரேய: அதர்மாஜ்ஞாநாவைராக்யாநைஶ்வர்யமுபகச்சதி । அஜ்ஞாநமத்ர ப்ரம: நித்ரா ச । ரஜ:ப்ரதாநம் து க்ஷிப்தம் । இமே க்ஷிப்தமூடே ஸாதாரணே பவத: । விக்ஷிப்தம் து ப்ரதமயோகிந: । ஸந்தி ஹி சத்வாரோ யோகிந: – ப்ரதமகல்பிக:, மதுபூமிக:, ப்ரஜ்ஞாஜ்யோதி:, அதிக்ராந்தபாவநீயஶ்ச இதி தேஷாம் லக்ஷணம் து வக்ஷ்யதே । யதி புந: ஸத்த்வப்ரதாநம் விதமஸ்கம் ஸரஜஸ்கம் பவதி, ததா ஐகாக்ர்யம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸித்தயோ: மத்யமயோகிநோ: சித்தம் தர்மஜ்ஞாநவைராக்யைஶ்வர்யவத்பவதி । யதா து விதூதரஜஸ்தமோமலம் ஶுத்தஸத்த்வம் சித்தம் ததாநீம் விவேகக்யாதிம் க்ருத்வா புருஷமாத்ரத்யாநம் தர்மமேதாக்யம் கரோதி தத்பரம் ப்ரஸம்க்யாநமித்யாசக்ஷதே த்யாயிந: । த்யாநேந சிதிஶக்திரபரிணாமிநீ அப்ரதிஸம்க்ரமா தர்ஶிதவிஷயா ஶுத்தா சாநந்தா ச இதி நிஶ்சித்ய ஸத்த்வகுண-விக்ருதௌ விவேகக்யாதாவபி விரக்தம் ஸச்சித்தம் தாம் நிருத்ய ஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷம் பவதி சதுர்தஸ்ய யோகிந: । ஸோsயமஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதி: । அத்ர ஹி ந கிஞ்சித் ப்ரஜ்ஞாயத இத்யலம் ।

’சிதிஶக்திரித்யாத்யநந்தா ச’ இத்யந்தம் பாஷ்யம் । தத்ர அப்ரதிஸம்க்ரமா இத்யஸ்ய பிலே ஸர்பவத் (புத்த்யாதௌ) (சித்தே) ப்ரவிஶ்ய ந ஸஞ்சரதீத்யர்த: । புத்த்யா தர்ஶிதா விஷயா யஸ்யா: ஸா தர்ஶிதவிஷயா । ஸுகது:கமோஹஶூந்யா ஶுத்தேத்யர்த: ।।

சதுர்தயோகிநஶ்சித்தம் நிரூபயிதும் பாதநிகாமாரசயதி யதாத்விதி । தர்மமேகாக்யம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதம் । தத் பரமிதி । தத்- ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாக்யத்யாநம் பரம் ப்ரக்ருஷ்டம் ப்ரஸம்க்யாநமித்யாசக்ஷதே த்யாயிந: । சித்தஸாமாநாதிகரண்யம் ச தர்மதர்மிணோரபேதவிவக்ஷயா த்ரஷ்டவ்யம் । த்யாநேந- ஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகேந । ந ப்ரதிஸங்க்ரம: ஸஞ்சார: வித்யதே யஸ்யா: ஸா இதி ஸமாஸமபிப்ரேத்ய பலிதார்தமாஹ சித்தே இதி । புத்த்யேதி- புத்தே: விஷயப்ரதர்ஶகத்வோக்த்யா புருஷஸ்ய ஔதாஸீந்யம் ஜ்ஞாபிதமிதி பாவ: ।।

யதா சித்தஸ்ய ஶாந்தகோரமூடாநாம் ஸர்வாஸாம் வ்ருத்தீநாம் நிரோதஸ்ததா த்ரஷ்டுஶ்சிதாத்மந: ஸ்வாபாவிகே ரூபே ஸ்திதி: குஸூமாபாயே யதா ஸ்படிகஸ்ய ததேத்யர்த: புருஷஸ்ய சைதந்யமாத்ரம் ஸ்வபாவோ ந வ்ருத்தய இதி பாவ: ॥

இதரத்ர நிரோதாத் வ்யுத்தாநே ஸதி யாஶ்சித்தஸ்ய வ்ருத்தய: ஶாந்தாத்யாஸ்தத்ஸாரூப்யம் வ்ருத்திமத்புத்த்யவிவேகாத்புருஷஸ்ய ’ஶாந்தோ து:கீ மூடாஸ்மி’ இதி வ்ருத்திதாதாத்ம்யப்ரம இத்யர்த: । அதோ ந ஸ்வபாவாத் ப்ரச்யுதி: । ந ஹி லௌஹித்யப்ரமகாலே ஸ்படிகஸ்ய ஶ்வேதஸ்வபாவாத் ப்ரச்யுதிரஸ்தீதி பாவ: । நிரோதே முக்தி: வ்யுத்தாநே பந்த இதி ஸூத்ரத்வயதாத்பர்யம் ।।

ராஜவார்திகே- சித்தவ்ருத்திநிரோதாந் வ்யாக்யாதுகாமேந ஸூத்ரகாரேண ஸூத்ரத்வயேந யஸ்ய வ்யுத்தாநநிரோதயோர்முக்திபந்தௌ தச்சித்தமிதி வ்யாக்யாய ’வ்ருத்தய’ இத்யாதிநா வ்ருத்தீர்வ்யாக்யாய ’அப்யாஸவைராக்யாப்யாம்’ இத்யாதிநா பாதஶேஷேண நிரோதே வ்யாக்யாத:- இதி விஶேஷ உக்த: । அவயவார்தஸ்தயப் । வ்ருத்திஶப்த: வ்ருத்திஸாமாந்யபர: । சைத்ரமைத்ராதிசித்தபேதேந வ்ருத்திஸாமாந்யாநாம் பஹுத்வாத் வ்ருத்தய இதி பஹுவசநம் । அக்ரிமஸூத்ரோக்தா: ப்ரமாணாதய: பஞ்ச விஶேஷா வ்ருத்திஸாமாந்யஸ்யாவயவா இத்யர்த: । பஞ்ச அவயவா யாஸாம் தா: பஞ்சதய்ய: தாஸாம் ஹாநோபாதாநஸித்தயே பேதமாஹ- க்லிஷ்டா அக்லிஷ்டா இதி । ராகத்வேஷாதிக்லேஶாநாம் ஹேதவ: க்லிஷ்டா:- பந்தபலா: । ஸர்வோ ஹி ஜந்து: ப்ரமாணாதிவ்ருத்திபிர்ஜ்ஞாதேஷ்வர்தேஷு ராகாதிநா கர்ம க்ருத்வா ஸுகாதிநா பத்யதே । அக்லிஷ்டா:- க்லேஶநாஶிந்யோ முக்திபலா: ஸத்த்வபுருஷாந்யதாகோசரா: । தா: கலு அப்யாஸவைராக்யாப்யாம் க்லிஷ்டவ்ருத்திப்ரவாஹமத்யே ஜாயமாநா: ஸ்வஜந்யாக்லிஷ்டஸம்ஸ்காரை: புந:புநரப்யாஸேந ப்ரவ்ருத்தை: க்லிஷ்டஸம்ஸ்காரநிரோதேந க்லிஷ்டவ்ருத்திப்ரவாஹம் நிருத்ய பரவைராக்யேண ஸ்வயம் நிருத்யந்தே । தத: ஸம்ஸ்காரஶேஷஸ்ய சித்தஸ்ய ப்ரலயோ முக்திர்பவதீதி பாவ: ।।

