ಯೋಗಸಿದ್ಧಾನ್ತಚನ್ದ್ರಿಕಾ

ಅಥ ಶಬ್ದಃ ಆರಮ್ಭಾರ್ಥಃ ಶ್ರುತಿಮಾತ್ರೇಣ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಶ್ಚ, ನ ಪ್ರಶ್ನಾದ್ಯಾನನ್ತರ್ಯಾರ್ಥಃ । ಶಾಬ್ದೀ ಹಿ ಆಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ಶಾಬ್ದೇನೈವ ಪೂರ್ಯತೇ ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಶಬ್ದಾನುಪಸ್ಥಿತಾನನ್ತರ್ಯಾರ್ಥಕತ್ವಾನೌಚಿತ್ಯಾತ್ । ಶಿಷ್ಯಪ್ರಶ್ನಗುರ್ವಾಜ್ಞಾಶ್ರದ್ಧಾದೀನಾಮವಿಶೇಷೇಣ ವಿಚಾರಪ್ರಯೋಜಕತಯಾ ಕಸ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಿತ್ಯವಧಾರಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ತ್ವಾಚ್ಚ ॥

ಯೋಗಃ ಸಮಾಧಿಃ । ಅನುಶಾಸನಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋಕ್ತೇರನು ಪಶ್ಚಾಚ್ಛಿಷ್ಯತೇ ವ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯತೇ ಲಕ್ಷಣಭೇದಫಲಸಾಧನೈರ್ನೇನೇತ್ಯನುಶಾಸನಂ, ಯೋಗಸ್ಯಾನುಶಾಸನಂ ಯೋಗಾನುಶಾಸನಮ್ । ಯೋಗಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾರಭ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸುಸಾಧನಃ ಸಫಲಃ ಯೋಗಃ ಪರ್ತಿಪಾದ್ಯತಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯಾಭಿಧೇಯಃ । ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಯೋಗದ್ವಾರಾ ಕೈವಲ್ಯಂ ಫಲಮ್ । ತತ್ಕಾಮಶ್ಚಾಧಿಕಾರೀ । ಶಾಸ್ತ್ರಫಲಯೋಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಪ್ರಯೋಜಕಭಾವಃ । ಶಾಸ್ತ್ರಾಭಿಧೇಯಯೋಸ್ತು ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಪ್ರತಿಪಾದಕಭಾವಃ । ಅಭಿಧೇಯಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಕೈವಲ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭಾವಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥೧॥

ತತ್ರ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಮಹದಹಙ್ಕಾರಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಾಽನ್ತಃಕರಣಸ್ಯ ವೃತ್ತಯಃ ದೀಪಸ್ಯ ಶಿಖಾ ಇವ ಅವಸ್ಥಾಪರಿಣಾಮರೂಪಾ ಬಾಹ್ಯಾ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ಚ । ತಾಸಾಂ ನಿರೋಧಃ ಉಪಶಮೋ ನಿರಿನ್ಧನಾಗ್ನಿವತ್ ಸ್ವಕಾರಣೇ ಲಯಃ। ತದಾ ನಿರೋಧಕಾಲೇ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಪ್ರಮಾತುರಹಮರ್ಥಸ್ಯಾನ್ತಃಕರಣಾವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇ ವಿಶೇಷ್ಯೇ ಕೇವಲಚೈತನ್ಯ ಆತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ವಿಷಯತಯಾಽವಸ್ಥಿತಿರ್ವಿದ್ಯಮಾನಾತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ವಿಷಯತಾ ಚ ವ್ಯಾಪಾರಾನುಬನ್ಧಿನೀ । ವ್ಯಾಪರಶ್ಚ ವೃತ್ತಿರೇವ । ಯೋಗೀ ಯಾಮಹಮೇತಾವನ್ತಂ ಕಾಲಂ ಸಮಹಿತೋಽಭೂವಮಿತಿ ಸ್ಮರಣೇನ ವ್ಯುತ್ಥಾನೇಽನುಮಿನೋತಿ । ಇತ್ಥಂ ಚ ವೃತ್ಯನ್ತರನಿರೋಧಪೂರ್ವಕಾತ್ತ್ಮಗೋಚರಧಾರವಾಹಿಕನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕವೃತ್ತಿರ್ಯೋಗಃ ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಿದ್ಧಮ್। ಮಯ್ಯೇಕಚಿತ್ತತಾಯೋಗೋ ವೃತ್ಯನ್ತರನಿರೋಧತ ಇತಿ ಕೂರ್ಮಪುರಾಣಾದೌ ಶಿವೋಕ್ತೇಃ । ಯತ್ರಚೈವಾತ್ಮಾನಾತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾತ್ಮನಿ ತುಷ್ಯತೀತಿ ಗೀತಾಯಾಂ ಭಗವದುಕ್ತೇಶ್ಚ । ಯದ್ಯಪಿ ದ್ರಷ್ಟೃಗೋಚಾರಯಾ ಅಪಿ ತಾದೃಶವೃತ್ತೇಃ ಸಮಾಧಿತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಸೂತ್ರಕಾರಃ ತಥಾಪ್ಯತ್ರ ಮಯೀತ್ಯಾದಿ ಪೃಕೃತಾಭಿಪ್ರಾಯಮ್ । ತತೌಪದೇಶಿಕವಿತ್ತಿವಾರಣಾಯ ವಿಶೇಷಣಮ್ । ಅಭಾವಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಷಯತ್ವೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಽಜನಕತ್ತ್ವಾತ್ ಯೋಗಸ್ಯ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಜನಕತ್ವಾತ್ ತಥಿವಾಗ್ರಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್ ವಿಶೇಷ್ಯಮ್ । ತತ್ರ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಾಸಾಧರಣಾಯ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕೇತಿ । ಸೂತ್ರದ್ವಯೇನ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಯೋರ್ದ್ವಯೋರುಕ್ತಿಸ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಸ್ಯಾಪಿ ಫಲಭೇದಜ್ಞಾಪನಾಯ । ಅತ ಏವ ಪಾದಭೇದೇನ ವಿಶೇಷಣಾಂಶಫಲಂ ವಿಭೂತಿತೃತೀಯಪಾದೇ, ವಿಶೇಷ್ಯಾಂಶಫಲಂ ಚ ಕೈವಲ್ಯಂ ಚತುರ್ಥಪಾದೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಸೂತ್ರಕಾರಃ॥

ಅಥವಾ ಶಿವಲಕ್ಷಣಾ ಸ್ವಸ್ವರೂಪಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿರ್ಮಹಾಯೋಗೋ ನಿರಾಲಮ್ಬಃ। ತತ್ಸಾಧನಂ ತ್ವಭಾವಯೋಗಃ ಸಮಾಧಿಪದಾಭಿಧೇಯೋ ನಿರಾಭಾಸಃ। ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತದೇತಿ। ದ್ವಿತೀಯಸ್ತು ಚಿತ್ತವೃತ್ತೀತಿ ॥ ಯೋಗಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಃ ಜ್ಞೇಯೋ ಹ್ಯಭಾವಃ ಪ್ರಥಮಃ ಮತಃ ಅಪರಸ್ತು ಮಹಾಯೋಗಃ ಸರ್ವಯೋಗೋತ್ತಮೋತ್ತಮಃ। ಶೂನ್ಯಂ ಸರ್ವೇ ನಿರಾಭಾಸಂ ಸರೂಪಂ ಯತ್ರ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ। ಅಭಾವಯೋಗಃ ಸ್ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಯೇನಾತ್ಮನಂ ಪ್ರಪ್ಶ್ಯತಿ ॥ ಯತ್ರ ಪಶ್ಯತಿ ಚಾತ್ಮಾನಂ ನಿತ್ಯಾನನ್ದಂ ನಿರಞ್ಜನಮ್ । ಮಯೈಕ್ಯಂ ಸ ಮಹಾಯೋಗೋ ಭಾಷಿತಃ ಪರಮಃ ಸ್ವಯಮಿತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತಿಭಿರಪಿ ತಥಾ ಜ್ಞಾಪನಾತ್ । ಅತ್ರ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಪ್ರಾಣನಿರೋಧಾದೇಃ ಸಾಧನಾಕೋಟಾವೇವ ನಿವೇಶಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ಸಾತ್ವಿಕವಿಶಿಷ್ಟವೃತ್ತಿಸತ್ತ್ವೇಽಪಿ ಯೋಗಃ ಪ್ರಾಣನಿರೋಧಃ ಇತ್ಯನುಕ್ತಾವಪಿ ಚ ನ ಹಾನಿಃ । ರಾಜಯೋಗವಿಜಿಜ್ಞಾಪಯಿಷಯೈವ ಲಕ್ಷಣಸೂತ್ರಪ್ರವೃತ್ತೇಃ। ನನು ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತೇಽಸ್ಮಿನ್ ಧ್ಯೇಯಮಾತ್ರಗೋಚರವೃತ್ತಿಸ್ವೀಕಾರಃ,ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧೇ ತು ಅಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತಿ ಭಾಷ್ಯೇಣ ವಿರುಧ್ಯತೇ ಇತಿ ಚೇನ್ನ । ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಂ ಪ್ರಕಮ್ಯ, ತಾಮಪಿ ಖ್ಯಾತಿಂ ನಿರುಣದ್ಧಿ ಇತ್ಯುತ್ತರಗ್ರನ್ಥೇನ ವಿಷಿಷ್ಟವೃತ್ತಿಮಾತ್ರನಿರೋಧಸ್ಯೈವ ತದರ್ಥತ್ವಜ್ಞಾಪನಾತ್ । ಏತೇನ ತತ್ರ ಧ್ಯೇಯವೃತ್ತಿಸತ್ತ್ವೇ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಾಽಸಿದ್ಧಿಃ । ಅಸತ್ವೇ ತು ಸಮಾಧಿಶಬ್ದಾರ್ಥಹಾನಿಃ। ಮಯ್ಯೇಕಚಿತ್ತತೇತ್ಯಾದ್ಯುದಾಹೃತಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಧ್ಯೇಯಮಾತ್ರಾಕಾರವೃತ್ತೇರೇವ ಯೋಗತ್ವಕಥನಾದಿತ್ಯಾದ್ಯಾಶಙ್ಕಾಪಿ ಸಮಾಹಿತಾ । ಸರ್ವಪದಮಠತಾ ಸೂತ್ರಕಾರೇಣಾಪಿ ತಜ್ಞಾಪನಾತ್ । ಅಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಶಬ್ದಾದಿಭಿರೇವ, ನ ತತ್ರ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಮ್ಯಗಹನ್ತ್ವಾದಿನಾ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ಯಾ ತದರ್ಥಲಾಭಾಚ್ಚ। ಅತ ಏವ ತಾವನ್ಮನೋ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಂ ಹೃದಿ ಯವದ್ಗತಕ್ಷಯಮ್ । ಏತಜ್ಜ್ಞಾನಞ್ಚ ಮೋಕ್ಷಶ್ಚ ಶೇಷೋಽಸ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಃ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರುತಿಷು ಯತ್ರೋಪರಮತೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ಯೋಗಸೇವಯೇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತಿಷು ಚ ಮನೋನಿರೋಧಸ್ಯೈವೋಕ್ತತ್ವೇಽಪಿ ನಾತ್ರ ತಥೋಕ್ತಮ್। ತತ್ರಾಪಿ ವಿವಕ್ಷಿತವಿವೇಕೇನ ಮನೋನಿರೋಧಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟವೃತ್ತಿನಿರೋಧಾತ್ಮಕತ್ವಲಾಭದಿತಿ ದಿಕ್ ॥

ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿತ್ವೇನ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯಾಪ್ಯಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್ ರಾಜಯೋಗವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತೋಽಪಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಸೂತ್ರೇ ಯೋಗಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಃ। ತಥಾ ಚ ಯುಜ ಸಮಾಧಾವಿತ್ಯನುಶಾಸನಾದುಭಯವಿಧಸಮಾಧೇಃ ಸ್ವರೂಪಸಾಧನಭೇದಫಲಪ್ರತಿಪಾದಕಶಾಸ್ತ್ರಮಾರಭ್ಯತೇ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಸೂತ್ರಾರ್ಥಃ। ತದುಭಯಸಾಧರಣಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ ॥ ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವ್ರೂತ್ತಿನಿರೋಧಃ ಇತಿ॥

ತತ್ರ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ರಾಜಸತಾಮಸವೃತ್ತಿನಾಂ ನಿರೋಧ ಉಪಶಮಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ। ಸರ್ವವೃತ್ತೀನಾಂ ನಿರೋಧ ಉಪಶಮಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ಸರ್ವವೃತ್ತೀನಾಂ ನಿರೋಧೋಽಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ। ಯದತ್ಮತತ್ವಂ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್य़ ದೇಹೀ ಏಕಃ ಕೃತಾರ್ಥೋ ಭವತಿ ವೀತಶೋಕಃ *ಯದಾತ್ಮತತ್ತ್ವೇನ ತು ಬ್ರಹ್ಮತತ್ತ್ವಂ ದೀಪೋಪಮೇನೇಹ ಮುಕ್ತಃ ಪ್ರಪಶ್ಯನ್॥ ಅಜಂ ಧ್ರುವಂ ಸರ್ವತತ್ತ್ವೈರ್ವಿಶುದ್ಧಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೇವಂ ಮುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಪಾಶೈಃ । ಯದಾ ಪಞ್ಚವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಜ್ಞಾನಾನಿ ಮನಸಾ ಸಹ , ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ನ ವಿಚಷ್ಟೇತ ತಾಮಾಹುಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ಅಪ್ರಮತ್ತಸ್ತದಾ ಭವತಿ ಯೋಗೋ ಹಿ ಪ್ರಭವಾಪ್ಯಯೌ॥ ಮನ ಏವ ಮನುಷ್य़ಾಣಾಂ ಕಾರಣಂ ಬನ್ಧಮೋಕ್ಷಯೋಃ । ಬನ್ಧಾಯ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಂ ಮೋಕ್ಷೋ ನಿರ್ವಿಷಯಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಸರ್ವವಿತ್ತಿಶೂನ್ಯರೂಪಾಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ತು ಸಮಾಧ್ಯಙ್ಗಿನಃ ಯೋಗಸ್ಯ ಮಧುಮತೀಮಧುಪ್ರತೀಕಾವಿಶೋಕಸಂಸ್ಕಾರಾಖ್ಯಾಸು ಭೂಮಿಷು ಸತೀಷು ಲಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಮಣಿಮನ್ತ್ರಾದಿನ್ಯಾಯೇನ ಕೈವಲ್ಯಹೇತುತ್ವಂ ಸ್ವಜನ್ಯಾದೃಷ್ಟದ್ವಾರಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಹೇತುತ್ವಂ॥