இதோsந்யா வ்ருத்திர்நாஸ்தீத்யுத்தேஶஸூத்ரஸ்ய பலம் ॥

த்ரீண்யேவ ப்ரமாணாநீதி பாவ: । அத்ர ப்ரமாகரணத்வம் ஸாமாந்யலக்ஷணம் । ப்ரமா சாஜ்ஞாதார்தாவகாஹி பௌருஷேயோ போத: வ்ருத்தௌ ப்ரதிபிம்ப: । தத்கரணம் வ்ருத்தி: । தத்ரேந்த்ரியஸம்பந்தத்வாரா சித்தஸ்ய கடாதிஸம்பந்தே ஸதி ஸாமாந்யவிஶேஷாத்மகேsர்தே வ்யக்திரூபவிஶேஷநிர்தாரணப்ரதாநா வ்ருத்தி: ப்ரத்யக்ஷம் ப்ரமாணம் । தத்ர அர்தாகாராயாம் வ்ருத்தௌ சிதாத்மநோ ய: ப்ரதிபிம்ப: ஸோsபி வ்ருத்தித்வாரா அர்தாகார: ஸந் பலம் பவதி । ஏவம் ஸாமாந்யதோ ஜ்ஞாதே பரோக்ஷார்தே ஸமாதிநா வித்யமாநவிஶேஷவ்ருத்தி: ப்ரமாணத்வமிதி ஜ்ஞேயம் । அநுமாநாகமயோர்வ்யாப்திஸங்கதிக்ரஹாபேக்ஷத்வாத் வந்ஹித்வாதிஸாமாந்யே தத்க்ரஹாத் ஸாமாந்யவிஷயத்வமேவ । தத்ர வ்யாப்திக்ரஹே ஸதி பக்ஷவ்ருத்திலிங்கஜ்ஞாநாத் ஸாத்யதாவச்சேதகஸாமாந்யநிர்தாரணவ்ருத்திரநுமாநம் । ஆப்தேந த்ருஷ்டோsநுமிதோ வா அர்த: யேந ஶப்தேநோபதிஶ்யதே தஸ்மாச்சப்தாத் ஶ்ரோது: ததர்தவிஷயாவ்ருத்திராகம: । வேதஸ்ய ஆப்தேஶ்வரப்ரணீதத்வம் வக்ஷ்யதே ।।

தத்தத்ரூபே ஸ்வவிஷயே ப்ரதிஷ்டாஶூந்யம் (பாதவிரோதீதி யாவத்) । விகல்போsபி பாதவிரோதீ தத்ரூபாப்ரதிஷ்ட இத்யதிவ்யாப்திநிராஸாய மித்யாஜ்ஞாநபதம் । தேந ஸ்வவிஷயே ஸ்வஜந்யவ்யவஹாரலோபிஸமதபாதவத்த்வமுச்யதே । ந ச விகல்பே தாத்ருஶபாதோsஸ்தி । கேஷாஞ்சித் பண்டிதாநாம் தத்ர பாதபுத்தாவபி யதாபூர்வம் வ்யவஹாராலோபாத் । ஸம்ஶயஸ்து லக்ஷ்ய ஏவேதி நாதிவ்யாப்திரிதி பாவ: । அஸ்யைவ விபர்யயஸ்ய பேதா: பஞ்சக்லேஶா: இதி வக்ஷ்யதே ।।

நரஶ்ருங்காதிஶப்தஶ்ரவணாநந்தரமவஶ்யம் பவத்யேவ நிர்விஷயா வ்ருத்திர்யா ஸா விகல்ப இத்யர்த: । அயம் விகல்போ வஸ்துஶூந்யத்வாந்ந ப்ரமாணம், போதேsப்யவஶ்யவம் பாவித்வாத்வ்யவஹாரஹேதுத்வாச்ச ந விபர்யய: । யதா ’சைதந்யமேவ புருஷ’ இத்யபேதநிஶ்சயேsபி ’புருஷஸ்ய சைதந்யம்’ இதி பேதவிகல்ப:, ’பாவாதிரிக்தபாவோ நாஸ்தி’ இதி நிஶ்சயேsபி ’ஸர்வதர்மாபாவவந்புருஷ’ இதி விஶேஷணவிஶேஷ்யபாவவிகல்ப: । ஏவம் ’ராஹோ: ஶிர’ இத்யாதிவிகல்பா உதாஹார்யா: ॥

கார்யம் ப்ரத்யயதே கச்சதீதி ப்ரத்யயோ ஹேது: । ஜாக்ரத்ஸ்வப்நஸுஷுப்தீநாமபாவே ஹேது: தம: ஆலம்பநம்- விஷய: யஸ்யா: ஸா வ்ருத்தி: நித்ரா । வ்ருத்திபதஸ்யாநுவர்தமாநஸ்யோச்சாரணம் ’ஜ்ஞாநாபாவோ நித்ரா’ இதி மதநிராஸார்தம் । ததா ஹி – உத்திதஸ்ய ’ஸுகமஹமஸ்வாப்ஸம்’ இதி ஸ்மரணம் புத்திஸத்த்வஸசிவதமோ விஷயம் ததநுபவம் கல்பயதி । ’காடமூடமஹமஸ்வாப்ஸம்’ இதி கேவலதமோவிஷயம் ஸ்மரணம் ததநுபவம் கல்பயதி । ஸ சாநுபவோ புத்திதர்மோ நித்ரா । ஸா சைகாக்ரவ்ருத்திகல்பா அபி தாமஸத்வாத் யோகார்திநா நிரோத்தவ்யேதி பாவ: ।।

ப்ரமாத்யநுபவோ (பி) (ஹி) ஸ்ம்ருதே: பிதா । தஸ்ய விஷய: ஸ்ம்ருதே: ஆத்மீய:। லோகே பிது: ஸ்வமிவ புத்ரஸ்ய । ஸ்ம்ருதேர்மூலாநுபவாவிஷயஸ்து பரஸ்வம் । தத்க்ரஹ: ஸம்ப்ரமோஷ:ஸ்தேய: । ததா சாநுபூதே விஷயே யோsயம் அஸம்ப்ரமோஷ: அதிகாக்ரஹ:, அநுபூதமாத்ரக்ரஹ இதி யாவத் ஸா ஸ்ம்ருதிரித்யர்த: । வ்ருத்திஸ்த: பௌருஷபோதோsநுபவ: ஸ்வப்ரகாஶ இதி தஜ்ஜந்யஸம்ஸ்காராத் அநுபவார்தோ பயவிஷயாபி ஸ்ம்ருதிர்பவதி । நநு ஸ்வகாயே கஜவைஶிஷ்ட்யமநநுபூதமபி ஸ்வப்நே ஸ்மர்யதே இதி சேத், ந । தஸ்ய விபர்யயத்வாதிதி பாவ: ।।

ஸர்வஸ்ய ஜந்தோ: ஸ்வபாவதஶ்சித்தவ்ருத்திர்நதீ விஷயபூமிகா ஸம்ஸாரஸாகராபிமுகீ ப்ரவஹதி । தத்ர விஷயே வைராக்யேண தத்ப்ரவாஹம் பங்த்வா ஸத்த்வபுருஷவிவேகாப்யாஸேந தஸ்யா நத்யா: ப்ரத்யக்ப்ரவாஹ: க்ரியதே । அநப்யாஸே ஹி லயவிக்ஷேபஸ்வபாவஸ்ய சித்தஸ்ய வைராக்யாத் விக்ஷேபபங்கே நித்ரா ஸ்யாத் தஸ்மாதப்யாஸவைராக்யே லயவிக்ஷேபநிவ்ருத்திரூபப்ரயோஜநபேதேந நிரோதே கார்யே ஸமுச்சீயேதே ।।

தத்ர- தயோர்மத்யே ரஜஸ்தமோவ்ருத்திஶூந்யஸ்ய சித்தஸ்யைகாக்ரதா ஸ்திதி: । தஸ்யாம் கார்யாயாம் யாநி ஸாதநாநி யமநியமாதீநி தத்விஷய: ப்ரயத்ந: ( ததநுஷ்டாநம்) (அநுஷ்டாநம்) அப்யாஸ இத்யர்த: ।।

து ஶப்த: ஶங்காநிராஸார்த: । ஸ: அப்யாஸ: தீர்ககாலம் தபோப்ரஹ்மசர்யவித்யாஶ்ரத்தாரூபஸத்காரேண நைரந்தர்யேண சாஸேவித: த்ருடஸம்ஸ்கார: ஸந் வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரைர்நாபிபூயதே । கிந்து ஸ்திதிஸமர்தோ பவதீத்யர்த: । ’அதோத்தரேண தபஸா ப்ரஹ்மசர்யேண ஶ்ரத்தயா வித்யயாத்மாநமந்விஷ்ய’ இதி ஶ்ருதி: । ஸத்காரம் தர்ஶயதி ।।