ಅಥವಾ ನಿರೋಧಃ ;- ಚಿತ್ತವೃತ್ತಯೋನಿರುಧ್ಯನ್ತೇಽಸ್ಮಿನ್ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ಯಾ ವೃತ್ತಿಹೀನಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಪರಮಾತ್ಮನಿ । ಏಕೀಕೃತ್ಯ ವಿಮುಚ್ಯೇತ ಯೋಗಯುಕ್ತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚ ಸರ್ವಾನರ್ಥವಿರೋಧ್ಯಖಣ್ಡಾಕಾರವೃತ್ತಿಪರ್ಯವಸಾಯೀ ಬೋಧ್ಯಃ । ವಿರೋಧಿಪದಾರ್ಥಸ್ಯೈವ ನಾಶ್ಯನಾಶರೂಪತ್ವಾತ್ ಪ್ರಗಭಾವಾದೌ ತಥಾ ದರ್ಶನಾತ್ । ಅತ ಏವ ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷರೂಪಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಾಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾಭ್ಯಾಂ ಯೋಗಸ್ಯ ವಿಭಜನಮಪ್ಯಗ್ರೇ ಸಂಗಚ್ಛತೇ । ಅತ ಏವ ನ ಯೋಗಸ್ಯ ವೈರ್ಥ್ಯಮಪಿ । ತಾದೃಶವೃತ್ತೇರ್ಭಾವನಾಸಹಕೃತಮನಃ ಪ್ರಮಾಣಜನ್ಯತ್ವೇನಾಪರೋಕ್ಷತಯಾಽಜ್ಞಾನೋಚ್ಛೇದಕ್ಷಮತ್ವಾದಿತ್ಯಗ್ರೇ ಸ್ಫುಟೀ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।ದ್ವೌ ಕ್ರಮೌ ಚಿತ್ತ ನಾಶಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಜ್ಞಾನಞ್ಚ ರಾಘವ ।ಯೋಗೋ ವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಯಗವೇಕ್ಷಣಮ್ । ಅಸಾಧ್ಯಃ ಕಸ್ಯಚಿದ್ ಯೋಗಃ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ತತ್ವನಿಶ್ಚಯಃ । ಪ್ರಕಾರೌ ದ್ವೌ ತತೋ ದೇವೋ ಜಗಾದ ಪರಮಃ ಶಿವ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾಸಿಷ್ಠೇ ಯೋಗಜ್ಞಾನಯೋಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವಕಥನಂ ತು ಯೋಗವೃತ್ತೇಃ ಶಾಸ್ತ್ರಜವೃತ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಮ್ ।ಬಹಿರ್ಮುಖಾನಾಂ ವಾಕ್ಯತೋಽಖಣ್ಡಾರ್ಥಬೋಧ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ದುರ್ಲಭತ್ವಾತ್ ಇತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ।

ಸೋಽಯಂ ಯೋಗಃ ಭೂಮಿವಿಶೇಷಃ ಏವ ಆವಿರ್ಭವತಿ, ನ ಸರ್ವಾಸು ಭೂಮಿಷು । ತಥಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಿಪ್ತಮೂಢವಿಕ್ಷಿಪ್ತೈಕಾಗ್ರನಿರುದ್ಧಾಖ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಭೂಮಯೋಽವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಃ ಭವನ್ತಿ ।ತತ್ರ ನ ತಿಸೃಣಾಮುಪಯೋಗಃ । ಬಹಿಃಪ್ರವೃತ್ತಿಭೂಯಸ್ತ್ವಾತ್ । ಅಪಿ ತು ದ್ವಯೋರೇವಾನ್ತ್ಯಯೋಃ। ತತ್ರ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ರಜಸಃ ಉದ್ರೇಕಾದಸ್ಥಿರಂ ಬಹಿರ್ಮುಖತಯಾ ಸುಖದುಃಖಾದಿವಿಷಯೇಷು ವ್ಯವಹಿತೇಷು ವಿಕಲ್ಪಿತೇಷು ಸಂನಿಹಿತೇಷು ಚ ಪ್ರೇರಿತಂ ಭವತಿ । ತಚ್ಚ ಸದೈವ ದೈತ್ಯದಾನವಾದೀನಾಮ್ । ಮೂಢಂ ತಮಸ ಉದ್ರೇಕಾತ್ ಕೃತ್ಯಾಽಕೃತ್ಯವಿಭಾಗಮುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರ್ವಿರುದ್ಧಕೃತ್ಯೇಷ್ವೇವ ನಿರನ್ತರಂ ಭವತಿ । ತಚ್ಚ ಸದೈವ ರಕ್ಷಃ ಪಿಶಾಚಾದೀನಾಮ್ । ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಸತ್ವೋದ್ರೇಕಾದ್ರಜೋವಿಶಿಷ್ಟಂ ದುಃಖಸಾಧನಂ ಪರಿಹೃತ್ಯ ಸುಖಸಾಧನೇಷ್ವೇವ ಶಬಾದಿಷು ಪ್ರವತ್ತಂ ಭವತಿ ।ತಚ್ಚ ಸದಿವ ದೇವಾನಾಮ್ । ಏಕಾಗ್ರ್ಯಂ ತು ರಜಸೋಽಪ್ಯಭಾವೇನ ಶುದ್ಧಸತ್ವೋದ್ರೇಕಾದಾತ್ಮಮಾತ್ರಗೋಚರಂ ಸಗುಣಬ್ರಹ್ಮಗೋಚರಂ ವಾ ಸವಿಕಲ್ಪಕಸಾತ್ವಿಕವೃತ್ತಿವಿಷಿಷ್ಟಮ್ ।ತಚ್ಚ ಸದೈವ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಾನಾಮ್ । ದೇವಾಸುರಗನ್ಧರ್ವರಕ್ಷೋಮನುಷ್ಯಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ನಿರುದ್ಧಮ್ । ತಚ್ಚಾಪಿ ನಿರೋಧವಿಶಿಷ್ಟಂ ಯೋಗಿನಾಮೇವ ಭವತಿ । ವರ್ತಮಾನಾಧ್ವನಿ ಪ್ರವೇಶಲಕ್ಷಣನಿರೋಧಸ್ಯಾನಾತ್ಮಾಕಾರಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧೇಚ್ಛಾಸಹಕೃತಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಾದಿಪಾಟವೈಕಸಧ್ಯಸ್ಯಾನ್ಯತ್ರಾಸಮ್ಭವಾತ್ । ತಸ್ಮಾನ್ನಿರೋಧ ಏವಾಽಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ॥೨॥

ನಿರೋಧವಾಂಸ್ತು ಯೋಗೀ । ದ್ವಿವಿಧಃ ;- ಯುಕ್ತೋಽಯುಕ್ತಶ್ಚ । ತತ್ರ ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಹಿತಮನಾಃ । ಯಃ ಕೇವಲಸಮಾಧಿನಿಷ್ಟಃ ಮೋಕ್ಷಮಭಿವಾಞ್ಛತಿ । ಅಯುಕ್ತಸ್ತ್ವಸಮಾಹಿತಮನಾಃ ಪ್ರಾರಬ್ಧದೋಷಾತ್ ಪ್ರತಿಭಾದಿಸಿಧ್ಯಾದಿಕಮಪಿ ವಾಞ್ಛನ್ನುಪಹತಸಮಾಧಿಃ। ತತ್ರಾಯುಕ್ತೋಽನೇಕಾರ್ಥದ್ರ್ಷ್ಟತ್ವೇನ ಸೋಪಾಧಿರಪಿ ।ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗೇ ಸ್ಥಿತಃ ಕಿಂಸ್ವರೂಪಃ । ಕಿಂ ಸಾಂಖ್ಯಪಾತಞ್ಜಲಾದಿಸಮ್ಮತಶ್ಚಿತ್ತತ್ತಕಾರ್ಯಸಾಕ್ಷಿಮಾತ್ರರೂಪಃ? ಉತ ಕಿಂ ಬೋಧರೂಪೋಽಪಿ ಸಂಸ್ತದಾನೀಂ ಸವಿಷಯತ್ವನಿರ್ವಾಹಕವೃತ್ಯಾದ್ಯುಪಾಧೇರಭಾವನ್ನಿರ್ವಿಷಯ ಏವ್ ।ಅಥವಾ ತಾರ್ಕಿಕವೈಶೇಷಿಕಪ್ರಭಾಕರಸಮ್ಮತಃ ಸುಷುಪ್ತ್ಯಾದಾವಿವ ಸಾಮ್ಗ್ರ್ಯಭಾವೇನ ವಿಷಯಮಗೃಹ್ಣನ್ ತದಾನೀಮಪಿ ಜಡ ಏವ । ಕಾಷ್ಟಾದಿವಾನ್ನಿರ್ವಿಷಯಸ್ಯ ಪ್ರಕಾಶತ್ವಾಯೋಗಾತ್ । ಉತ ಆತ್ಮನಃ ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷಾದಾತ್ಮಮಾತ್ರದ್ರಷ್ಟಾ ಚೇತನಃ । ಅಥವಾ ಶೂನ್ಯವಾದಿವಿಜ್ಞಾನವಾದಿಸಮ್ಮತೋ ದಶಾಕ್ಷಯಂ ದೀಪಾದಿವದ್ ವಿಷಯನಿರೂಪ್ಯೋ ವಿಷಯೋಪರಮಾನ್ನ ಪಶ್ಯತಿ ? ಉತ ಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಜ್ಞಾನೋಪರಮೇಽಪಿ ಸುಷುಪ್ತಾವಿವಾಽಽಲಯವಿಜ್ಞಾನಸನ್ತತಿರೂಪಸ್ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತದಾನೀಮಪಿ ವಿದ್ಯಮಾನ ಚಿತ್ತರೋಧರೂಪಸ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಷಯತ್ವಾಯೋಗೇನ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಪಕ್ಷಸ್ಯ ಬಾಧಾತ್ ತಾರ್ಕಿಕೋಕ್ತಯೋಃ ತೃತೀಯತುರ್ಯಯೋಸ್ತು, ಯೋಯಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಯ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತ್ಯಾ ತನ್ಮತೇ ವಿಶೇಷಗುಣಯೋಗೇನೈವಾತ್ಮನಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸ್ಯಾಙ್ಗೀಕಾರಾದಾತ್ಮಮಾತ್ರದರ್ಶನರೂಪನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಸಮಾಧೇರ್ಬಾಧೇನ ಚ ಭಾಧಾತ್ । ಬೌದ್ಧಭಿಮತಯೋಃ ಪಞ್ಚಮಷಷ್ಠಪಕ್ಷಯೋಃ ತು ಅವಿನಾಶೀ ವಾ ಅರೇ ಅಯಮಾತ್ಮಾ ಅನುಚ್ಛ್ಇತ್ತಿಧರ್ಮೇತ್ಯಾದಿಶ್ರ್ಯುತ್ಯಾ ಅಸತಃ ಕ್ಷಣಿಕತ್ವಾಯೋಗೇನ ಚ ಬಾಧಾತ್ ಸ್ವಾಭೋಪ್ರೇತಂ ಪ್ರಥಮಪಕ್ಷಮೇವ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಯತಿ ॥ ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಸ್ವರೂಪೇ ಅವಸ್ಥಾನಮ್ ಇತಿ । ತದಾ ಸಕಲಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಕಾಲೇ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಚಿತ್ತತದೃತ್ತಿನಿರೋಧಪರಿಣಾಮಸಾಕ್ಷಿಣಃ ಚಿತ್ತಶಕ್ತೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇ ತತ್ತ್ವೇನ ಚಿತ್ತಾದೇರಪಿ ಅನವಗಾಹಿತಯಾ ನಿರ್ವಿಷಯೇ ನಿರುಪಪ್ಲವೇ ಸ್ವಪ್ರಕಶಾನಾವೃತಸಚ್ಚಿದ್ರೂಪೇ ಅವಸ್ಥಾನಂ ಕುಸುಮಾಪಾಯೇ ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯ ಅಲೋಹಿತೇ ಸ್ವಸ್ವರೂಪ ಇವ ಕ್ಲೇಶಾದ್ಯಪಾಯೇ ಚಿತ್ತದ್ಯಸಂಕ್ರಮೇಣ ಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ಯಭಿಮಾನನಿವೃತ್ಯಾ ಅಭೇದೇನಾವಸ್ಥಿತಿಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ವಭಾವತ್ ಸ ಕರ್ಯಚಿತ್ತರೋಧಾತ್ಮಾಽಪಿ ಸನ್ ನಿರುಪಾಧಿಸ್ವರೂಪಾತ್ಮನಾ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಯಾವತ್ ।ಇತ್ಥಞ್ಚ ಚಿತಿಶಕ್ತೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಷಯಸ್ವಪ್ರಕಾಶಸಚ್ಚಿದ್ರೂಪತಾ ಏವ ಸ್ವರೂಪಮ್ ।

ವಿಷಯಗ್ರಾಹಿತಾ ತು ಔಪಾಧಿಕೀ । ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ನಿರೋಧಕಾಲೇಽಸತ್ವೇಽಪಿ ನ ಹನಿಃ। ಪಾಕನಿವೃತ್ತೌ ಪಾಚಕಸ್ಯೇವ ತದುಪಕ್ಷಿತಸಾಕ್ಷಿಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾಬಧಾತ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವತೋ ನಿರುಪಾಧಿಸತ್ಸ್ವಪ್ರಕಾಶರೂಪಸ್ಯಪ್ಯಾತ್ಮನಃ ಉಪಾಧಿಭಿಃ ಔಪಾಧಿಕಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ತತ್ರ ತರ ನಿರೋಧಸಮಾಧಿನಾ ಸಂಸ್ಕಾರಸಹಿತಚಿತ್ತಶೇಷವೃತ್ತಿನಿರೋಧೇ ಶಾನ್ತಘೋರಮೂಢಾವಸ್ಥಾನಿವೃತ್ತೌ ಹಿ ಜೀವನ್ನೇವ ವಿದ್ವಾನ್ ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರುತ್ಯುಕ್ತಾ ನಿರ್ವಿಕಾರಸ್ವರೂಪಾಽವಸ್ಥಿತಿರೂಪಾಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಃ ಭವತಿ । ಪರಮಮುಕ್ತಿಸ್ತು ವಕ್ಷಮಾಣಪ್ರಜ್ಞಾಕಾಷ್ಠಾಯಾಂ ಪ್ರಾನ್ತಭೋಗಾನ್ತೇ ಪ್ರತಿಪ್ರಸವೇನೌಪಾಧಿಕರೂಪಾತ್ಯನ್ತಿಕನಿವೃತ್ತಾವಾತ್ಯನ್ತಿಕಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ವ್ಯಕ್ತೀಭವಿಷಯ್ತಿ ಚೇದಮುಪರಿಷ್ಟಾದಿತಿ ದಿಕ್ ॥೩॥