யதமாநவ்யதிரேகைகேந்த்ரியவஶீகாரஸம்ஜ்ஞா: வைராக்யவ்ருத்தய: சதஸ்ர: । தத்ர ராகாதீநாம் சித்தஸ்தாநாம் கஷாயாகாம் விஷயேஷ்விந்த்ரியப்ரவர்தகாநாம் பாகாய ப்ரயத்நோ யதமாநஸம்ஜ்ஞாவைராக்யம் । தத: பக்வாநாம் கேஷாஞ்சித் கஷாயாணாம் பக்ஷ்யமாணேப்யோ விபாகாவதாரணம் வ்யதிரேகஸம்ஜ்ஞாவைராக்யம் । தத: பக்வாநாம் ஸர்வேஷாமிந்த்ரியப்ரவர்தநாஶக்தாநாம் மநஸ்யௌத்ஸுக்யரூபேணாவஸ்தாநமேகேந்த்ரியஸம்ஜ்ஞாவைராக்யம் ।ஸ்த்ரியோsந்நபாநமித்யாதிஷு த்ருஷ்டேஷு, குரூச்சாரணமநுஶ்ரவ: ஶ்ரவணம் யஸ்ய ஸோsநுஶ்ரவோ வேத: ததுக்தேஷு ஆநுஶ்ரவிகேஷு, ஸ்வர்காதிதிவ்யாதிவ்யவிஷயேஷு ச ப்ராப்தேஷு விநாஶபரிதாபஸாதிஶயத்வாஸூயாதிதோஷாணாமப்யாஸேந ஸாக்ஷாத்காராத் வித்ருஷ்ணஸ்ய உபேக்ஷாபுத்தி:- வஶீகாரஸம்ஜ்ஞாவைராக்யமித்யர்த: ।।

பூர்வவைராக்யமுத்தரவைராக்யே ஹேது: । ததா ஹி- வக்ஷ்யமாணயோகாங்காநுஷ்டாநாததிஶுத்தசித்தஸ்ய விஷயேஷு தோஷதர்ஶநாத் வஶீகாரஸம்ஜ்ஞகவைராக்யே ஸதி குர்வாகமாவகதஸ்ய புருஷஸ்ய யா க்யாதி: ததப்யாஸாத் தர்மமேகாக்யத்யாநரூபாந்நிதாந்தவித்வஸ்ததமோரஜோமலம் சித்தம் ஸத்த்வமாத்ரதோஷம் அதிப்ரஸந்நம் பவதி । ஸோsயமதிஶுத்தசித்ததர்ம: ப்ரஸாத: தர்மமேகோத்தராவதி: தஸ்யைவ பலீபூத:, பரம் குணேப்யோ வைத்ருஷ்ண்யம் வைராக்யமுச்யதே யம் முக்திஹேதுஸாக்ஷாத்காரம் வதந்தி மோக்ஷவித: । யஸ்யோதயே ப்ரக்ஷீணஸர்வக்லேஶோ விதூதாஶேஷகர்மாஶய: க்ருதவிவேகக்யாதாவப்யுபேக்ஷக:’க்ருதம் க்ருத்யம்’, ’ப்ராப்தம் ப்ராபணீயம்’ இதி மந்யதே யோகீ, யதந்தரமேவ சித்தமஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷம் பவதி தத்பரம் வைராக்யம் । அபரம் து வைராக்யம் விதமஸ்கஸ்ய ரஜோலேஶமலஸ்ய சித்தஸ்ய தர்ம:, யத: ப்ரக்ருதௌ லீநா ஐஶ்வர்யமநுபவந்தி । யதோக்தம்- ’வைராக்யாத்ப்ரக்ருதிலய’ இதி ।।

யதா லோகே ப்ராதமிகதாநுஷ்க: ஸ்தூலமேவ லக்ஷ்யம் வித்யதி, பஶ்சாத் ஸூக்ஷ்மம், ததா ப்ராதமிகோ யோகீ ஸ்தூலமேவ ஶாலக்ராமாதிகம் த்யாநேந ஸாக்ஷாத்கரோதி । ஸ ஸ்தூலஸாக்ஷாத்காரோ விதர்க: । தஸ்ய ஸ்தூலஸ்ய காரணம் பஞ்சதந்மாத்ராதிகம் ஸூக்ஷ்மம் । தஸ்ய த்யாநேந ஸாக்ஷாத்காரோ விசார: । இந்த்ரியாணி ஸ்தூலாநி ப்ரகாஶகத்வாத் ஸத்த்வரூபாணி தேஷாம் த்யாநேந ஸாக்ஷாத்கார: ஆநந்த: । தேஷாம் காரணம் புத்தி: புருஷரூபேண க்ரஹீத்ரைகீபூதா ஸதீ அஸ்மிதா । தஸ்யா த்யாநேந ஸாக்ஷாத்காரோsப்யஸ்மிதா உச்யதே । தத்ர ஸ்தூலம் ஸூக்ஷ்மம் ச க்ராஹ்யம், இந்த்ரியாணி க்ரஹணாநி அஸ்மிதாக்யோ க்ரஹீதா । தேஷு க்ரஹீத்ருக்ரஹணக்ராஹ்யேஷு த்யாநபரிபாக: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ யோக: । ஸ ச விதர்கவிசாராநந்தாஸ்மிதாஸ்வரூபை: சதுர்பி: அநுகமாத் சதுர்வித: ஸவிதர்க:, ஸவிசார:, ஸாநந்த: ஸாஸ்மித இதி । அத்ர யதா கடஜ்ஞாநம் ம்ருத்விஷயம் தாதாத்ம்யாத் ததா ஸ்தூலயோக: யோக: ஸ்தூலஸூக்ஷ்மேந்த்ரியாஸ்மிதாவிஷயக: । ஸூக்ஷ்மயோகஸ்த்ரயவிஷயக: । அந்யௌ த்வ்-யேகவிஷயௌ இதி விஶேஷோ பாஷ்யக்ருத்பாஷித: । தத்ர ம்ருஜ்ஜ்ஞாநம் கடாதிவிஷயம் யதா தத்வத் ஸூக்ஷ்மாதியோகா: ஸ்தூலாத்யவிஷயா இதி மந்தவ்யம் । போஜவ்ருத்தௌ து இந்த்ரியேஷு ஸவிதர்கமுக்த்வா தந்மாத்ரேஷு ஸவிசாரமுக்த்வா அஹங்காரே ஸாநந்த:, மஹத்தத்த்வே ஸாஸ்மித இத்யுக்தம் । தத்ர ’அஹம்’ இதி விஷயக்ராஹகாந்த:கரணமஹங்கார: ।அந்தர்முகம் ஸத்தாமாத்ரே மஹத்தத்த்வே லீநம், ஸத்தாமாத்ராவபாஸகமஸ்மிதேதி தயோர்பேத: ।।

வ்ருத்தீநாமபாவோ விராம: தஸ்ய ப்ரத்யய:- காரணம் பரவைராக்யம் ததப்யாஸ: பூர்வ: உபாயோ யஸ்ய ஸ ததா । அநேந பதேநோபாய உக்த: । அந்ய: அஸம்ப்ரஜ்ஞாத: ஸம்ஸ்காரஶேஷ:। பரம் ஹி வைராக்யம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸம்ஸ்காராநப்யபிபூய ஸ்வஸம்ஸ்காரம் ஶேஷயதி । ஸ நிர்பீஜ: ஸமாதி: । நிராலம்பநத்வாத் கர்மபீஜாபாவாச்சேத்யர்த: ।।

பூதேந்த்ரியாணாமந்யதமஸ்மிந்ஸ்வீகாரே அநாத்மந்யாத்மத்வபாவநயா தேஹபாதாநந்தரம் பூதேந்த்ரியேஷு லீநா: ஷாட்கௌஶிகதேஹஶூந்யா: விதேஹா: । அவ்யக்தமஹதஹங்காரபஞ்சதந்மாத்ரேஷு ப்ரக்ருதிஷ்வாத்மத்வபாவநயா லீநா: ப்ரக்ருதிலயா: । தேஷாம் சித்தம் ஸம்ஸ்காரமாத்ரஶேஷமித்யஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । ஸ து பவப்ரத்யய: । பவந்தி ஜாயந்தேsஸ்யாம் ஜந்தவ இத்யவித்யா பவ:, அநாத்மந்யாத்மத்வபுத்தி: ஸ ப்ரத்யயோ ஹேதுரஸ்ய ஸ ததா । அவித்யாமூலோsயம் யோகோsந்தவத்பல: ।

யதாஹ வாயு:-

தஶமந்வந்தராணீஹ திஷ்டந்தீந்த்ரியசிந்தகா: ।
பௌதிகாஸ்து ஶதம் பூர்ணம் ஸஹஸ்ரம் த்வாபிமாநிகா: ॥
பௌத்தா தஶஸஹஸ்ராணி திஷ்டந்தி விகதஜ்வரா: ।
பூர்ணம் ஶதஸஹஸ்ரம் து திஷ்டந்த்யவ்யக்தசிந்தகா: ॥
புருஷம் நிர்குணம் ப்ராப்ய காலஸம்க்யா ந வித்யதே ॥ இதி ।

யேஷாம் விவேகக்யாதிர்நாஸ்தி, தேஷாம் சித்தம் லீநமப்யுத்தாய ஸம்ஸாரே பததி ஸுப்தசித்தவதிதி பாவ: ॥

புருஷகோசரா ஸாத்விகீ (வ்ருத்தி:) ஶ்ரத்தா । ததா வீர்யம்- ப்ரயத்நோ ஜாயதே । தேந யமநியமாதிபரம்பரயா ஸ்ம்ருதி: த்யாநம் । தேந ஸமாதி: । தேந ப்ரஜ்ஞாபுருஷகோசரக்யாத்யப்யாஸ: ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: தத: பரவைராக்யாதஸம்ப்ரஜ்ஞாத: இதரேஷாம்- முமுக்ஷூணாம் யோகிநாம் பவதி ॥

ஸம்வேக: வைராக்யம் யேஷாம் தீவ்ரம் உபாயாஶ்சாதிமாத்ரா: தேஷாம் யோகிநாமாஸந்ந: ஸமாதி: அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ததோ மோக்ஷ இத்யர்த: ।।

தீவ்ரஸ்ய ஸம்வேகஸ்யாபி ம்ருதுமத்யாதிமாத்ரத்வாத் தத: – ம்ருதுதீவ்ரஸம்வேகஸ்ய யோகிந ஆஸந்நாத் ஸமாதே: மத்யதீவ்ரஸம்வேகாஸந்நதராத் அதிமாத்ரதீவ்ரஸம்வேகஸ்யாஸந்நதம: ஸமாதிலாப இதி ’விஶேஷ’ இத்யர்த: ।।

ஈஶ்வரே காயிகாத்வாசிகாந்மாநஸாத் ப்ரணிதாநாத் பக்திவிஶேஷாத் ஆஸந்நதம: ஸமாதிலாப: । வாஶப்த: பூர்வோக்தோபாயேநாஸ்ய பவத்யுபாயஸ்ய விகல்பார்த: । பக்தேரந்யாநபேக்ஷத்வாத் । ஈஶ்வரோ ஹி பக்த்யாபிமுக: ஸந் ’இதமிஷ்டமஸ்யாஸ்து’ இத்யநுக்ருஹ்ணாதீதி பாவ: ।।

க்லேஶா:- அவித்யாதய: பஞ்ச । கர்ம- அதர்மாதர்மௌ । தயோ: பலம் விபாக: । பலாநுகூலா: ஸம்ஸ்காரா: ஆஶயா: । மநஸ்யாஶேரத இதி வ்யுத்பத்தே: । யதா நரஸ்ய கரிஜந்மநி காஷ்டபோகஸம்ஸ்காரா உத்பவந்தி, அந்யதா ஜீவநாஸம்பவாத் । தை: க்லேஶாதிபி: சித்தஸ்தை: பராம்ருஷ்ட: ஸாம்ஸாரிக: புருஷ:, சித்தாவிவேகேந போக்த்ருத்வாத் । தை: காலத்ரயேsப்யஸம்பத்த: புருஷ ’ஈஶ்வர:’ । விஶேஷபதேந காலத்ரயாஸம்பந்தவாசிநா முக்தஜீவேப்யோ வ்யாவ்ருத்தி: க்ருதா । தேஷாம் பூர்வகாலே பந்தத்ரயஸம்பந்தாத் ப்ரக்ருதௌ லீநாநாம் ப்ராக்ருதௌ பந்த: । பூதேந்த்ரியேஷு விகாரேஷு லீநாநாம் வேதேஹாநாம் வைகாரிக: அந்யேஷாம் தேவநராதீநாம் தக்ஷிணாபந்த:, சித்தாதீநகர்மபலத்வாதிதி பேத: ।

நநு ஜ்ஞாநக்ரியாஶக்திமத்த்வம் பரமைஶ்வர்யம் புருஷஸ்யாபரிணாமிந: கதமிதி? உச்யதே । அஸ்தி ஈஶ்வரஸ்யாநாதிஸித்தம் ஶுத்தஸத்த்வாத்மகம் சித்தம் ப்ரதாநஜம் நிரதிஶயஜ்ஞாநக்ரியாஶக்திமத் । ஸ ஹி பகவாந்ஸம்ஸாரார்ணவாஜ்ஜந்தூநாமுத்தரணேச்சயா தச்சித்தமுபாதத்தே: தத்விநா ஜ்ஞாநதர்மோபதேஶபக்தாநுக்ரஹாயோகாத் । ந ச- கதம் சித்தோபாதாநாத் ப்ராகிச்சாத்யுதேதி இதி வாச்யம் । பீஜாங்குரவதாநித்த்வாத் ஸர்கப்ரலயப்ரவாஹஸ்ய । யதா ஸர்வகார்யஸ்ய ப்ரலய: ததா பவிஷ்யத்கல்பே லோகாநுக்ரஹார்தம் ’இதம் சித்தமுபாதேயம்’ இதி பகவதா ஸங்கல்பயதே । தத்ஸங்கல்பவாஸிதம் ப்ரதாநே லீநம் ஸத் ஸர்காதௌ சித்தமுத்வஹதி । தேந சேஶரோsநுக்ருஹ்ணாதீத்யநவத்யம் ।

நநு தாத்ருஶாசித்தஸத்த்வே கிம் மாநமிதி சேத் – ’ஸ்வாபாவிகீ ஜ்ஞாநபலக்ரியா ச, ஏஷ ஸர்வேஶ்வர’ இத்யாதிவேதவாக்யமிதி ப்ரூம: । வேத: நிரதிஶயஜ்ஞாநஶக்திமச்சித்தஸசிவேஶ்வரப்ரணீத:, அத: ப்ரமாணமிதி ஸம்க்ஷேப: ।।

அஸ்மதாதீநாம் ஜ்ஞாநம் நிரதிஶயேந ஜ்ஞாநேநாவிநாபூதம் பவிதுமர்ஹதி, ஸாதிஶயத்வாத் யத்ஸாதிஶயம் தத்ஸமாநஜாதீயேந நிரதிஶயேந யுக்தம், யதா கும்பபரிமாணம் விபுபரிமாணேந தத்ஸித்தம் நிரதிஶயம் ஜ்ஞாநம் ஸர்வஜ்ஞஸ்ய பீஜஜ்ஞாபகம் யத்ர நிரதிஶயம் ஜ்ஞாநம் தத்ர ஸர்வஜ்ஞத்வம் ஜ்ஞாயத இத்யர்த: । தஸ்ய ஸாமாந்யேந ஸித்தஸ்ய ஸர்வஜ்ஞஸ்ய ஶ்ருத்யாதிஸித்தா: ஶிவவிஷ்ணுநாராயணமஹேஶ்வராதிஸம்ஜ்ஞா: । ததா ச வாயுபுராணே-

ஸர்வஜ்ஞதா ந்ருபிரநாதிபோத: ஸ்வதந்த்ரதா நித்யமலுப்தஶக்தி: ।
அநந்தஶக்திஶ்ச விபோர்விதிஜ்ஞா: படாஹுரங்காநி மஹேஶ்வரஸ்ய ।
ஜ்ஞாநவைராக்யமைஶ்வர்யம் தப: ஸத்யம் க்ஷமா த்ருதி: ।
ஸ்ரஷ்ட்ருத்வமாத்மஸம்போதோ ஹ்யதிஷ்டாத்ருத்வமேவ ச ॥
அவ்யயாநி த்ருஶைதாநி நித்யம் திஷ்டந்தி ஶங்கரே । இதி ।