ವೃತ್ತೀತಿ ಇತರತ್ರ ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ವೃತ್ತಿಸಾರೂಪ್ಯಾಽಞ್ಚಿತೇನ ಸಹ ದ್ರಷ್ಟುರ್ವೃತ್ತೌ ಸಾರೂಪ್ಯಮವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಶಾನ್ತಘೋರಮೂಢಾಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವೃತ್ತಯಃ ಕ್ಷಣಭಙ್ಗುರಾಃ। ತಾಭಿರವಶಿಷ್ಟಾಃ ತತ್ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬರೂಪಾಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ । ಯಾಭಿಃ ಶಾನ್ತೋಽಸ್ಮಿ, ದುಃಖಿತೋಽಸ್ಮಿ, ಮೂಢೋಽಸ್ಮಿ ಇತಿ ಅಧ್ಯವಸ್ಯತಿ। ಅತೋ ನ ಸ್ವಭಾವಾತ ಪ್ರಚ್ಯುತಿಃ। ನ ಹಿ ಲೌಹಿತ್ಯಪ್ತೈಬಿಮ್ಬಕಾಲೇಽಪಿ ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯುತಿರಸ್ತಿ। ಅತಾತ್ವಿಕಾನ್ಯಥಾಭಾವಸ್ಯ ವಿಕಾರಿತ್ವಾಪ್ರಯೋಜಕತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ॥೪॥

ವೃತ್ತಯ ಇತಿ ವೃತ್ತಯಶ್ಚೈತ್ರಾದಿಭೇದಾತ್ ವೃತ್ತಿಸಮೂಹಾಃ, ಪಞ್ಚತಯ್ಯಃ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಾ ಅವಯವಾ ಯಾಸಾಂ ತಾಃ। ಅವಯವಿನೋ ವೃತ್ತಿಸಮೂಹಾಃ ಪ್ರಮಾಣಾದಿಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಾವಯವಕಾ ಇತಿ ಯಾವತ್। ತಾಸಾಂ ಹಾನೋಪಾದಾನಸಿದ್ಧಯೇ ಭೇದಮಾಹ॥ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಽಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಇತಿ॥ ತತ್ರ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ವಿವಿಧಾನೇಕವಿಷಯವಾಸನಾನಿಬನ್ಧನಾ ರಾಗಾದಿಹೇತುತಯಾ ದುಃಖಾಖ್ಯಕ್ಲೇಷಫಲಿಕಾ ವಿಷಯಾಕಾರವೃತ್ತಯೋ ರಾಜಸ್ಯಸ್ತಾಮಸಸ್ಯಶ್ಚ। ತಾಭಿಸ್ತೃಷ್ಣಾದಿದ್ವಾರಾ ಪರಾನುಗ್ರಹನಿಗ್ರಹಾಭ್ಯಾಂ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಯೋರುತ್ಪತ್ಯಾ ದುಃಖಧರಾಯಾ ಏವಾನುಭವಾತ್। ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತಿತತ್ಸಾಧನಸಮ್ಬನ್ಧಾಃ ಕ್ಲೇಷಫಲಕವೃತ್ತಿವಿರೋಧಿನ್ಯಃ ಸಾತ್ವಿಕ್ಯಃ। ಅಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಮಾಣವೃತ್ತರಾತ್ಮಗೋಚರಾಯಾಃಕ್ಲೇಶಾದಿವಿರೋಧಿತ್ವೇನ, ವಿಪರ್ಯಸ್ಯ ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದೌ ವಿಷ್ಣ್ವಾದಿಧೀರೂಪಸ್ಯ ಪುಣ್ಯವಿಶೇಷಜನಕತ್ವೇನ, ವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ಭೇದವಾದಿಮತೇ ತತ್ತ್ವಮಸ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಜನ್ಯಾಭೇದಬೋಧಸ್ಯ ಕಥಞ್ಚಿತ್ ತತ್ತದುದ್ಧಾರಕತ್ವೇನ, ನಿದ್ರಾಯಾಃ ಸುಖಾದ್ಯನುಭಾವಕತ್ವೇನ, ಸ್ಮೃತೇರ್ನೀಲಮೇಘಾದಿದರ್ಶನೇನ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾದಿ ವಿಷಯಿಣ್ಯಾ ಅದೃಷ್ಟೋತಾದಕತ್ವೇನ ಸ್ಫುಟಂ, ತಾಭಿರೇವ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ದೃಷ್ಟಾಽದೃಷ್ಟದ್ವಾರ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾವೃತ್ತೀನಾಂ ನಿರೋಧಶ್ಚ ಭವತೀತ್ಯತೋ ತಾಸಾಂ ನಿರೋಧೋ, ನ ವಾ ಸರ್ವಾಸಾಂ ನಿರೋಧನಾರ್ಥಂ ಸಾಧನಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಯಾಸಶ್ಚೋಚಿತ್ತಸ್ತಥಾಪ್ಯಾಸಾಂ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನಿರ್ವಾಣಹೇತುತ್ವಸ್ವಸ್ವರೂಪಾನನುಗುಣತ್ವೇನ ನಿರೋಧಃ ಸರ್ವಾಸಾಮಾತ್ಯನ್ತಿಕನಿರೋಧಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯಾಸಾನ್ತರಶ್ಚೋಚಿತ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ॥೫॥

ಪ್ರಮಾಣೇತಿ ಉದ್ದೇಶಫ್ಲಮಿತೋನ್ಯಾಃ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾ ವೃತ್ತಯೋ ನ ಸನ್ತೀತಿ। ಯದ್ಯಪಿ ಲಾಘವತರ್ಕಾನುಗೃಹೀತಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ವಿಶೇಷಾಂಶಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಽಪ್ರಮಾತ್ವಾವಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪ್ರತಿ ಹೇತುತ್ವಾವಧಾರಣಾತ್ ವಿಪರ್ಯಯಾದೀನಾಂ ಸಾಕ್ಷಾಶ್ರಿತಾಽವಿದ್ಯಾವೃತ್ತಿತ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ವೇದಾನ್ತಿಭಿರಙ್ಗೀಕೃತಸ್ಯ ಯುಕತತ್ವಾನ್ನ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿತ್ವಕಥನಂ ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಸ್ವಮತೇಽನಿರ್ವಚನೀಯಾಽನಾದ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಮಾನಾಭಾವೇನಾನಙ್ಗೀಕಾರಾನ್ಮನಃ ಪರಿಣಾಮತ್ವಮೇವ ವಿಪರ್ಯಯಾದೀನಾಮ್। ಅತ ಏವ ಸ್ವಪ್ನಶುಕ್ತಿರಜತಾದಯೋಽಪಿ ಚಿತ್ತಪರಿಣಾಮಾ ಏವ ಬಾಧಾಬಾಧಾಭ್ಯಾಂ ಸದಸದ್ರೂಪಾ ಇತಿ ಸದಸತ್ಖ್ಯಾತಿರಿತ್ಯಾದಗ್ರೇ ವಿದ್ಯಾಸೂತ್ರೇ ಸ್ಫುಟೀಭವಿಷ್ಯತಿ॥೬॥

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇತಿ ತತ್ರೋಪಮಾನಸ್ಯ, ಗವಯಪದಂ ಗವಯವಾಚಕಮ್। ಅಸತಿ ವೃತ್ಯನ್ತರೇ ವೃದ್ಧೈಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಯೋಜಮಾನತ್ವಾತ್। ಯೋಽಸತಿ ವೃತ್ತ್ಯನ್ತರೇ ವೃದ್ಧೈರ್ಯತ್ರ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ಸ ತದ್ವಾಚಕಃ। ಯಥಾ ಗೋಶಬ್ದಾದಿಃ। ಗವಯೋ ಗವಯಪದವಾಚ್ಯೋ ಗೋಸದೃಶತ್ವಾತ್। ವ್ಯತಿರೇಕೇ ಘಟವದಿತ್ಯಾದ್ಯನುಮಾನೇ।

ಅರ್ಥಾಪತ್ತೇರಪಿ, ಅಯಂ ರಾತ್ರಿಭೋಜೀ, ದಿವಾಽಭುಞ್ಜಾನತ್ವೇ ಸತಿ ಪೀನತ್ವಾದಿತ್ಯನುಮಾನೇ। ಅನುಪಲಬ್ಧೇಸ್ತು, ಯದಿ ಸ್ಯಾದುಪಲಭ್ಯೇತೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಿಯೋಗಿಸತ್ವಪ್ರಸಞ್ಜಿತಪ್ರತಿಯೋಗ್ಯುಪಲಬ್ಧ್ಯಭಾವರೂಪಾಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಸಹಕಾರಿತ್ವೇನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇ। ಇತಿ ಹೋಚುರಿತ್ಯೈತಿಹ್ಯಸ್ಯ ತು ಶಬ್ದೇ। ಸಮ್ಭವಸ್ಯ ತು, ಖಾರ್ಯಾಂ ದ್ರೋಣಾದಿ ಪರಿಮಾಣಸಮ್ಭಾವನಾರೂಪಸ್ಯಾನುಮಾನೇ। ಚೇಷ್ಟಾಯಾ ಅಪಿ, ಗೇಹೇ ಕತಿ ಘಟಾಃ ಸನ್ತೀತಿ ಪ್ರಶ್ನೇ, ದಶಾಙ್ಗುಲೀಪ್ರದರ್ಶನರೂಪಾಯಾ ಅನುಮಾನೇ, ದಶಾದಿಪರಸ್ಮರಣೇ ತು ಶಬ್ದ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ತ್ರೀಣ್ಯೇವ ಪ್ರಮಾಣಾನೀತಿ ಭಾವಃ। ತತ್ರಾಽವಿಸಂವಾದಿ ಜ್ಞಾನಮ್, ಅನಧಿಗತತತ್ತ್ವಬೋಧೋ ವಾ ಪ್ರಮಾ, ತತ್ಕರಣಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಪ್ರಮಾಣಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್। ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಸಞ್ಚಾರಮಾರ್ಗೇಣ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧಾಚ್ಚಿತಸ್ಯಾಖಿಲಾರ್ಥವಾಸನಾವತ್ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾತ್ಮನೋಽರ್ಥಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾವಧಾರಣಪ್ರಧಾನಾ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್। ಯಥಾ, ಘಟೋಽಯಮಿತ್ಯಾದಿಗೃಹೀತವ್ಯಾಪ್ತಿಕೇನ ಹೇತುನಾ ಸಾಧ್ಯವತಿ ಪಕ್ಷೇ ಜ್ಞಾಯಮಾನೇನ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಮನಾಧ್ಯವಸಾಯೋನುಮಾನಮ್। ತಚ್ಚಾನುಮಾನಂ ತ್ರಿವಿಧಮುಕ್ತಂ ನ್ಯಾಯೇ – ಪೂರ್ವವತ್, ಶೇಷವತ್, ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ದೃಷ್ಟಂ ಚೇತಿ। ಪೂರ್ವವತ್ ಪೂರ್ವಮ್ ಅನ್ವಯಸ್ತದ್ವತ್ ಕೇವಲಾನ್ವಯೀತ್ಯರ್ಥಃ। ಯಥಾ – ಇದಮಭಿಧೇಯಂ, ಪ್ರಮೇಯತ್ವಾತ್, ಸಮ್ಮತವದಿತ್ಯಾದಿ ಶೇಷೋ ವ್ಯತಿರೇಕಸ್ತದ್ವತ್ ಕೇವಲವ್ಯತಿರೇಕೀ। ಯಥಾ – ಪೃಥಿವೀ ಇತರೇಭ್ಯೋ ಭಿದ್ಯತೇ, ಗನ್ಧವತ್ವಾತ್ ವ್ಯತಿರೇಕೇ ಜಲಾದಿವದಿತ್ಯಾದಿ। ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ದೃಷ್ಟಮ್। ಅನ್ವಯೇನ ವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಚ ಗೃಹೀತವ್ಯಾಪ್ತಿಕಮ್। ಯಥಾ – ವನ್ಹಿಮಾನ್ ಧೂಮಾದಿತ್ಯಾದಿ। ಪ್ರಕೃತವಾಕ್ಯಾರ್ಥಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನವತ್ವರೂಪಾತತ್ವವಿಶಿಷ್ಟೇನ ಪುರುಷೇಣ ಇಷ್ಟಶ್ರುತಾನುಮಿತಾರ್ಥಾನಾಂ ಪರಂ ಪ್ರತಿ ಯಥಾರ್ಥಬೋಧಾರ್ಥಮುಪದಿಷ್ಟೇನಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾಸತ್ತಿಯೋಗ್ಯತಾದಿಮತಾ ಶಬ್ದೇನ ಶ್ರೋತುಸ್ತದರ್ಥಾಕಾರಾ ವೃತ್ತಿರಾಗಮಃ। ಯಥಾ ಸ್ವರ್ಗಕಾಮೋ ಯಜೇತಾದಿವಾಕ್ಯಾಟ್ ಸ್ವರ್ಗಕಾಮನಾವತಾ ಯಾಗಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ। ಪೌರುಷೇಯೋ ಬೋಧಃ ಸರ್ವತ್ರ ಫಲಮ್। ಯೇನ, ಜಾನಾಮಿ, ಜ್ಞಾತಃ ಸ್ಫುರತಿ ಘಟಾದಿಃ ಪ್ರಕಟ ಇತ್ಯೇವಂ ವ್ಯವಹರತಿ ಜನಃ। ತತ್ರ ಯತ್ರ ಯಸ್ಯ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಭ್ರಮಾದಿಮಾನನಾಪ್ತೋ ವಕ್ತಾ ಸ ನಾಗಮಃ। ಯಥಾ ಚೈತ್ಯವನ್ದನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಮನ್ವಾದಿಸ್ಮೃತಯಸ್ತು ನಿರ್ಣೀತಪ್ರಮಾಣವೇದಮೂಲಕತ್ವಾದಾಗಮಾ ಏವ। ಏವಮನ್ಯೇಽಪಿ ದ್ರಷ್ಟಾರ್ಥಕಾ ಅಸ್ಮದಾದಿ ಶಬ್ದಾ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ॥೭॥

ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ಲಕ್ಷ್ಯನಿರ್ದೇಶಃ। ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್। ತಚ್ಚಾಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನಮ್। ತದ್ವಿಕಲ್ಪೇಽಪ್ಯನುಗತ ಇತ್ಯತ ಆಹ॥ ಅತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಮಿತಿ ತಚ್ಚ ರೂಪಂ ಚೇತಿ ತದ್ರೂಪಂ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪಮ್। ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ವಿದ್ಯತೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಬಾಧಾಽಪ್ರತಿಬಧ್ಯತ್ವಂ ಯಸ್ಯ ತತ್। ಯಥಾ ಶುಕ್ತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷದರ್ಶನಪ್ರತಿಬದ್ಧ್ಯಂ ರಜತಾದಿಜ್ಞಾನಮ್। ವಿಕಲ್ಪಸ್ತು ಪ್ರತ್ಯಯಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾವದ್ ಬಾಧಾಽಪ್ರತಿಬದ್ಧ್ಯ ಏವ। ಇದಮಾನಿತ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞಾತೇಽಪಿ ಬಾಧಿತತ್ತ್ವೇ ಕಲಹಾದೌ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನೋದಯಾತ್। ಅತೋ, ನ ತತ್ರಾತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ। ಬಾಧಬಾಧ್ಯಪರೋಕ್ಷಪ್ರಮಾಯಾಮತಿವ್ಯಾಪ್ತಿವಾರಣಾಯ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮಿತಿ॥೮॥

ಶಬ್ದೇತಿ॥ ಶಬ್ದಞ್ಚ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನೇ। ತೇ ಅನುಪಾತಿಮೀ ಜನಕೇ ಯಸ್ಯ ಸ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾನುಪಾತೀ, ಶ್ರೋತುಃ ಶ್ರೂಯಮಾಣಶಬ್ದಹೇತುಕಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತುಃ ಪದ್ಥೋಪಸ್ಥಿತಿಹೇತುಕಃ ಬಾಧನಿಶಯೇಽಪಿ ಕಲಹಾದೌ ನರಶೃಙ್ಗಾದಿಪ್ರಯೋಗೇ, ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಾದೌ ಚ ಸರ್ವಾನುಭವಸಿದ್ಧಃ। ವಸ್ತುಶೂನ್ಯೋ ಬಾಧಿತವಿಷಯಪ್ರತ್ಯಯಃ ನರವಿಷಾಣಂ, ಖಪುರುಷಂ, ಚೈತನ್ಯಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಿತ್ಯಾದ್ಯಾಕಾರಾ ವಿಕಲ್ಪಾಖ್ಯಾ ವೃತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ। ವಸ್ತುಶೂನ್ಯತ್ವಾನ್ನಾಯಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್। ಬಾಧಾಪ್ರತಿಬಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ನ ವಿಪರ್ಯಯಃ। ನ ಚ ಬಾಧಬುದ್ಧಿಸತ್ತ್ವೇ ವಿಶಿಷ್ಟ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಥಂ, ಲೌಕಿಕಸನ್ನಿಕರ್ಷಾಜನ್ಯದೋಷವಿಶೇಷಾಜನ್ಯವಿಶಿಷ್ಟಬುದ್ಧೇರ್ಬಾಧಪ್ರತಿಬದ್ಧ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ವಾಚ್ಯಮ್। ಸತ್ಯಪಿ ಬಾಧನಿಶ್ಚಯೇ, ಧೂಮಸ್ತೋಮಂ ತಮಶ್ಶಙ್ಕೇ ರಾಧಾವಿರಹಶುಷ್ಮಣಾಮಿತ್ಯಾದ್ಯುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಾದಿವಾಕ್ಯತಃ ಶಾಬ್ದಬೋಧಸ್ಯಾನುಭವಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ಶಾಬ್ದಾತಿರಿಕ್ತತ್ವೇನಾಪಿ ತಾದೃಶಾಧಿಪೋ ವಿಶೇಷಣೀಯತ್ವಾತ್। ಅನಾಹಾರ್ಯಬುದ್ಧೇರೇವ ತಥಾವಿಧಾಯಾ ಬಾಢಪ್ರತಿಬಧ್ಯತ್ವಾಙ್ಗೀಕಾರಾಚ್ಚ। ಅನ್ಯಥಾ ಕಲಹತರ್ಕಾದಿನಾಪಿ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ನ ಸ್ಯಾತ್। ನಯ್ಯಾಯಿಕಾನಾಂ ತು ಯೋಗ್ಯತಾಯಾ ಬಾಧೇನಾತ್ರ ಶಬ್ದಾಽಽಹಾರ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಅಸಮ್ಭವಾತ್ ಪದಾರ್ಥೋಪಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಂ ನ ಶಾಬ್ದಬೋಧ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ॥೯॥

ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನವೃತ್ತೀನಾಮಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ ಜನಯತೀತಿ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಹೇತುಃ ತಮ ಆಲಮ್ಬನಂ ವಿಷಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ವೃತ್ತಿರ್ನಿದ್ರಾ। ಅಸ್ಯಾಃ – ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಚೇದಿಷಮಿತಿ ಸುಷುಪ್ತ್ಯನನ್ತರಂ ಜಾಗರೇ ಸ್ಮೄತಿದರ್ಶನಾತ್ ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚಾನುಭವವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಪತ್ತೇರ್ವೃತ್ತಿತ್ವಮ್। ವೃತ್ತಿಪದಂ ತು, ಜ್ಞಾನಸಾಂಆನ್ಯಾಭಾವೋ ನಿದ್ರೇತಿ ತಾರ್ಕಿಕಮತನಿರಾಸಾಯ। ಅತ್ರ ಭಾಶ್ಯಮ್॥ ಸಾ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಬೋಧೋ ಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಷಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಿಶೇಷ ಏವ। ಕಥಮ್। ಉಚ್ಯತೇ। ಸುಖಮಹಮ್ಸ್ವಾಪ್ಸಂ, ಪ್ರಸನ್ನಂ ಮೇ ಮನಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಮೇ ವಿಶಾದೀಕರೋತಿ। ದುಃಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ಸ್ತ್ಯಾನಂ ಮೇ ಮನೋ ಭ್ರಮತ್ಯನವಸ್ಥಿತಮ್। ಗಾಢಂ ಮೂಢೋಽಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ, ಗುರೂಣಿ ಮೇಽಙ್ಗಾನಿ ಕ್ಲಾನ್ತಂ ಮೇ ಚಿತ್ತಮಽಲಂ ಮುಷಿತಮಿವ ತಿಷ್ಠತೀತಿ। ಸ ಖಲ್ವಯಂ ಪ್ರಬುದ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಷೋ ನ ಸ್ಯಾದ್ ಅಸತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಾನುಭವೇ। ತದಾಶ್ರಿತಾಃ ಸ್ಮೃತಯಶ್ಚ ತದ್ವಿಷಯಾ ನ ಸ್ಯುಃ। ತಸ್ಮಾಟ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಿಶೇಷೋ ನಿದ್ರಾ। ಸಾ ಚ ಸಮಾಧಾವಿತರಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನಿರೋದ್ಧವ್ಯೇತಿ॥ ಭಾಷ್ಯಾರ್ಥಸ್ತು – ಸಾ ಚ ನಿದ್ರಾ ತು ಸಮ್ಪ್ರಬೋಧೇ ಜಾಗರೇ, ಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಷಾಟ್ ಸ್ಮರಣಾತ್, ಪ್ರತ್ಯಯವಿಶೇಷ ಏವ ವೃತ್ತಿರೂಪೈವ ನ ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವೋ ನ ವಾ ಸಾಕ್ಷಿರೂಪಾ। ಜಾಗರೇ ಸ್ಮರಣಾನುಪಪತ್ತೇಃ। ಅನುಭವಸೂಕ್ಷ್ಮಾವಸ್ಥಾರೂಪಸಂಸ್ಕಾರಂ ವಿನಾ ಸಾಕ್ಷಿಣಾಽಪಿ ಸ್ಮೃತೇರಸಮ್ಭವಾತ್ ಸ್ಮರಣಾಕಾರಂ ಪೃಚ್ಛತಿ ಕಥಮಿತಿ। ಉತ್ತರಮಾಹ। ಉಚ್ಯತ ಇತಿ। ವೃತ್ತಿಮಾತ್ರಸ್ಯ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕತ್ವಸೂಚನಾಯ ತದುಕ್ತಮ್। ಆದೌ ಸತ್ತ್ವಫಲಮಾಹ। ಸುಖಮಿತಿ। ತತಸ್ತಭಿನಯತಿ। ಪ್ರಸನ್ನಂ ನಿರ್ಮಲಮ್। ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಸ್ವಸ್ಮಿಞ್ಜಾಯಮಾನಾಂ ಯಥಾರ್ಥವೃತ್ತಿಂ, ವಿಶಾರದೀಕರೋತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾರ್ಥಗ್ರಹಣಯೋಗ್ಯಾಂ ಕರೋತಿ। ಇದಞ್ಚ ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕಸ್ಯ ಫಲಮ್। ರಜಸಃ ಫ್ಲಮಾಹ। ದುಃಖಮಿತಿ। ತತಸ್ತದಭಿನಯತಿ। ಗುರೂಣಿ ಮೇಽಙ್ಗಾನಿ, ಅಲಮತ್ಯನ್ತಂ, ಮುಷಿತಮಿವ ಪರೈರಪಹೃತಮಿವ ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯರ್ಥಃ। ಅನ್ವಯಮುಖೇನ ಸುಷುಪ್ತಾವನುಭವಮುಪಪಾದ್ಯ ವ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನೋಪಪಾದಯತಿ। ಸ ಖಲ್ವಿತಿ। ಪ್ರತ್ಯಯಾನುಭವೇ ಸೂತ್ರೋಕ್ತಪ್ರತ್ಯಯಾನುಭವೇ ಅಸತಿ ಯೋಽಯಂ ಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಷೇ ಜಾಗರೇ ಸ್ಮೃತಿರೂಪಃ ಖಲು ನ ಸ್य़ಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ। ಅನುಭವಂ ವಿನಾ ಸ್ಮೃತೇರದರ್ಶನಾದಿತಿ ಭಾವಃ। ನನ್ವಸ್ತು ತತ್ರಾನುಭವಃ, ಪರನ್ತು ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಶ್ರಿತ ಏವ ಸೋಽವಿದ್ಯಾವೃತ್ತಿರುಪೋಽಸ್ತು, ನ ಚಿತ್ತಪರಿಣಾಮರೂಪಃ। ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತದಾನೀಂ ಲೀನತ್ವಾತ್। ತತ್ರಾಹ, ತದಾಶ್ರಿತಾ ಇತಿ। ಚಿತ್ತಾಶ್ರಿತಾಃ ಸ್ಮೃತಯಃ ಸುಖದುಃಖಾದಿವಿಷಯಾ ನಸ್ಯುಃ। ಸಾಕ್ಷಿಣಾ ದೃಷ್ಟಸ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಸ್ಮರಣಾಸಮ್ಭವದಿತ್ಯರ್ಥಃ। ಸಾ ಚೇತಿ। ಚೋಹೇತೌ। ಯತಃ ಸಾ ಸುಖಮೋಹಾನ್ವಿತಾ, ಅತ ಏವ ಸಮಾಧಾವಿತರಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನಿರೋದ್ಧವ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ। ಸ್ವಾಪ ಉದ್ರಿಕ್ತಂ ತಮಃ। ನಿದ್ರಾ ಸ್ವಾಪಪ್ರಧಾನಾ ಸುಖಸ್ವಾಪಾಹಮರ್ಥಗೋಚರಾ ವೃತ್ತಿಃ ಸುಖಮಹಂ ಸ್ವಪಿಮೀತ್ಯಾಕಾರಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಸಮೂಹಾಲಮ್ಬನಾಽಽತ್ಮಿಕಾ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಿಕಾ ವಾ। ತಾಮೇವ ತತ್ರ್ ಜಾನಾನಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ವಪ್ನ ಇವಾನ್ತಃಪ್ರಜ್ಞೋಽಪಿ ದೃಗ್ದೃಶ್ಯಭೇದಾಭಿಮಾನಾಭಾವಾತ್ ಸುಷುಪ್ತಿಸ್ಥಾನ ಏಕೀಭೂತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಶ್ರುತಿಭಿಃ। ಇತ್ಥಂ ಭೇದಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯೈವ ಸ್ವಾಪಾನುಭವವೃತ್ತೇನಿದ್ರಾತ್ವೋಕ್ತಿಃ। ಲೋಕೇ ಅಯಂ ಸ್ವಪಿತೀತಿ ನಿದ್ರಾತೀತಿ ಸ್ವಪಿತಿನಿದ್ರಾತ್ಯೋಃ ಪರ್ಯಾಯಸ್ತು ವಿಷಯವಿಷಯಿಣೋರಭೇದಭಿಮಾನಾದಿತಿ ದಿಕ್॥