ததா மஹாபாரதே –

அநாதிநிதநம் விஷ்ணும் ஸர்வலோகமஹேஶ்வரம் ।
லோகாத்யக்ஷம் ஸ்துவந்நித்யம் ஸர்வது:காதிகோ பவேத் ।। இத்யாதி ।

’பூர்வேஷாம்’ ஸர்காதாவுத்பந்நாநாம் காலபரிச்சிந்நாநாம் ப்ரஹ்மாதீநாம் குரு:-ஈஶ்வர: । குத: ? காலேநாநவச்சேதாத்- அநாத்யந்தத்வாதித்யர்த: । ததா ச ஶ்ருதி:- ’யோ ப்ரஹ்மாணம் விததாதி பூர்வம் யோ வை வேதாம்ஶ்ச ப்ரஹிணோதி தஸ்மை’ இத்யாத்யா ।।

ஸ்ருகமம் ஸூத்ரம் । நநு ஶப்தஸ்ய வாசகத்வம் அபிதாக்யா ஶக்தி:, ஶப்தார்தயோ: ஸம்பந்த: இத்யுச்யதே । ஸா கிம் ஸங்கேதேந க்ரியதே வ்யஜ்யதே வா । நாத்ய: । ப்ரதிகல்பம் ஸ்வதந்த்ரேஶ்வரஸ்ய ஸங்கேதபேதேந ஶப்தார்தாவ்யவஸ்தாப்ரஸங்காத் । ந த்வீதீய: । ஸூர்யாதிஶப்தாநாம் புத்ரேஷு பித்ரா ஸங்கேதவைபல்யாபாதாத் । ந ஹி தத்ர ஸங்கேதவ்யங்க்யா ஶக்திரஸ்தி । ந சாஸதி வ்யங்க்யே வ்யஞ்ஜகமர்தவத் । தஸ்மாதிதம் ஸங்கேதஸூத்ரம் வ்யர்தமிதி சேத்- உச்யதே । ஸ்திதைவ ஶக்தி: ஸங்கேதேந வ்யஜ்யதே; யதா ஸ்தித ஏவ பித்ருபுத்ரபாவோ ’மமாயம் புத்ர:’ இதி வாக்யேந வ்யஜ்யதே தத்வத்கவாதிஶப்தேஷு ப்ரலயே ப்ரதாநஸாம்யம் கதேஷு ஸர்காதௌ புந: ஶக்த்யா ஸஹோத்பூதேஷு ஸ்திதாமேவ தத்தச்சப்தஸ்ய தத்ததர்தே ஶக்திமீஶ்வர: ஸங்கேதேந ஜ்ஞாபயதி । ஜீவாநாம் லுப்தஸம்ஸ்காரத்வாத் । அதுநாதநபித்ராதிஸங்கேதஸ்து ஶக்தேருத்பாதக: ।

கேசித்து- ஸர்வஶப்தாநாம் ஸர்வார்தேஷு ஶக்திரஸ்தீதி பித்ராதிஸங்கேதோsபி வ்யஞ்ஜக: । கவாதிஶப்தாநாம் து வேதார்தவ்யவஸ்யார்தமீஶவரஸங்கேதேநார்தவிஶேஷே ஶக்திர்நியம்யத இத்யாஹு: । ஸர்வதாபி வைதிகஶப்தார்தஸம்பந்தோ வ்யவஸ்திதவ்யவஹாரதயா நித்ய இதி ஸித்தம்॥

அஸ்ய பாஷ்யமேவ லிக்யதே । ’ப்ரணவஸ்ய ஜப: ப்ரணவாபிதேயஸ்ய சேஶ்வரஸ்ய பாவநம் ததஸ்ய யோகிந: ப்ரணவம் ஜபத: ப்ரணவார்தம் ச பாவயத: சித்தமேகாக்ரம் ஸம்பத்யதே ।

ததா சோக்தம்-

ஸ்வாத்யாயாத்யோகமாஸீத யோகாத்ஸ்வாத்யாயமாநயேத் ।
ஸ்வாத்யாயயோகஸம்பத்யா பரமாத்மா ப்ரகாஶதே । இதி ।।

ப்ரதீபம் விபரீதமஞ்சதீதி ஜாநாதீதி ’ப்ரத்யக்’ ப்ராந்த இத்யர்த: । அநேநேஶ்வராத் பேத உக்த: புத்தேரப்யந்தரம் வா । ப்ரத்யக்ச அஸௌ சேதநஶ்ச தஸ்யாதிகம:- ஸாக்ஷாத்கார:, தத:- ப்ரணிதாநாத் பவதி । அபி ச அந்தராயாணாமபாவஶ்ச பவதி ।

நநு ஸ்வபிந்நேஶ்வரப்ரணிதாநாத் ஸ்வஸாக்ஷாத்கார: கதம் ஸ்யாத் ? அப்யாஸ-தஜ்ஜந்யஜ்ஞாநயோ: ஷட்ஜாதாவேகவிஷயத்வதர்ஶநாதிதி சேத் – உச்யதே । யதைவேஶ்வரோsஸங்கஶ்சித்ரூப: கூடஸ்த: க்லேஶாதிஶூந்ய: ததைவ ஜீவ இதி ஸாத்ருஶ்யாதீஶ்வரத்யாநம் ததநுக்ரஹத்வாரா ஜீவஸ்வரூபஸாக்ஷாத்காரஹேதுரித்யநவத்யம் ॥

யே சித்தம் யோகாத்விக்ஷிபந்தி – ப்ரஶயந்தி தே சித்தவிக்ஷேபா: யோகஸ்யாந்தராயா: – விக்நா நவ । தத்ர வ்யாதி: வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணாமந்நரஸஸ்யேந்த்ரியாணாம் ச வைஷம்யம் । ஸ்த்யாநம்- சித்தஸ்ய லகுத்வேsபி கர்மாநர்ஹதா । ஸம்ஶய: ப்ரஸித்த: । யோகாங்காநநுஷ்டாநம் ப்ரமாத: । ஆலஸ்யம்- சித்தஸ்ய குருத்வாதப்ரவ்ருத்தி: । அவிரதி:- விஶயத்ருஷ்ணா । ப்ராந்திதர்ஶநம்- ஏககோடிகோ விபர்யய: । அலப்தபூமிகத்வம்- ஸமாதிபூம்யலாப: । மதுமத்யாதய: ஸமாதிபூமயோ வக்ஷ்யந்தே । அநவஸ்திரத்வம் நாம லப்தாயாம் பூமௌ சித்தஸ்யாஸ்திரத்வம், பூர்வபூமௌ ஹி ஸ்திதம் சித்தம் உத்தரபூமிம் ஜாயதே । தஸ்மாதஸ்திரத்வம் தோஷ இத்யர்த: ।।

து:கம் வ்யாதிஜம் ஶரீரம் । காமாதிஜம் மாநஸம், தத்வயமாத்யாத்மிகம் । வ்யாக்ராதிஜமாதிபௌதிகம் । க்ரஹபீடாதிஜமாதிதைவிகம் । தௌர்மநஸ்யமிச்சாவிதாதாத் க்ஷோபோ மநஸி । அங்கமேஜயதோsபாவ: அங்கமேஜயத்த்வமங்காநாம் கம்பநமித்யர்த: । அநிச்சத: ப்ராணோsயம் பாஹ்யவாயுமந்த: ப்ரவேஶயதி ஸ ஶ்வாஸ:, ஸமாத்யங்கரேசகவிரோதீத்யர்த: । ஏவமநிச்சத: கௌஷ்ட்யஸ்ய வாயோர்பஹிர்கமநம் ப்ரஶ்வாஸ:, பூரகவிரோதீ । ஏதே விக்ஷேபை: ஸஹ பவந்தி விக்ஷிப்தசித்தஸ்ய பவந்தீத்யர்த: ।।

விக்ஷேபாதாம் நாஶார்தமேகதத்த்வஸ்ய ஈஶ்வரஸ்ய அப்யாஸ: த்யாநம் கார்யமித்யர்த: । அத்ர பாஷ்யகாரை: ’ஸ்தாயி சித்தம் ஸ்யாத் தஸ்யைகாக்ரதா ஸம்பாதநீயா’ இதி க்ஷணிகமதமாஶங்க்ய ’ஸோsஹம் இதி ப்ரத்யபிஜ்ஞாநாத் சித்தமேகமநேகார்தாவகாஹி ஸ்தாயி வித்யத இதி ஸாதிதம் ॥