ತತ್ರ ಸಾಽವಿದ್ಯಾಂಶಸತ್ತ್ವಪರಿಣಾಮೋ ನ ಚಿತ್ತಸ್ಯ। ತಸ್ಯ ತತ್ರ ಲೀನತ್ವಾತ್। ಅನ್ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಣಯೋರನ್ಯತರಾಪತ್ತಿರಿತಿ ವೇದಾನ್ತಿನಃ। ತನ್ನ ಯುಕ್ತಮ್। ದುಃಖಾನುಭವಾನುಪ್ಪಪತ್ತೇಃ। ದುಃಖಸ್ಯ ಚ ಚಿತ್ತಮಾತ್ರಧರ್ಮತ್ವಾತ್। ನಚ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಣ್ಯೋರನ್ಯತರಾಪತ್ತಿರಿತಿವಾಚ್ಯಮ್। ಸ್ವಾಪಾದೃಷ್ಟೇನ ತಯೋಃ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾತ್। ಅತ ಏವ ತತ್ರ ನಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಸುಖಸ್ಯಾನುಭವಃ, ಕಿನ್ತು ಚಿತ್ತಪರಿಣಾಮರೂಪಸ್ಯೈವ। ಅತ ಏವ ತತ್ರ ನಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಸುಖಸ್ಯಾನುಭವಃ, ಕಿನ್ರು ಚಿತ್ತಪರಿಣಾಮರೂಪಸ್ಯೈವ। ತ್ರಿಷು ಧಾಮಸು ಯದ್ಭೋಗಂ ಭೋಕ್ತಾ ಭೋಗಶ್ಚ ಯದ್ಭವೇದಿತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾಪಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಭೋಗ್ಯಭೋಗಾನಾಂ ತತ್ರ ಸದ್ಭಾವಕಥನೇನ ತಾವದರ್ಥಜ್ಞಾಪನಾದಿತ್ಯಭಿಮಾನಃ॥

ಅಥ ಯತ್ರೈತತ್ ಪುರುಷಃ ಸ್ವಿಪಿತಿ ನಿದ್ರಾ ನಾಮ, ಸತಾ ಸೌಮ್ಯ ತದಾ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಭವತಿ ಸ್ವಮಪೀತೋ ಭವತಿ ಸ್ವಂ ಹ್ಯಪಿತೋ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾದೇನಂ ಸ್ವಪಿತೀತ್ಯತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ನ ತು ತದ್ದ್ವಿತೀಯಮಸ್ತಿ ತತೋಽನ್ಯದ್ವಿಭಕ್ತಂ ಯತ್ ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿಃ ಸತ್ಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿರ್ವಿಷಯತ್ವಾದಿಕಥನೇನ ಸುಷುಪ್ತೌ ಚಿತ್ತಲಯಪ್ರತಿಪಾದನಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮಸುಖಸ್ಯೈವ ತತ್ರ ಭಾನಮ್। ನಿದ್ರಾಪ್ಯವಿದ್ಯಾವೃತ್ತಿರೇವ। ಭೋಕ್ತೃಭೋಗ್ಯಾನಾಂ ಸತ್ವಾಂಶಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಕಾರಸತ್ವೇಽಪಿ ದ್ವಿತೀಯಾಭಾವಸ್ತು ಅಭಿಮಾನಾಭಾವಮಾದಾಯೇತಿ ವೇದಾನ್ತಿನಾಮಭಿಪ್ರಾಯಾದಿತಿ ಚೇತ್। ಅತ್ರ ವದನ್ತಿ। ಸತ್ಸಮ್ಪತ್ತಿರಪಿ ದುಗ್ಧಜಲಯೋರಿವ ಏಕೀಭಾವೋ ನತ್ವೇಕತೈವ। ಪುನರುತ್ಥಾನಾಭಾವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್। ಸಾಪಿ ಯದ್ಯಪಿ ಲಯಾತ್, ತಥಾಽಪಿ ಲಯೋಽತ್ರ ನ ಕಾರಣಾತ್ಮನಾವಸ್ಥಿತಿಃ, ಕಿನ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕಬಹಿಃಪ್ರವಹಣಶೀಲತ್ವಾಭಾವಮಾತ್ರಮ್। ತಥಾ ಚ ತತ್ರ ಮನಃಸತ್ತ್ವೇಽಪಿ ನ ಹಾನಿರ್ನ ವಾ ಶ್ರುತಿವಿರೋಧಃ। ಅತೋ ನಿದ್ರಾ ಮನಸ ಏವ ವೃತ್ತಿಃ। ಸುಖಮಪಿ ತಸ್ಯೈವ ಸತ್ವಾಂಶಪರಿಣಾಮೋ, ನಾತ್ಮರೂಪಮಿತ್ಯಾಸ್ತಾಂ ವಿಸ್ತರಃ॥

ನಯ್ಯಾಯಿಕಸ್ತು ಯದಾ ಮನಃ ಪುರೀತತಿ ಪ್ರವಿಶತಿ ತದಾ ತ್ವಙ್ಮನೋಯೋಗರೂಪಕಾರಣಾಭಾವಾಜ್ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವಃ। ಸೈವ ಸುಷುಪ್ತಿಃ। ಪ್ರಮಾಣಞ್ಚಾತ್ರ ಯದಾ ಸುಷುಪ್ತೋ ಭವತಿ ಯದಾ ನ ಕಸ್ಯಚನ ವೇದಹಿತಾ ನಾಮ ನಾಡ್ಯೋದ್ವಾಸಪ್ತತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಹೃದಯಾತ್ ಪುರೀತತಿಮಭಿಪ್ರತಿಷ್ಠನ್ನೇತಾಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯವಸೃತ್ಯ ಪುರೀತತಿ ಶೇತೇ ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ। ಅನಯಾ ಪುರತತ್ಪ್ರವೇಶೇನ ತ್ವಙ್ಮನೋಯೋಗಾಭಾವಸ್ಯೋಕ್ತ್ಯಾ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಮಾತ್ರಕಥನಾತ್। ತಸ್ಮಾನ್ನ ಚಿತ್ತಲಯೋ, ನ ವಾ ಚಿತ್ತಪರಿಣಾಮಸ್ತತ್ರೇತಿ ವದನ್ತ ಉದಾಹೃತಾನುಭವಾನ್ ಸ್ವಪ್ನೇಽನ್ತರ್ಭಾವಯನ್ತಿ। ತನ್ನ ಸಮ್ಯಕ್। ಯತ್ರ ಸುಪ್ತೋ ನ ಕಞ್ಚನ ಕಾಮಂ ಕಾಮಯತೇ ನ ಕಞ್ಚನ ಸ್ವಪ್ನಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯ ಆನನ್ದಭುಕ್ತಚೇತೋಮುಖಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಸ್ತೃತೀಯಪಾದ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿರುಕ್ತಾನುಭವಾನಾಂ ಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲಿಕತ್ವಾವಗಮಾತ್। ಸುಷುಪ್ತೌ ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವಸ್ಯ ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್। ತ್ವದುದಾಹೃತಶುತೇರ್ಮನಸಃ ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಿತೌ ಕಥಿತವೃತ್ತಿಭಿನ್ನವೃತ್ತಿಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಾತ್। ಇನ್ದ್ರಿಯಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಗೇವ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯೇ ತ್ವಙ್ಮನೋಯೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಾಯೋಗಾತ್। ಏತೇನ ಜನ್ಯಜ್ಞಾನಮಾತ್ರೇ ತ್ವಙ್ಮನಯೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ತದಭಾವಬಲಾದ್, ನ ಕಿಞ್ಚಿದವೇದಿಷಮಿತಿ ನ ಚಾದ್ಯನ್ವಯಸ್ವಾರಸ್ಯಾಚ್ಚ ಸುಷುಪ್ತೌ ಜ್ಞಾನಸಾಮಾನ್ಯಾಭಾವಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ಸ್ವಾಪಸುಖಾದಿಪ್ರತ್ಯಯೋಽನುಮಿತಿರೇವ। ಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲೀನಾತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನಾಭಾವವಾನ್ ಜ್ಞಾನಸಾಮಗ್ರ್ಯಾಭಾವಾತ್। ಮುಕ್ತಿಕಾಲಿಕಾತ್ಮವತ್। ಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲಿಕಾತ್ಮಾ ದುಃಖಾಭಾವವಾನ್ ದುಃಖಸಾಮಗ್ರೀಶೂನ್ಯತ್ವಾತ್। ಮುಕ್ತಿಕಾಲಿಕಾತ್ಮವದತ್ಯನುಮಾನಸಮ್ಭವಾತ್ ಸೌಷುಪ್ತದುಃಖಾಭಾವೇ ಸುಖಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಸ್ಯೌಪಚಾರಿಕತ್ವಾತ್। ಅನ್ಯಥಾ ಅಕ್ಲೃಪ್ತನಿತ್ಯಸುಖಕಲ್ಪನಾಗೌರವಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತಿ ಪರಾಸ್ತಮ್। ಸುಷುಪ್ತಿಪರಿಚಯಂ ವಿನಾ ಪಕ್ಷಾಜ್ಞಾನಾದನುಮಾನಾನುದಯಾಚ್ಚ। ನ ಚ ಕಾಲತ್ವಾದಿನಾ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಪರಿಚಯಃ। ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾಯಾ ಏವಾಲೀಕತ್ವಾತ್। ಅಭ್ಯುಪಗಮೇಽಪಿ ಸ್ವಾಽಭಿಮತಾಸಿದ್ಧೇಃ। ಕಾಲತ್ವರೂಪೇಣ ಪರಿಚಯೇಽಪಿ ಸುಷುಪ್ತಿತ್ವರೂಪೇಣಾಪರಿಚಯಾತ್ತದ್ಘಟಿತಾನುಮಾನಸ್ಯ ಕಾಲಾನ್ತರೀಯಜ್ಞಾನಾಭಾವಸಾಧಾರಣ್ಯಾದರ್ಥಾನ್ತರಾತ್॥

ನನ್ವಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಹರಾಷ್ಟಾಕರೂಪತ್ವೇನ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಪ್ರಹರದ್ವಯಂ ಸುಪ್ತಿತ್ಥಿತೇನ ಪ್ರಹರಷಟ್ಕಸ್ಯ ಜಾಗರಕಾಲತ್ವೇನ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಪರಿಶೇಷಾತ್ ಅವಶಿಷ್ಟಪ್ರಹರದ್ವಯಸ್ಯ ವಸ್ತುತಃ ಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲಸ್ಯ ಸ್ವಜ್ಞಾನಾಭಾವಾತ್ ತತ್ಕಾळೀನಾತ್ಮನ್ಯನುಮಿತೌ ನಾನುಪಪತ್ತಿಃ। ಏವಂ ಸರ್ವಸುಷುಪ್ತಿಷು ತತ್ಕಾಲಪರಿಚಯೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯ ಇತಿ ಚೇನ್ನ। ಅಹೋರಾತ್ರಪರಿಣಾಮಾದಿವಿವೇಕರಹಿತಾನಾಮಪಿ ಮುಗ್ಧಬಾಲಪ್ರಭೃತೀನಾಂ, ತದ್ವಿವೇಕವತಾಮಪಿ ವಿನೈವ ತತ್ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಂ ಸುಖಮಸ್ವಾಪ್ಸಮಿತಿ ಪ್ರತೀತಿಸತ್ವಾತ್। ಉಕ್ತಪ್ರಹರದ್ವಯೇನ ತತ್ಕಾಲಜ್ಞಾನೇಽಪಿ ಸುಷುಪ್ತೇರಜ್ಞಾನಾದ್ ಅಸ್ವಾಪ್ಸಮಿತ್ಯಭಿಲಾಪಾಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ। ನಹ್ಯುಕ್ತಪ್ರಹರದ್ವಯಕಾಲಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಏಬ ಸುಷುಪ್ತಿಃ। ನ ವಾ ತತ್ಕಾಲೀನಾತ್ಮಯೋಗ್ಯವಿಶೇಷಣಗುಣಾಭಾವಃ। ಆದ್ಯೇ ತಸ್ಯ ಪುರುಷಾನ್ತರಸಾಧಾರಣ್ಯಾತ್ ತಸ್ಯಾಪಿ ತದಾ ಸ್ವಪಿಮೀತಿ ವ್ಯವಹಾರಾಪತ್ತೇಃ। ದ್ವಿತೀಯಸ್ತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಃ। ಪುರುಷಾನ್ತರೇ ತದಾ ಜ್ಞಾನಾದ್ಯನ್ಯತಮಸತ್ವಾತ್। ನ ಚ ಯಸ್ಯ ಯತ್ಕಾಲೇ ವಸ್ತುತ ಉಕ್ತಗುಣಾಭಾವಸ್ತಸ್ಯ ಸುಷ್ಉಪ್ತಿರಿತಿ ವಾಚ್ಯಮ್। ಪುರುಷಾಣಾಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿಪುರುಷಂ ಚ ಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲಾನಾಮಾನನ್ತ್ಯಾದ್ ಅನುಯತಪರಿಮಾಣತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ವಪಿಧಾತೋರವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನನ್ತಾರ್ಥಕತ್ವಾಪತ್ತೇಃ। ಮಮ ತು ಅಸ್ವಾಪ್ಸಮಿತ್ಯ್ನುಗತಾಕಾರಸ್ಮೃತಿಹೇತ್ವನುಭವಸಾಕ್ಷಿಕಃ। ಪ್ರಲೀನಬಹಿಃಪ್ರವಾಹಕಮನಸ್ಕತಮೋಽವಸ್ಥಾವಿಶೇಷನಿಷ್ಠೋ ಜಾತಿವಿಶೇಷ ಇತ್ಯನುಗಮಾದೇಕಾರ್ಥತ್ವೋಪಪತ್ತಿಃ। ಯತ್ತು ನಾಡೀವಿಶೇಷಮನಃಸಂಯೋಗಃ ಸುಷುಪ್ತಿರಿತಿ ತನ್ನ ಸಮ್ಯಕ್। ತಸ್ಯಾತೀನ್ದ್ರಿಯತ್ವೇನಾಬಾಲಾನಾಂ ಜನಾನಾಮ್, ಅಸ್ವಾಪಸಮಿತಿಸ್ಮೃತಿಹೇತುಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಽಯೋಗಾದುದಾಹೃತಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾಚ್ಚ। ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪ್ಯಹಮರ್ಥಸ್ಯ ವರ್ತಮಾನತಯಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾನ್ನ ಸ್ಮೃತಿಃ, ತಥಾಪಿ ಸ್ವಾಪಾವಸ್ಥಾಯಾ ಅತೀತತ್ವಾದ್ ಭವತಿ ಸ್ಮೃತಿಃ। ಸುಖಸ್ಯ ವೇದಾನ್ತಾನಯೇ ನಿತ್ಯತಯಾ ವರ್ತಮಾನತ್ವಾದ್ ಅಸ್ಮರಣಾಪತ್ತಿಃ। ಸ್ವಗತೇ ತು ಮನಃಪರಿಣಾಮರೂಪಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಪ್ಯತೀತತ್ವಾತ್ ಸಮ್ಭವತಿ ತಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ಮೃತಿಃ। ನ ವಾಹಮರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವೇ ಅಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮಿತಿ ಭೂತಲಕಾರೋತ್ತಮಪುರುಷಾಭಿಲಾಪಾನುಪಪತ್ತಿಃ। ಸ್ಮರ್ಯಮಾಣಸ್ವಾಪಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಸ್ಮರ್ಯಮಾಣತ್ವಾರೋಪಾದಿಸ್ಯಾಸ್ತಾಂ ವಿಸ್ತರಃ॥೧೦॥

ಅನುಭೂಯತೇ ಇತ್ಯನುಭವೋಽನುಭವವಿಷಯಃ। ತಸ್ಮಾದ್ವಿಷಯಸ್ಯಾಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಧಿಕಸ್ಯ ನ ಸಮ್ಪ್ರಮೋಷಃ ಸ್ತೇಯಃ ಪರಿಗ್ರಹಃ ಯತ್ರ ತಾದೃಶೋಽನುಭವವಿಷಯಾದನಧಿಕವಿಷಯೋ ಗೃಹೀತಗ್ರಾಹೀ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸಾ ಗಙ್ಗಾ ಮಯಾ ದೃಷ್ಟಾ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಕಾರಾ ಸ್ಮೃತಿಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ನ ಚ ಪ್ರಾಥಮಿಕಾನುಭವವಿಷಯವಿಷಯಕಧಾರವಾಹಿಕದ್ವಿತೀಯಾದಿಜ್ಞಾನೇಽತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ। ತತ್ರ ನ ಸೋಽಸ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಲೋಕೇ ಯತ್ರ ಕಾಲೋ ನ ಭಾಸತೇ ಇತಿ ನ್ಯಾನ್ಯೇನ ಕ್ಷಣಾದಿಭಾನಸ್ಯ ಅನನುಭವನೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇ ಪ್ರತ್ಯಯಪದಸ್ಯ ಅನುಭವಪರತ್ತ್ವಾತ್ ಸ್ಮೃತೌ ಕ್ಷಣಾದಿಭಾನಾನಙ್ಗೀಕಾರಃ ಇತಿ ಭಾವಃ। ನನು ಲಾಘವಾತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯಯೇವ ಲಕ್ಷಣಮುಚಿತಮಿತಿ ಚೇತ್, ನ । ತಾವನ್ಮಾತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾಯಾಮತಿವ್ಯಾಪ್ತೇಃ। ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಜನ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಅದೃಷ್ಟದೇಶಕಾಲಾದಿರೂಪಸಾಮಗ್ರ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಸಮ್ಭ್ವಾತ್ ಯದಿ ಮಾತ್ರ ಪದೇನ ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯೈವ ವ್ಯವಚ್ಛೇದಸ್ತದಾಸ್ತು ವಾ। ಅನುಭೂತೇತ್ಯನೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಜನ್ಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾತ್ ತದಪಿ ಲಕ್ಷಣಮ್। ತದಾಪಿ ನ ಹಾನಿಃ।ಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಾವಿರೋಧಿತ್ವಾದಿತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ॥

ಅತ್ರ ಸಾಮ್ಪ್ರದಾಯಿಕಾಸ್ತು – ಅನುಭೂತೇತ್ಯಸ್ಯ ಅನುಭೂತೌ ಚಿತಿಶಕ್ತ್ಯಾಪರೋಕ್ಷತಯಾ ಗೃಹೀತೌ ಯೌ ವಿಷಯೌ ವೃತ್ತಿತದ್ವೇದ್ಯರೂಪಾವರ್ಥೌ ತಯೋರಸಮ್ಪ್ರಮೋಷಃ ಅನಪಹರಣಂ ಯತ್ನ ತಾದೃಶಸ್ತದುಭಯವಿಷಯಕಃ ಪ್ರತ್ಯಯಃಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ವೃತ್ತಸ್ತದ್ವಿಷಯಸ್ಯ ಚ ಸ್ಮರಣಾನಿ ಚ ಸ್ಮರಣಮಿಚ್ಛನ್ತಿ। ಘಟ ಇತ್ಯದಿ ಸ್ಮರಣೇಽನುಭೂತತಾರೂಪತತ್ತಾತದಾರೂಢಾರ್ಥಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪಿ ಭಾನಸ್ಯ ಅನುಭವಸಿದ್ಧತ್ತ್ವಾತ್। ತಥಾ ಚ ಏತನ್ಮತೇ ವಿತ್ತಿವೇದ್ಯೋಭಯಾನುಭವಂ ವಿನಾ ವಿತ್ತಿವೇದ್ಯೋಭಯಸ್ಮರಣಾಯೋಗಾದಯಂ ಘಟ ಇತ್ಯಾದ್ಯನುಭವೇಽಪಿ ವೃತ್ತಿತದಾರೂಢಯೋಃ ದ್ವಯೋರ್ಭಾನಮಾವ್ಶ್ಯಕಮಿತಿ ಸರ್ವಮೇವ ಜ್ಞಾನಂ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಕಮ್। ಸಾಕ್ಷಿರೂಪಚಿತಿಶಕ್ತೈವ ವಿತ್ತಿವೇದ್ಯಯೋರ್ಗ್ರಹಣಾತ್ । ಇತ್ಥಞ್ಚ ಏತನ್ಮತೇ ಅನುಭವಸ್ಮೃತ್ಯೋಃ ಸಮಾನಪ್ರಕಾರಕತ್ವಾದಿನಾ ಹೇತುಹೇತುಮದ್ಭಾವೋಽಪ್ಯವಿರುದ್ಧಃ।ಅಯಂ ಘಟ ಇತ್ಯನುಭೂತತಾರೂಪತತ್ತಾಪ್ರಕಾರಕಜ್ಞಾನಾತ್ ಸ ಘಟ ಇತ್ಯಾದ್ಯನುಭವಪ್ರಕಾರಿಕಯಾ ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮೀತಿ ಜ್ಞಾನವಿಶೇಷ್ಯಕಾಚ್ಚ ಘಟಮಹಂ ಸ್ಮರಾಮೀತಿ ಜ್ಞಾನವಿಶೇಷ್ಯಿಕಾಯಾಃ ಸ್ಮೃತೇರ್ದರ್ಶನಾತ್। ಯದಿ ಚ ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮೀತಿ ಜ್ಞಾನಾದಪಿ ಸ ಘಟ ಇತಿ ತತ್ತಾಪ್ರಕಾರಿಕಾ ಸ್ಮೃತಿಃ ತದಾಸ್ತು ಪ್ರಕಾಕತ್ವವಿಶೇಷ್ಯತ್ವದಿಮನ್ತರ್ಭಾವ್ಯ ಸಮಾನಾವಿಷಯತ್ವೇನೈವ ಅನುಭವಸ್ಮೃತ್ಯೋಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಃ।ನಚಾನ್ಯವಿಶೇಷ್ಯಕಜ್ಞಾನಾದನ್ಯವಿಶೇಷ್ಯಕಸ್ಮರಣಪ್ರಸಙ್ಗಃ।ಇಷ್ಟಾಪತ್ತೇಃ।ತದುಕ್ತಂ ಭಾಷ್ಯೇಽಪಿ – ಗ್ರಹಣಾಕಾರಪೂರ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಃ, ಗ್ರಾಹ್ಯಾಕಾರಪೂರ್ವಾ ಸ್ಮೃತಿಃ। ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮೀತಿ ಜ್ಞಾನವಿಶೇಷ್ಯಕೋಽನುಭವಃ। ಸ ಘಟ ಇತಿ ಘಟವಿಶೇಷ್ಯಿಕಾ ಸ್ಮೃತಿರಿತಿ ತದರ್ಥಃ। ಅತ್ರ ಪೂರ್ವಶಬ್ದಃ ವಿಶೇಷ್ಯಪರಃ। ನಚೈವಂ ಸತಿ ಸ್ಮೃತೇರ್ಯುಗಪದುಭಯವಿಶೇಷ್ಯಕತ್ತ್ವಾಪತ್ತಿಃ। ಸಾಮಗ್ರ್ಯಾ ಸಮತ್ವಾದಿತಿ ವಾಚ್ಯಮ್ । ವಿಶೇಷ್ಯೋದ್ಬೋಧಕಾನಾಂ ಹೇತುತ್ವಕಲ್ಪನಾಭಿಸ್ತನ್ನಿರಾಸಾದಿತಿ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದೇತತ್ । ಏತಾವನ್ ವಿಶೇಷಃ। ತಾರ್ಕಿಕಸ್ಯ ಅಯಂ ಘಟಃ, ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮಿ ಇತ್ಯನಯೋರ್ವ್ಯವಸಾಯಾನುವ್ಯವಸಾಯಭೇದಾದ್ಭೇದಃ।ಪೂರ್ವಸ್ಯ ವಿಷಯೇನ್ದ್ರಿಯಸಂನಿಕರ್ಷಜನ್ಯಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾತ್ರಗ್ರಾಹಕತ್ವಾತ್ । ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯ ತು ಮನೋಮಾತ್ರಜನ್ಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಗೋಚರತ್ವಾತ್। ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ವಮತೇ ತು ನ ತಥಾ ।ವೃತ್ತಿವೇದ್ಯೋಭಯವಿಷಯತ್ವೇನ ದ್ವಯೋರಪಿ ವ್ಯವಸಾಯಸ್ಥಾನೀಯತ್ವಾತ್ । ತಥಾಪ್ಯಜ್ಞಾನನಾಶಕೋಽಯಂ ಘಟ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಕರಃ।ಅಜ್ಞಾನನಾಶೋತ್ತರಂ ತು ಘಟಮಹಂ ಜಾನಾಮಿ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಕಾರಃ ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯಫಲಭಾಗಿತಾರೂಪಕರ್ಮತಾಯಾಸ್ತದಾನೀಮೇವ ಭಾನಸಮ್ಭವಾತ್।ವೇದಾನ್ತಿನಸ್ತು ವೃತ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಚೈತನ್ಯಮಜ್ಞಾನನಾಶಕಂ ವ್ಯವಸಾಯಃ । ವಿಷಯಮಾತ್ರಗ್ರಾಹಕತ್ವಾತ್ । ವಿತ್ತಿವೇದ್ಯೋಭಯಾರ್ಥಗ್ರಾಹಕಂ ವೃತ್ಯಾದ್ಯುಪಹಿತಂ ತು ಅನುವ್ಯವಸಾಯ ಇತಿ ತಯೋಃ ತಾರ್ಕಿಕಾಣಾಮಿವ ಭೇದ ಏವ ಇತಿ ವದನ್ತಿ। ಪರನ್ತು ತಾರ್ಕಿಕಾಣಾಮನುವ್ಯವಸಾಯೋ ಜನ್ಯತ್ವಾದನನ್ತಃ। ವೇದಾನ್ತಿನಾನ್ತು ಸ್ವಯಮಾತ್ಮೈವೇತಿ ಅನ್ಯದೇತತ್ । ಯುಕ್ತಶ್ಚ ಅಯಂ ಪಕ್ಷಃ ಯದ್ಯಪಿ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮತಾಯಾಃ ಪಶ್ಚಾದೇವಾನುಭವಾತ್ ತಥಾಪಿ ಗ್ರಹಹಣಸಮರ್ಥಯಾ ಚಿತಿಶಕ್ತ್ಯಾ ವೃತ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ವೃತ್ತೇರಪಿ ವಿಶಸ್ಯೇವ ಗ್ರಹಣಸಮ್ಭವಾತ್ ವಿತ್ತಿವೇದ್ಯೋಭಯಭಾನನಿಭನ್ದನಭೇದಾತ್ ತಯೋಃ ಪೋರ್ವಾಪರ್ಯಕಲ್ಪನಮಯುಕ್ತಮೇವ ಇತಿ ಸೂತ್ರಕಾರಪ್ರಭೃತೇರ್ಗೂಢಾಭಿಸನ್ಧಿಃ। ಪ್ರಕೃತಮನುಸರಾಮಃ। ತಥಾಪಿ ಸ ಘಟ ಇತ್ಯೇವಂ ಸ್ಮರಣಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಮುಷ್ಟತತ್ತಾಕಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಜನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಮರಣತ್ವಲೋಪಪ್ರಸಙ್ಗಃ। ತತ್ತಾಯಾಸ್ತತ್ರಾಭಾನಾದಿತಿ ಚೇತ್ ನ । ತಾದೃಶನಿಯಮಸ್ಯ ಔತ್ಸರ್ಗಿಕತ್ತ್ವತ್ । ಅತ ಏವ ನಿದ್ರಾಸೂತ್ರೇ ಉದಾಹೃತಸುಖಸ್ಮರಣಸ್ಯೋದ್ಬೋಧಕದೋಷಾತ್ ಪ್ರಮುಷ್ಟತತ್ತಾಕತ್ವೇಪಿ ನೈತತ್ಸೂತ್ರವಿರೋಧ ಇತಿ ವದನ್ತಿ । ನನು ಸ್ವಪ್ನೇ ಸೂಕರೇ ಗಜವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಮನುಭೂತಮಪಿ ಸ್ಮರ್ಯತೇ ಇತಿ ಚೇತ್ ನ ।ತಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯತ್ವಾದಿತಿ ದಿಕ್ ॥೯॥

ಅಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಮನುಪದಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಭ್ಯಾಂ ಸಮುಚ್ಚಿತಾಭ್ಯಾಂ ತನ್ನಿರೋಧಃ। ತಾಸಾಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಮಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಂ ಚ ವೃತ್ತೀನಾಂ ನಿರೋಧಃ ಕಥಿತಃ ಪ್ರಯಾಜ್ಯಾದ್ಯಙ್ಗಾನಾಮಪೂರ್ವರೂಪವ್ಯಾಪಾರಭೇದಾದಿವ ವ್ಯಾಪಾರಭೇದಾಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ। ಯಥಾಽಭಿವೃದ್ಧನದ್ಯಾ ದ್ವಿವಿಧಃ ಪ್ರವಾಹೋ ಗ್ರಾಮನಗರಾದಿಮಜ್ಜನಾನುಕೂಲಃ ಕ್ಷೇತ್ರಾದಿಸೇಚನಾಽನುಕೂಲಶ್ಚಾನರ್ಥಾಯಾರ್ಥಾಯ ಚ। ತತ್ರ ಗ್ರಾಮಾದಿಮಜ್ಜನಾನುಕೂಲಃ ಸೇತ್ವಾದಿನಾ ಪ್ರತಿಬಧ್ಯತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರಾದ್ಯನುಕೂಲಶ್ಚಾಲ್ಪಕುಲ್ಯಾಖನನಾದಿನಾ ಸಮ್ಪಾದ್ಯತೇ। ಏವಂ ಚಿತ್ತನದ್ಯಾಃ ಸಂಸಾರಸಾಗರಾಭಿಮುಖೋ ವಿಷಯಭೂಮಿಗೋಽನರ್ಥಪ್ರವಾಹೋ ವೈರಾಗ್ಯೇನ ಭಜ್ಯತೇ । ನಿದ್ರಾದಿದೋಷವಾರಣಾಯ ಆತ್ಮಭೂಮಿಗಃ ಮೋಕ್ಷಸುಖಸಾಗರಾಭಿಮುಖೋಽರ್ಥಪ್ರವಾಹೋಽಭಾಸೇನ ವರ್ಧತೇ ಇತ್ಯಭ್ಯಾಸವೈರಗ್ಯಯೋಃ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೇ ಸಮುಚ್ಚಯಃ ಅತ್ರ ದ್ವಿವಚನೇನ, ಅಭ್ಯಾಸೇನ ತು ಕೌನ್ತೇಯ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ ಇತಿ ಚ ಶಬ್ದೇನ ಭಗವತಾ ಅತ್ರ ಅಭಿಹಿತಃ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥೧೨॥