ஸுகிஷு ப்ராணிஷு மைத்ரீம்- மித்ரதாம், து:கிதேஷு கருணாம்-தயாம், புண்யவர்திஷு முதிதாம்- ஹர்ஷம், அபுண்யஶப்திதபாபவ்ருத்திஷு உபேக்ஷாம்- மத்யஸ்தவ்ருத்திம் பாவயேத் ( தயா பாவநயா ) ( ததா பாவநயா ) சித்தஸ்ய ப்ரஸாதநம் பவதி । ஸுகாதிஷு யதாக்ரமமுக்தயா பாவநயா ஸாத்த்விகோ தர்மோ ஜாயதே । தேஷு ஈர்ஷ்யா- அபகாரேச்சா । அஸூயாத்வேஷாணாம் சித்தமலாநாம் விநாஶாத்தேந ச ஶுக்லேந தர்மேண சித்தம் ப்ரஸந்நம் பவதி । ப்ரஸந்நம் ச வக்ஷ்யமாணேப்ய உபாயேப்ய ஏகாக்ரம் ஸ்திதிபதம் லபதே இதி தாத்பர்யம் ॥

நாஸிகாபுடாப்யாம் ப்ராணஸ்ய ப்ரச்சர்தநம்- ரேசநம், ரேசிதஸ்ய ப்ராணஸ்ய பஹிரேவ விதாரணம் யதாஶக்தி ।தாப்யாம் சித்தமேகத்ர லக்ஷ்யே ஸ்திதிம் லபதே । ப்ராணஜயே சித்தஸ்ய ஜய: தயோரவிபாகாத் ப்ராணாயாமஸ்ய ஸர்வபாபநிவர்தகத்வாத் பாபநிவ்ருத்தௌ சித்தம் ஸ்திரம் பவதி । ’வா’ ஶப்தோ வக்ஷ்யமாணோபாயாந்தராபேக்ஷயா விகல்பார்த:, ந து மைத்ர்யாதிபாவநாபேக்ஷயா । தத்பாவநாயா: ஸர்வோபாயஸஹகாரித்வேந ஸமுச்சயாதிதி மந்தவ்யம் ॥

நாஸாக்ரே சித்தஸ்ய ஸம்யமாத் திவ்யகந்தஸாக்ஷாத்காரோ பவதி । ஜிஹ்வாக்ரே ஸம்யமாத் திவ்யரஸஸ்ய ஸம்வித்பவதி । தாலுநி ரூபஸம்வித், ஜிஹ்வாமத்யே ஸ்பர்ஶஸம்வித், ஜிஹ்வாமூலே ஶப்தஸம்வித் । ஏதா: ஸம்வித: கந்தாதிவிஷயவத்ய: ப்ரவ்ருத்தய: ஶீக்ரமுத்பந்நா: ஸத்ய: விஶ்வாஸமுத்பாத்யாதிஸூக்ஷ்மேஶ்வராதௌ லக்ஷ்யே மநஸ: ஸ்திதிம் நிபந்தந்தீத்யர்த: । ஶாஸ்த்ரோக்தவிஶேஷஸ்ய கஸ்யசிதநுபவே ஸத்யதிஸூக்ஷ்மேsபி அதிஶ்ரத்தயா ஸம்யமார்தம் யோகீ ப்ரவர்த்தத இதி பாவ: ।।

அஷ்டதலம் ஹ்ருத்பத்மம் ரேசகேநோர்த்வமுகம் த்யாத்வா தத்கர்ணிகாஸ்தாயாம் ஊர்த்வமுக்யாம் ஸுஷும்நாக்யநாட்யாம் ஸம்யமநாத் மநஸ: ஸம்வித்பவதி । தந்மந: ஸூர்யேந்து-க்ரஹமணீநாம் யா யா ப்ரபா தத்தத்ரூபேணாநேகதா பவதி தத்ஸாத்விகம் ஜ்யோதிர்மந: । தஸ்ய காரணம் ஸாத்விகோsஹங்கார: நிஸ்தரங்கமஹோததிகல்போ வ்யாபீ । தஸ்யாபி ஜ்யோதி: ஸ்வரூபஸ்ய ஸம்யமாத் ஸம்வித்பவதி । ஸைஷா த்விவிதா ஸம்வித் । ஜ்யோதிஷ்மதீ- மநோsஹங்காரா ( க்யாந்யோ) திர்விஷயா, விஶோகா-து:கஶூந்யா, ப்ரவ்ருத்திருத்பந்நா மநஸ: ஸ்திதிஹேதுரித்யர்த: ॥

வ்யாஸஶுகாதீநாம் வீதராகம் யச்சித்தம் தத்விஷயம் தத்ர தார்யமாணம் யோகிந: சித்தம் ஸ்திதிபதம் லபத இத்யர்த: ।।

ஜ்ஞாநஶப்தோ ஜ்ஞேயபர: । ஸ்வப்நே பகவதோ மூர்திமத்யந்தமநோஹராமாராதயந்நேவ ப்ரபுத்க: தத்ரைவ சித்தம் தாரயேத் । நித்ராயாம் ஸுஷுப்தௌ யத்ஸுகம் ஜாயதே தத்ர தாரயேத் । ஏவம் ஸ்வப்நநித்ராஜ்ஞேயாலம்பநம் சித்தம் ஸ்திதிம் லபதே ॥

கிம்பஹுநா । யதேவேஷ்டம் ஶிவராமக்ருஷ்ணாதிரூபம் ததேவ த்யாயேத் । தத்ர லப்தஸ்திதிகமந்யத்ராபி ஸ்திதிம் லபதே । அபிமதமநதிக்ரம்ய யதாபிமதம் । தஸ்ய த்யாநாதிதி விக்ரஹ: ॥

அஸ்ய- சித்தஸ்ய ஸூக்ஷ்மே நிவிஶமாநஸ்ய ய: பரமாண்வந்தோ வஶீகார: அப்ரதிகாத: । ததா ஸ்தூலே நிவிஶமாநஸ்ய பரமமஹத்த்வாகாஶாந்தோsப்ரதிகாத: । தேந பரேண வஶீகாரேண சித்தம் லப்தஸ்திதிகமிதி ஜ்ஞாத்வா ஸ்தித்யுபாயாநுஷ்டாநாதுபரமதீத்யர்த: ।।

யதா அபிஜாதஸ்ய – குலீநஸ்ய அதிஸ்வச்சஸ்ய ஸ்படிகமணே: ஜபாகுஸுமாத்யுபரக்தஸ்ய ஸ்வரூபாபிபவேந ரக்தாத்யாகாராதா பவதி, ததாப்யாஸவைராக்யாப்யாம் க்ஷீணரஜஸ்தமோவ்ருத்திகஸ்ய சித்தமணே: ஸ்தூலஸூக்ஷ்மபூதாத்மகக்ராஹ்யேண க்ரஹணை: இந்த்ரியை: -க்ருஹீத்ரா பூர்வோக்தாஸ்மிதாக்யபுருஷேண ச உபரக்தஸ்ய ( ஸ்வரூபாபிபவேந ) ( ஸ்வரூபாந்த:கரணாபிபவேந ) யா க்ராஹ்யாகாரதாபத்தி: ஸ ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । பூர்வோக்தவிதர்கவிசாராநந்தாஸ்மிதாநுகமாத் சதுர்வித: சதுர்விஷயக: ப்ரத்யேதவ்ய: । அத்ர ஸூத்ரேsர்தக்ரமபலாத் பாடம் பங்கா க்ராஹ்யக்ரஹணக்ரஹீத்ருஷு தத்ஸ்தஸ்ய – ததுபரக்தஸ்ய சித்தஸ்ய ததஞ்ஜநதா ஸ்வரூபபரித்யாகேந தத்ரூபதா தஸ்யா: ஸம்யகாபத்திரிதி வ்யாக்யேயம் । ஸ்தூலஸூக்ஷ்மக்ரமேணைவ சித்தஸ்ய க்ரஹீத்ருபராகாத் । தத்ஸ்தேதி பிந்நம் பதம் । அவிபக்திகஸ்யாந்தம் க்ருத்வா க்ஷீணவ்ருத்தே: தத்ஸ்தஸ்யேதி யோஜ்யம் । யத்வா தத்ஸ்தம் ச ததஞ்ஜநம் ச தஸ்ய பாவஸ்தத்தா । ( க்ஷீணவ்ருத்தே:) தயா ஸமாபத்திரித்யர்த: ॥