ತತ್ರ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಪರಮತ್ಮನಿ ಸಚ್ಚಿದ್ರೂಪ ಇತಿ ವಾ ಸ್ಥಿತಿರೇಕಾಗ್ರತಾ ತದರ್ಥೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಉತ್ಸಾಹಸಾಹಸಧೈರ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನಮಹತ್ಸೇವನಯಮನಿಯಮಾದ್ಯನುಷ್ಠನಲಕ್ಷಣೋಽಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರೋತ್ಸಾಹಃ ಸರ್ವದಾ ಬಹಿಃಪ್ರವಣಶೀಲಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಇತ್ಯೇವಮುದ್ಯಮಃ । ಸಾಹಸಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾದ್ಯಪರಾಮೃಶ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ। ಧೈರ್ಯಮ್ ಇಹ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇ ವ ಸೇತ್ಸ್ಯತ್ಯೇವೇತ್ಯಽಖೇದಃ। ತದೇತತ್ ಉದಾಜಹ್ರುಃ ಗೌಡಪಾದಾಃ – ಉತ್ಸೇಕ ಉದಧೇರ್ಯದ್ವತ್ ಕುಶಾಗ್ರೇಣೈವ ಬಿನ್ದುನಾ ಮನಸೋನಿಗ್ರಹಸ್ತದ್ವದ್ಭವೇದಪರಿಖೇದತಃ ಇತಿ। ತತ್ರ ಆಖ್ಯಯಿಕಾಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಸಾಮ್ಪ್ರದಾಯಿಕಾಃ – ಕಸ್ಯಚಿತ್ತೀರಸ್ಥಪಕ್ಷಿಣೋಽಣ್ಡಾನಿ ಸಮುದ್ರಸ್ತರಙ್ಗೈಃ ಅಜಹಾರ । ಸ ಏನಂ ಶೋಷಯಾಮ್ಯೇವೇತಿ ದ್ರುತಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಸ್ವಮುಖಾದ್ರೇಕೈಕಂ ಜಲಬಿನ್ದುಂ ಉಚ್ಚಿಕ್ಷೇಪ । ವಾರಯಮಾಣಾನ್ ಚ ಬನ್ಧೂನ್ ಸಹಾಯಾನ್ ವವ್ರೇ । ತತಶ್ಚ ಕೃತನಿವಾರಣೋಪಿ ನಾರದೋಽಸ್ಯಾಖೇದಪ್ರವೃತ್ಯಾ ತೂಷ್ಟಃ ತ್ವಜಾತಿದ್ರೋಹೇನ ತ್ವಮವಜಾನಾತಿ ಸಮುದ್ರ ಇತಿ ಗರುಡಂ ಪ್ರೇಶಯಾಮಾಸ । ಸಮುದ್ರಶ್ಚ ಗರುಡಪಕ್ಷವಾತಭೀತಃ ಪಕ್ಷಿಣೋಣ್ಡಾನಿ ದದಾವಿತಿ । ಏವಮಖೇದಾದಿನಾ ಮನೋನಿರೋಧೇ ಯತಮಾನಸ್ಯ ಯೋಗಿನ ಈಶ್ವರಾನುಗ್ರಹಾದಿಷ್ಟಸಿದ್ಧಿರಿತಿ ಭಾವಃ। ಏವಮಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾಽಧ್ಯಯನೇನಾಪಿ ಸ್ವಗೋಚರೇಷು ಮಿಥ್ಯಾತ್ವೇನ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಂ ಪ್ರಯೋಜನವತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಚ ಸ್ವಗೋಚರತ್ವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನಿರಿನ್ಧನಾಗ್ನಿವಚ್ಚಿತ್ತಂ ಸ್ವಯಮೇವ ಉಪಶಾಮ್ಯತಿ । ಮಹತ್ಸೇವಾ ಚ ಮಹತಾಂ ಪ್ರಣಿಪಾತಪರಿಪ್ರಶ್ನಪರಿಚರ್ಯಾದಿ । ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಪರಣಿಪಾತೇನ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ ಸೇವಯಾ ಇತಿ ಭಗವದುಕ್ತೇಃ। ಯಮಾದೀನ್ ಸೂತ್ರಕಾರಃ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ॥೧೩॥

ತು ಶಬ್ದಃ ಶಙ್ಕಾವ್ಯಾವೃತ್ತೌ । ಸೋಽಭಾಸೋ ದೀರ್ಘಕಾಲಂ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧಾದಿರೂಪಸತ್ಕಾರೇಣ ಸೇವಿತೋ ದೃಢಭೂಮಿರ್ದೃಢಸಂಸ್ಕಾರಃ ಸನ್ । ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರೈರನಭಿಭವೇನ ಸ್ಥಿತೌ ಸಮರ್ಥಃ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ। ಅದೀರ್ಘಕಾಲತ್ವೇ ದೀರ್ಘಕಾಲತ್ವೇಽಪಿ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಸೇವನೇ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧಾತಿಶಯಾಭಾವೇನ ಲಯವಿಕ್ಷೇಪಕಷಾಯಸುಖಾದೀಮಪರಿಹಾರೇ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಮ್ಸ್ಕಾರಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್ ದೃಢಭೂಮಿರಭ್ಯಾಸಃ ಫಲಾಯ ನ ಕಲ್ಪತೇ ಇತಿ ತ್ರಯಮುಪಾತ್ತಮ್ ॥೧೪॥

ದೃಷ್ಟಾಶ್ಚಾನುಶ್ಚವಿಕಾರಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಾನುಶ್ರವಿಕಾಸ್ತ್ತೇ ಚ ವಿಶಯಾಶ್ಚೇತಿ ।ದೃಷ್ಟಾಃ ಸ್ತ್ರ್ಯನ್ನಪನದಯಃ।ಗುರುಮುಖಾದನುಶ್ರೂಯತೇ ಇತ್ಯನುಶ್ರವಃ ವೇದಸ್ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಃಸ್ವರ್ಗಾದಿ ತತ್ಸಾಧನಾದಯ ಆನುಶ್ರವಿಕಾಃ। ತೇಷು ವಿತೃಷ್ಣಸ್ಯ । ಯೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಷಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ। ಆದ್ಯನ್ತವನ್ತ ಕೌನ್ತೇಯ ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಗದುಕ್ತದಿಶಾ ಅನೇಕದೋಷದುಷ್ಟತ್ವಭಾವನಾಜನಿತದೋಷಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾತ್ ತೃಷ್ಣಾರಹಿತಸ್ಯ ಯಾ ವಶೀಕರಸಂಜ್ಞಾ ವಶೀಕೃತಂ ಮೇ ಚಿತ್ತಮ್ ಅಲಂ ವಿಷಯೈಸ್ತುಚ್ಛೈರಿತ್ಯುಪೇಕ್ಷಾ ಬುದ್ಧಿರ್ವೈರಗ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ। ವಿಷಯಪದೋಪಾದಾನಂ ತು ಸದ್ಗುರುಸಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾದೀನಂ ದೃಷ್ಟಾನಾಂ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಚ ಅನುಶ್ರವಿಕಸ್ಯ ವ್ಯಾವೃತ್ತಯೇ । ವಿಷಯಿಣಂ ಪ್ರಮಾತಾರಂ ಅವಬಧ್ನನ್ತಿ ಸ್ವಸಂಯೋಗೇನ ಸ್ವಾಸಕ್ತ್ಯಾ ಸಂಸಾರಮಭ್ಲಯನ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಬನ್ಧಕವರೂಪಂ ವಿಷಯತ್ವಂ ತೇಷು ನಾಸ್ತೀತಿ ಭಾವಃ। ವಶೀಕಾರ ಇತ್ಯನೇನ ವಿಷಯಾಲಾಭಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದೌ ವೈತೃಷ್ಣ್ಯಂ, ನ ವೈರಗ್ಯಮಿತಿ ಸೂಚಿತಮ್। ಸಂಜ್ಞಾಪದೇನ ಚ ಯತಮಾನವ್ಯತಿರೇಕೈಕೋನ್ದ್ರಿಯವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾಭಿಶ್ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಂ ಸೂಚಿತಮ್। ತತ್ರ ವಿಷಯಾನ್ ಸಂತ್ಯುಕ್ತಮಶಕ್ನುವತಃ ಅಪಿ ಸಮಾನೇಚ್ಛಾತ್ಯಾಗಮಾತ್ರೇಣಾಽಽದ್ಯಮ್। ತತೋಽಪಿ ವಿಷಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಿಯತರವಸ್ತುನಿ ವ್ಯತಿರೇಕವೃತ್ತಿ ದ್ವಿತೀಯಮ್। ತಥಾ ವೃತ್ತವಪಿ ಮನಸಿ ರಾಗಶೈಥಿಲ್ಯಾದ್ ಬಾಹ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯೈರೇವ ಸೇವನಂ ತೃತೀಯಮ್। ತತ್ರಾಪ್ಯೌದಾಸೀನ್ಯಂ ಚತುರ್ಥಮ್ । ತದುಕ್ತಂ – ವೈರಾಗ್ಯಮಾದ್ಯಂ ಯತಮಾನಸಂಜ್ಞಂ ಕ್ವಚಿದ್ವಿರಾಗೋ ವ್ಯತಿರೇಕಸಂಜ್ಞಃ ಏಕೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ಹೃದಿರಾಗಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಂ ತಸ್ಯಾಪ್ಯಭಾವಸ್ತು ವಶೀಕೃತಾಖ್ಯಮ್ । ಅಥವಾ ಸಾರಾಸಾರವಿವೇಕಾರ್ಥಮ್ ಉದ್ಯೋಗಃ ಪ್ರಥಮೋ ಭವೇತ್, ಅಭ್ಯಾಸೇನ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪರಿಶೇಷಾವಧಾರಣಮ್ ॥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಥ ಕಷಾಯಾಣಾಮೌತ್ಸುಕ್ಯೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ಮನಸ್ಯೇವ ತೃತೀಯಃ ಸ್ಯಾದ್ ಬಹಿರ್ಮತ್ರನಿವೃತ್ತಿತಃ॥ ಉಪೇಕ್ಷಾ ಸರ್ವಥಾ ತತ್ರ ಸ್ಯಾದ್ವಿರಾಗಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ ಇತಿ ॥೧೫॥

ತಚ್ಚ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞೇ ವೈರಾಗ್ಯೇ ಜಾತೇ ಸತಿ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಪ್ರಭಾವೇಣ ಪುರುಷಸ್ಯ ಯಾ ಖ್ಯಾತಿಃ ಪ್ರಧಾನಾದ್ವಿವೇಕೇನ ಯಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ತತ್ಪರಿಪಾಕಾದ್ ಗುಣವೈತೃಷ್ಣ್ಯಂ ಗುಣತ್ರಯಾಂಶೇಷವ್ಯವಹಾರೇಷು ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪ್ರಾಪಣೀಯಂ ಕೃತಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಜ್ಞಾತಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ, ಹಾತಂ ಹಾತವ್ಯಮಿತಿ ತೃಷ್ಣಾವಿರೋಧಿನೀ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ। ತತ್ ಪರಂ ಶ್ರೇಷ್ಟಂ ಫಲೀಭೂತಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ತತ್ ಪರಿಪಾಕಾತ್ ಚಿತ್ತೋಪಶಮಪರಿಪಾಕಸ್ತತೋಽವಿಲಮ್ಬೇನ ಕೈವಲ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ। ಪುರುಷಖ್ಯಾತೇರಿತ್ಯನೇನಾತ್ಮಜ್ಞಾನಹೇತುಫಲವೈರಾಗ್ಯಸ್ಯ ಪರತ್ವಂ ವದತಾ ತೌಷ್ಟಿಕಾನಾಮಾಲಸ್ಯವಿಶೇಷದರ್ಶಾದಿಜನಿತಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಂ ಧ್ವನಿತಮ್ ।ತದ್ವಿವೇಕಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಿತಃ ಏವ ಸರ್ವಂ ಜಾಯತೇ ಅತೋ ಮೋಕ್ಷೋಪಿ ತತ್ಪರಿಣಾಮರೂಪಸಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಕಾಲವಿಶ್ವಾಸೇನ ವಾ, ಭಾಗ್ಯದೇವ ಸರ್ವಂ ಜಾಯತೇ ಇತಿ ಭಾಗ್ಯವಿಶ್ವಾಸೇನ ವಾ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯೇಷು ವಿಷಯೇಷು ಚ ಆರ್ಜನರಕ್ಷಣಕ್ಷಯಾಽತೃಪ್ತಿಹಿಂಸಾದಿದೋಷದರ್ಶನೇ ಜಾತವೈರಾಗ್ಯಸ್ಯ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕತ್ವಾಭಾಧೇಯತ್ವಮ್ ಉಚಿತಮ್।ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯೈನಮೃಷಯಃ ಜ್ಞಾನತೃಪ್ತಾಃ ಕೃತಾತ್ಮಾನಃ ವೀತರಾಗಾಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ತೇ ಸರ್ವಗಂ ಸರ್ವ್ ಅತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಧೀರಾ ಮುಕ್ತಾತ್ಮಾನಃ ಸರ್ವಮೇವಾವಿಶನ್ತೀತ್ಯಾದಿ ಶ್ರುತ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕವೈರಾಗ್ಯಸ್ಯೈವ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯತ್ವಕಥನಾದಿತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ । ಅತ ಏವ ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿತ್ ವೈತೃಷ್ಣ್ಯಮಾತ್ರಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತಯೇ ಪೂರ್ವಂ ವಶೀಕಾರಕಥನೇಪಿ ನಾತ್ರ ತಥೋಕ್ತಿಃ। ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕಥನೇನೈವ ಸಾಮಾನ್ಯವೈತೃಷ್ಣ್ಯವ್ಯಾವೃತ್ತೇಃ ಸಮ್ಭವಾತ್ ॥೧೬॥