தத்ர- தாஸு ஸமாபத்திஷு மத்யே । ஸவிதர்கா ஸமாபத்திரேஷா ஜ்ஞேயா । ததா ஹி- கௌ: இத்யுக்தே ஶப்தார்தஜ்ஞாநாநி த்ரீண்யபிந்நாநி பாஸந்தே । தத்ர ’கௌரிதி ஶப்த:’ இத்யேகோ விகல்ப: । அயம் ஹி கௌரித்யுபாத்தயோரர்தஜ்ஞாநயோ: ஶப்தாபேதவிஷயக: । ததா ’கௌரித்யர்த இத்யேகோ விகல்ப: । தத்ர கௌரித்யுபாத்தயோ: ஶப்தஜ்ஞாநயோரர்தாபேதவிஷயக: । ஏவம் ’கௌரிதி ஜ்ஞாநம்’ இத்யேகோ விகல்ப:, அயம் து கௌரித்யுபாத்தயோ: ஶப்தார்தயோர்ஜ்ஞாநாபேதகோசர: । த்ரய ஏதே விகல்பா:, அஸதபேதகோசரத்வாத் । ஏவம் ’கட: பட:’ இத்யாதயோ விகல்பா ஜ்ஞேயா: । தத்ர ஶப்தஜ்ஞாநாப்யாமபேதேந விகல்பிதே ஸ்தூலே கவாத்யர்தே ஸமாஹிதசித்தஸ்ய யோகிந: ஸமாதிஜந்யஸாக்ஷத்காரோ யதா கல்பிதார்தமேவ க்ருஹ்ணாதி, ததா ஸா ஸமாதிப்ரஜ்ஞா ஶப்தார்தஜ்ஞாநாநாம் விகல்பை: ஸங்கீர்ணா தை: துல்யா பவதி, விகல்பத்வாவிஶேஷாத் । ஸா ஸங்கீர்ணா ஸவிதர்கா ஸமாபத்திரித்யர்த: ।।

கவாதிஶப்தாநாம் ஶக்திரூப: ஸங்கேதோ விகல்பிதார்தேஷ்வேவ லோகே க்ருஹ்யதே । தஸ்ய ஸ்ம்ருத்யா ஶாப்தஜ்ஞாநம் பரார்தாநுமிதிஶ்ச விகல்ப ஏவ ஜாயதே । ததா ச ஶ்ருதே வா அநுமிதே வா அர்தே ஶ்ருத்யநுமிதிரூபவிகல்பமூலா ஸமாபத்தி: ஸவிதர்கா பவதி । ஸ்ம்ருதிபரிஶுத்தௌ ஸத்யாம் அர்தமாத்ரதாத்பர்யவதா சித்தேநார்தமாத்ராப்யாஸாத் ஸங்கேதஸ்ம்ருதேஸ்த்யாகே ஸதி தத்கார்யஸ்ய விகல்பஸ்ய த்யாகாத் ஸமாதிப்ரஜ்ஞா ஸ்வீயம் க்ராஹகத்வம் ப்ரஜ்ஞாரூபம் யத் தேந ஶூந்யேவ பூத்வா அர்தமாத்ரநிர்பாஸாத் அவிகல்பிதார்தரூபம் யத்க்ராஹ்யம் தத்ஸ்வரூபேணைவ நிர்பாஸ்யமாநா நிர்விதர்கஸமாபத்திரித்யர்த: । தத்ர ஸவிதர்கஸாக்ஷாத்காரோ ய: ததபரம் ப்ரத்யக்ஷம் விகல்பத்வாத் । நிர்விதர்கப்ரத்யக்ஷம் து பரம் ஸத்யார்தவிஷயத்வாத் । ஸ ச ஸத்யார்தோ கோகடாதிகயவீ ஜ்ஞேய: । அத்ர ’பரமாணுபுஞ்ஜாதிரிக்தோsவாவீ நாஸ்தி’ இதி பௌத்தமதமாஶங்க்ய ’மஹாநேகோ கட’ இத்யபாதிதாநுபவாதஸ்தி, ஸ சாஸ்மாகம் மதே பூதஸூக்ஷ்மரூபாணாம் பரமாணூநாம் பரிணாம: । தஸ்ய ச ஸ்வோபாதாநேந பேதாபேதாத்மகம் தாதாத்ம்யமிதி பாஷ்யே ஸாதிதம் ।।

ஸ்தூலபரிணாமகடாதிஷு உபாதாநத்வேநாநுகதா யே பரமாணவ: பஞ்சதந்மாத்ராணாம் ( விகாரரூபேண ஸ்திதா: ) ( விகாரபூதரூபேண ஸம்ஸ்திதா: ) ஸூக்ஷ்மா: தேஷு விஷயேஷு ஸ்வீயகார்யகாரணதேஶகாலநாநாவிஶேஷணவிஶிஷ்டேஷு ஸ்வவாசகஶப்தஜ்ஞாநாப்யாமபேதேந விகல்பிதேஷு யா ஸமாபத்தி: ஸா ஸவிசாரா இத்யுச்யதே । தேஷ்வேவ ஸர்வவிஶேஷணஶூந்யேஷு அர்தமாத்ரேஷு பரமாணுஷு யா ஸமாபத்தி: ஸா நிர்விசாரா । ஸா கலு ஸத்யார்தமாத்ரஸ்வரூபா ஸமாதிப்ரஜ்ஞா ஸ்வரூபஶூந்யேவ நிர்பாஸதே । ஏதயா ச ஸ்தூலகோசரயா ஸவிதர்கயா நிர்விதர்கயா ச வ்யாக்யாதயா ஸூக்ஷ்மவிஷயா ஸவிசாரா நிர்விசாரா ச வ்யாக்யாதா பவதீத்யர்த: ।।

அஸ்யா: ஸமாபத்தே: ஸூக்ஷ்மவிஷயத்வமலிங்கே ப்ரதாநே பர்யவஸ்யதி । ததா ஹி பார்திவ: பரமாணு: கந்ததந்மாத்ராத் இதரதந்மாத்ராங்ககாத் ஜாயதே । ஆப்யஸ்து கந்ததந்மாத்ரவர்ஜிதாத் ரஸதந்மாத்ராதிதந்மாத்ராங்ககாத் । தைஜஸஸ்து கந்தரஸத்வயவர்ஜிதாத் ரூபதந்மாத்ராதிதரத்வயாங்ககாத் । வாயவ்யஸ்து பூர்வஹீநாத் ஸ்பர்ஶதந்மாத்ராத் ஶப்ததந்மாத்ராங்ககாத் । நபஸ: பரமாணுஸ்த்வேகஸ்மாதேவ ஶப்ததந்மாத்ராஜ்ஜாயத இதி ப்ரக்ரியா । அதோ விகாரேப்ய: பரமாணுப்ய: உபாதாநாநி பஞ்ச தந்மாத்ராணி ஸூக்ஶ்மாணி, தேப்யோsப்யஹங்கார: ஸூக்ஷ்ம: தஸ்மாதபி மஹாந், மஹதோsபி ப்ரதாநம் । தத்விலயம் ந கச்சதீத்யலிங்கமுச்யதே । தத: பரம் ஸூக்ஷ்மமுபாதாநம் நாஸ்தி । புருஷஸ்ய ஸத்த்வேsப்யநுபாதாநத்வாத் । புருஷோ ஹி போகாபவர்கார்தீ ஸந் புருஷார்தநிமித்தகே ஸர்கே நிமித்தமாத்ரம் பவதி । தஸ்மாத் ஸூக்ஷமக்ராஹ்யஸமாபத்தி: ப்ரதாநபர்யந்தேதி ஸித்தம் ॥

க்ரஹணக்ரஹீத்ரோரபி ஸவிகல்பத்வநிர்விகல்பத்வபேதேந ஸாநந்தா, ஆநந்தமாத்ரா, ஸாஸ்மிதா, அஸ்மிதா சேதி சதஸ்ர: ஸமாபத்தய: பவந்தி உக்தந்யாயஸாமாந்யாத் । ஏவமஷ்டஸமாபத்தயோ யா: தா ஏவ ஸபீஜ: ஸமாதி:-ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: விவேகக்யாத்யபாவேந பந்தபீஜஸத்த்வாத் ஸபீஜத்வம் த்ரஷ்டவ்யம் ॥

ரஜஸ்தமோமலாபேதஸ்ய புத்திஸத்த்வஸ்ய ஸ்வச்சஸ்திதிரூபப்ரவாஹ: ப்ரதாநாந்தஸூக்ஷ்மக்ராஹ்யகோசர: ய: ஸோsயம் நிர்விசாரஸமாதேர்வைஶாரத்யம் । தஸ்மிந் ஸத்யக்ரமேண பரமாண்வாதிப்ரதாநாந்ததத்த்வஸமூஹாலம்பந: ஸாக்ஷாத்கார: யோகிந: ஸ்வாத்மநிஷ்டோsத்யாத்மப்ரஸாதோ பவதீத்யர்த: ॥

தத்ர வைஶாரத்யே ஸதி யா ப்ரஜ்ஞா நிர்விசாரா ஸமாதிஜந்யா தஸ்ய ருதம்பரேதி ஸம்ஜ்ஞா பவதி । ருதமவிகல்பிதம் ஸத்யம் பிபர்தீதி வ்யுத்பத்தேரித்யர்த: ॥

கவாதிஶப்தாநாம் கோத்வாதிஸாமாந்யே ஶக்தி: ந வ்யக்திவிஶேஷேஷு । தேஷாமாநந்த்யேநாஶக்யக்ரஹத்வாத் । ஏவம் வ்யாப்திரபி வந்ஹித்வாதிஸாமாந்யம் க்ருஹ்யதே । அத: ஶ்ருதாநுமாநப்ரஜ்ஞயோ: ஸாமாந்யம் வஸ்து விஷய: । ததா ஹி – லோகே ஶப்தலிங்கஜ்ஞாநாநந்தரம் கோவந்ஹ்யாதிவஸ்துமாத்ரம் ஜ்ஞாயதே, ந வ்யக்திவிஶேஷ இதி ஸ்வஸாக்ஷிகமேதத் । ஐந்த்ரியகப்ரத்யக்ஷம் யத்யபி கோபடாதிவிஶேஷவிஷயம், ததாபி ஸூக்ஷ்மவ்யவஹிதவிப்ரக்ருஷ்ட-வஸ்துவிஶேஷ: ஸமாதிப்ரஜ்ஞாயா அஸாதாரணோ விஷய: । ந ச ஸூக்ஷ்மாதிஷு ஶ்ருதாநுமாநப்ரகாஶிதேஷு ப்ரஸரந்தீ ஸமாதிப்ரஜ்ஞா கதம் ஸ்வமூலஶ்ருதாநுமாநாகோசரவிஶேஷகோசரா ஸ்யாத் இதி வாச்யம் । புத்தே: ஸ்வத: ஸர்வக்ரஹணஶக்தத்வாத் । புத்திஸத்த்வம் ஹி ப்ரகாஶஸ்வபாவம் ஸர்வார்தக்ரஹணஸமர்தமபி தமஸா ஆவ்ருதம் ஸத் மாநமபேக்ஷ்யால்பவிஷயம் பவதி । யதா து ஸமாதிநா விகததம: படலம் ஸர்வத: ப்ரகாஶமாநமதிக்ராந்தமாநமர்ய்யாதம் பவதி, ததா ப்ரகாஶநாந்த்யாத் கிம் நாமகோசர: ஸ்யாத் । தஸ்மாத் ஸமாதிப்ரஜ்ஞா விஶேஷார்தகோசரத்வாத் மாநாந்தரவிஷயத்வாதந்யவிஷயேத்யர்த: ।

ததுக்தம்-
ப்ரஜ்ஞாப்ராஸாதமாருஹ்ய ஹ்யஶோச்ய: ஶோசதோ ஜநாந் ।
பூமிஷ்டாநிவ ஶைலஸ்த: ஸர்வாந் ப்ராஜ்ஞோsநுஶோசதி ॥ இதி
ஜநாந் ஸமாதிஶூந்யாந் மாநப்ருத்யாநித்யர்த: ॥

(ஸ்வத:) இதரப்ரமாணஸஹகாரம் விநா । அதிக்ராந்தமாநமர்யாதம் அதிக்ராந்தா மாநமர்யாதா ப்ரமாணாநுஸாரித்வரூபா யேந தத்ததா । ப்ரமாணாநுஸாரிதா ச ப்ரமாணவிஷயமாத்ரக்ராஹகதா । ப்ரஜ்ஞாப்ரஸாதம்- ருதம்பரா ப்ரஜ்ஞாரூபோச்சக்ருஹ்யம் । ஆருஹ்ய- ப்ராப்ய । மாநப்ருதாந்- மாநாதீநாந் ।।

நிர்விசாரஸமாதிப்ரஜ்ஞாஜந்ய: ஸம்ஸ்கார: வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரஸ்ய ப்ரதிபந்தீபாதக இத்யர்த: । அநாதிரபி வ்யுத்தாநஸம்ஸ்கார: தத்த்வாஸ்பர்ஶித்வாத் தத்த்வஸ்பர்ஶிப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரேண பாத்யதே । தத்தாநே வ்யுத்தாநப்ரத்யயா ந பவந்தி । ஸமாதிப்ரஜ்ஞா து பவதி । தத: ஸம்ஸ்கார: புந: புநரிதி ஸமாதிஸம்ஸ்காரோபசயாத் ஸர்வாத்மநா க்லேஶக்ஷயே ஸதி போகாந்நிர்விண்ணம் சித்தம் புருஷாபிமுகம் விவேகக்யாதிம் க்ருத்வா க்ருதக்ருத்யம் லீநம் பவதி ஸமாப்தாதிகாரத்வாத் । க்யாதிபர்யவஸாநம் ஹி சித்தசேஷ்டிதமிதி ॥

புருஷக்யாத்யநந்தரம் பரவைராக்யஸம்ஸ்காரப்ரசயேந தஸ்ய- ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதிப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரஸ்ய । ’அபி’ ஶப்தாத் ப்ரஜ்ஞாயாஶ்ச நிரோதே ஸதி ஸர்வஸ்ய ப்ரஜ்ஞாதஜ்ஜஸம்ஸ்காரப்ரவாஹஸ்ய நிரோதாத் அவஸிதாதிகாரத்வேந சித்தஸ்ய க்ருத்யாபாவாத் ’நிமித்தாபாயே நைமித்திகாபாயம்’ இதி ந்யாயேந நிர்பீஜ: ஸமாதிர்பவதி ।

ததுக்தம்-
ஆகமேநாநுமாநேந த்யாநாப்யாஸரஸேந ச ।
த்ரிதா ப்ரகல்பயந் ப்ரஜ்ஞாம் லபதே யோகமுத்தமம் ॥ இதி ।

ஶ்ரவணேந, மநநேந, புருஷமாத்ரத்யாநாப்யாஸோ தர்மமேகாக்ய: । தத்ரஸேந பரவைராக்யேண ப்ரஜ்ஞாப்ரஸாதாத்மநா, புருஷம் ஸாக்ஷாத்குர்வந் நிர்பீஜம் யோகம் லபத இத்யர்த: । காலக்ரமேண நிர்பீஜநிரோதஸம்ஸ்காரப்ரசயே ஸதி ஸ்வப்ரக்ருதௌ சித்தம் லீயதே ஹேத்வபாவாத் । க்ருத்யஶேஷலக்ஷணாதிகாரோ ஹி சித்தஸ்ய ஸ்திதிஹேது: । ந ஹி க்ருதபோகவிவேகக்யாதிநஶ்சித்தஸ்ய க்ருத்யஶேஷோsஸ்தி । தஸ்மாச்சித்தஸ்ய ப்ரலயே புருஷ: ஸ்வரூபமாத்ர-ப்ரதிஷ்ட: கேவலோ முக்த இதி ஸித்தம் ॥

இதி ஶ்ரீகோவிந்தாநந்தபகவத்பூஜ்யபாதஶிஷ்யராமாநந்தஸரஸ்வதீக்ருதாயாம் பாதஞ்ஜலஸூத்ரவ்ருத்தௌ யோகமணிப்ரபாயாம் ஸமாதிபாத: ப்ரதம: ॥