ಪ್ರಥಮಂ ಭಾವನಾನೀಷಯಸ್ಯಾಶೇಷವಿಶೇಷತಃ ಸ್ಥೂಲಾಂಶಚತುರ್ಭುಜಾದೇಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ವಿತರ್ಕಃ। ವಿಶೇಷೇಣ ತರ್ಕಣಮಿತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ। ಸ್ಥೂಲಕಾರಣಪ್ರಪಞ್ಚತನ್ಂಆತ್ರಾಹಙ್ಕಾರಮಹದವ್ಯಕ್ತಸೂಕ್ಷ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ವಿಚಾರಃ। ವಿಶೇಷೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪರ್ಯನ್ತಂ ಚರಣಮಿತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ। ತತ್ರಾರೋಹಾತ್ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಜಾಯಮಾನಹ್ಲಾದಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷತ್ಕಾರ ಆನನ್ದಃ। ಯಂ ಲಬ್ಧ್ವಾಚಾಪರಂ ಲಾಭಂ ಮನ್ಯತೇ ಮಾ ಅಧಿಕಂ ತತ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತ್ಯುಕ್ತ ಏತೇಷಾಂ ಕಾರಣಂ ಬುದ್ಧಿಃ। ಸಾ ಗ್ರಹೀತ್ರೈಕೀಭೂತಾಽಸ್ಮಿತೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ। ತದ್ವಿಷಯಕಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋಪ್ಯೇಽಸ್ಮಿತಾ। ಏತೈರನುಗಮಾತ್ ಯುಕ್ತತ್ವಾದ್ಧೇತೋಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಜ್ಞಾತತ್ವೇನ , ಭಾವನಾವಿಶೇಷರೂಪೋ ಯೋಗಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತನಾಮ ಭವತಿ। ಸ ಚ ವಿತರ್ಕಾದಿಭೂಮಿಭೇದೈಃ, ಸವಿತರ್ಕಃ, ಸವಿಚಾರಃ, ಸಾನನ್ದಃ, ಸಾಸ್ಮಿತಶ್ಚೇತಿ ಚತುರ್ಧಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ॥

ವಿಮರಣಂ ವಿರಾಮೋ ವೃತ್ತೀನಾಮಭಾವಃ। ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಪ್ರತ್ವೇಪಿ ಜನಯಾತೀತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ಪರವೈರಾಗ್ಯಮ್। ತಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಃ ಪೌನಃಪುನ್ಯಂ ಪೂರ್ವ ಉಪಾಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ। ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಃ ಖ್ಯಾತಿಸಂಸ್ಕಾರಃ ಏವ ಶಿಷ್ಯತೇ ಪೂರ್ವಪದೇನೋಪಾಯಸ್ಯ, ಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಕಥನಮ್। ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಾಃ ಸ್ವಾಪೋ ವಿದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲೀನಾನಾಮನುಭವಶ್ಚ ಭವತೀತಿ ತತ್ರಾವ್ಯಾಪ್ತಿವಾರಣಾಯ ಪೂರ್ವಪದಮಾತಾವನ್ಮಾತ್ರಮೌಪನಿಷದಾನಾಮಾತ್ಮಮಾತ್ರ್ಸತ್ಯತ್ವಬುದ್ಧಿಜಜೀವನ್ಮುಕ್ತಾವತಿವ್ಯಾಪ್ತಮಿತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಾಶೇಷಪದಮ್। ನ ಹಿ ತದಾನೀಂ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷತ್ವಮಸ್ತಿ। ಮಿಥ್ಯಾತ್ವಘಟತ್ವಾದಿನಾ ಜಗದ್ಭಾನಸ್ಯ ತದಾನೀಮಙ್ಗೀಕಾರಾತ್ । ತಥಾ़ ಚ ಪರವಿರಾಗ್ಯಹೇತುಕಃ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷೋಽಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್। ಸೋಽಯಂ ಯೋಗ ಏವ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ॥

ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮನ್ಯತಮದಾತ್ಮತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪನ್ನಾಸ್ಯದುಪಾಸನತಯಾ ತದ್ವಾಸಿತಾನ್ತಃಕರಣಾಃ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾನನ್ತರಂ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಲೀನಾ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಲೋಮಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾರೂಪಷಾಟ್ಕೌಷಿಕದೇಹಶೂನ್ಯಾ ವಿದೇಹಾಃ। ಏವಮವ್ಯಕ್ತಮಗದಙ್ಕಾರಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾಣಾಮನ್ಯತಮದಾತ್ಮತ್ವೇನ ಪ್ರತೈಪನ್ನಾಸ್ತದುಪಾಸನತಯಾ ತದ್ವಾಸಿತಾನ್ತಃಕರಣಾಃ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾಸಿಕಾರಣೇಷು ಲೀನಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾಃ। ವಿದೇಹಾಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾಶ್ಚ ವಿದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಂ ಶॆಷಮಿತ್ಯಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಃ। ಸ ತು ಭವಪ್ರತ್ಯಯೋ, ಭವನ್ತಿ ಜಾಯಾನ್ತೇಸ್ಯಾಮಿತ್ಯಾನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಹೇತುರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ। ಅವಿಯ್ದಾಮೂಲೋಯಂ ಯೋಗೋಽತೋ ಹೇಯಃ। ಅತ ಏವಿಕ್ತಂ ವಾಯುಪುರಾಣೇ, ದಶ ಮನ್ವನ್ತರಾನೀಹತಿಷ್ಠನ್ತೀನ್ದ್ರಿಯಚಿನ್ತಕಾಃ ಭೌತಿಕಾಶ್ಚ ಶತಂ ಪೂರ್ಣೇ ಸಹಸ್ರಂ ತ್ವಾಭಿಮಾನಿಕಾಃ॥ ಬೌದ್ಧಾ ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ವಿಗತಜ್ವರಾಃ ಪೂರ್ಣॆ ಶತಸಹಸ್ತ್ರಂತು ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯವ್ಯಕ್ತಚಿನ್ತಕಾಃ॥ ಪುರುಷಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕಾಲಸಂಙ್ಖ್ಯಾ ನ ಷಿದ್ಯತೇ ಇತಿ॥

ಪುರುಷಗೋಚರಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಶ್ರದ್ಧಾ ತಥಾ ವೀರ್ಯೇ ಪ್ರಯತ್ನೋ ಜಾಯತೇ ತೇನ ಯಮಾದಿಪರಮ್ಪರಯಾ ಸ್ಮೃತಿರ್ಧ್ಯಾನಂ, ತೇನ ಸಮಾಧಿಃ। ತೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪುರುಷಗೋಚರಾಖ್ಯಾತಿಃ। ತತಃ ಪರವೈರಾಗ್ಯಾದಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತೇರೇಷಾಂ ಪೂರ್ವವಿಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಮುಮುಕ್ಷುಣಾಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ। ಅಯಮೇವ ಚ ರಾಜಯೋಗ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ। ತದುಕ್ತಂ ಸ್ಮೃತೌ – ಸಮಾಪ್ತಿಸ್ತತ್ರ ನಿರ್ಬೀಜೋ ರಾಜಯೋಗಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ * ದೀಪವದ್ರಾಜತೇ ಯಸ್ಮಾದಾತ್ಮಾ ಸಚ್ಚಿನ್ಮಯಃ ಪ್ರಭುರಿತಿ। ವಸ್ತುತಸ್ತು ಪ್ರಥಮಸೂತ್ರಸ್ಯಭವೋ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ದೇವಾದಿಜನ್ಮ ತದೇವ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥೋ, ನ ತು ಕಥಿತಃ। ಪರವೈರಾಗ್ಯಸ್ಯಾಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಹೇತುತಯಾ ತಸ್ಯಾಽವಿದುಷ್ಯಽಸಮ್ಭವಾತ್। ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಚಿನ್ತಾಮಾತ್ರೇಣಾಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಾನುಪಪತ್ತೇಶ್ಚ। ತಸ್ಮಾದೀಶ್ವರೋಪಾಸನಯಾ ಪ್ರಕೃತಿದೇವತೋಪಾಸನಯಾ ವಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾವರಣಾದಿಷು ವಿಶಿಷ್ಟದೇಹಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೇನೋತ್ಪನ್ನಜ್ಞಾತಯೋಗಿನೋ ಭವನ್ತಿ। ಅಧಿಕಾರಸಮಾಪ್ತೌ ಮುಚ್ಯನ್ತೇ। ಮನುಷ್ಯಾಸ್ತು ನ ತಥಾ , ಕಿನ್ತು ಸಾಧನಾನ್ತರೇಣೈವೇತ್ಯಾಹ॥ ಶ್ರದ್ಧೇತಿ॥ ಸಮಾನಮನ್ಯತ್॥

ಸಂವೇಗೋಽತ್ರ ವೈರಾಗ್ಯಮ್, ಉಪಾಯಾನುಷ್ಠಾನಶೈಘ್ರ್ಯಂ ವಾ, ದೃಢತರಸಂಸ್ಕಾರೋ ವಾ, ಯೇಷಾಮಧಿಮಾತ್ರೋಪಾಯಸ್ತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ತೇಷಾಂ ಯೋಗಿನಾಮ್ ಆಸನ್ನಃ ಶೀಘ್ರಲಭ್ಯೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ತತೋ ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ॥೨೧॥

ಪೂರ್ವಸೂತ್ರೋಕ್ತವಿಶಿಷ್ಟಾನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ತೀವ್ರಸ್ಯ ಮೃದುಮಧ್ಯಾಧಿಮಾತ್ರತ್ವಾದ್ ಅಲ್ಪಮಧ್ಯಾತಿಶಯಿತಭೇದೇನ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಾತ್ ತತೋಽಪ್ಯಾಸನ್ನಾದಪಿ ವಿಶೇಷಃ । ಮೃದುತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯ ಯೋಗಿನ ಆಸನ್ನಾತ್ ಸಮಾಧೇಃ ಮಧ್ಯತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯ ಯೋಗಿನ ಆಸನ್ನತರಃ । ತತೋಽಧಿಮಾತ್ರತೀವ್ರಸಂವೇಗಸ್ಯಾಸನ್ನತಮೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಇತ್ಥಞ್ಚ ಪೂರ್ವಸೂತ್ರೋಕ್ತನವಮಯೋಗಿನಸ್ತ್ರಯೋ ಭೇದಾಃ । ತತ್ರ ಚಾಽನ್ತಿಮಸ್ಯೈವಾತಿಶೀಘ್ರಲಕ್ಷ್ಯೋಽಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ ॥ ೨೨ ॥

ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯನುಷಜ್ಜ್ಯತೇ । ಈಶ್ವರೇ ಅನುಪದವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೇ ಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್ ಪ್ರಣಿಧೀಯತೇ ತದೇಕಮಾತ್ರನಿಷ್ಠಂ ಮನಃ ಕ್ರಿಯತೇಽನೇನೇತಿ ಪುನಃಪುನಾರೂಪಂ ಪ್ರೇಮ ತತ್ಸಾಧನಮನ್ತ್ರಜಪಾರಾಧ್ಯತ್ವಜ್ಞಾನಾದಿರೂಪಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾದ್ ಭಕ್ತಿಯೋಗಾದ್ ಅನಾಯಾಸೇನ ಆಸನ್ನತಮಃ ಸಮಾಧಿಲಾಭೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಾಕೃತಸ್ವಕೃತಜಾತಜಾದನುಗ್ರಹಾತ್ ತತ್ಸಮ್ಭವೇಽಪ್ಯಾಸನ್ನತಮ ಇಹ ಪ್ರಣಿಧಾನಜನ್ಮಾ, ಸರ್ವಜ್ಞಂ ಭಗವನ್ತಂ ಭಾವಯತ ಆಸನ್ನತಮೇ ಸಮಾಧಿಫಲೇ ಭವೇತಾಮಿತಿ ತದಿಚ್ಛಾರೂಪಾತ್ ತತ್ತದನುಗ್ರಹಾದೇವ ಸದ್ಗುರುಲಾಭಾದಿತೋ ಭವತೀತಿ ಯಾವತ್।ಸಂಸಾರರೂಪಸ್ವಾಽನರ್ಥಹೇತುಸ್ವಾಜ್ಞಾನನಾಶೇ ವಿರೋಧಿವಿಷಯಕತ್ವೇನ ಕ್ಷಮಸ್ಯ ಸ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಯೇಽವಶ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿತಸ್ವಸಮಾಧಿಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ವಗೋಚರಕಾರಣಕಲಾಪಸ್ಯ ಸಮಾನವಿಷಯತಯಾ ಹೇತುತ್ವೇನ ಮುಖ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯೇಚ್ಛಾಮಾತ್ರೇಣ ಫಲದಸ್ಯ ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿದಪಿ ಪ್ರಣಿಧಾನಮ್ ತತೋಽಪಿ ಮುಖ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಕ್ಲೃಪ್ತತಾದೃಶಕಾರಣಕಲಾಪಂ ವಿನಾಽಪಿ ತತ್ಪ್ರಸಾದಜನಿತತತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾದಿದ್ವಾರಾ ಸ್ವಸಮಾಧಿಸಾಧನತ್ವಾತ್, ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯನ್ತೇ ಮಾಯಾಮೇತಾಂ ತರನ್ತಿ ತೇ। ಇತ್ಯಾದಿಭಗವದ್ವಾಕ್ಯೈರ್ಮಾಯಾತತ್ಕೃತಾಜ್ಞಾನತತ್ಕೃತಬನ್ಧಾದಿನಿವೃತ್ತಿಫಲಶ್ರವಣಾಚ್ಚೇತಿ ಜ್ಞಾಪಯಿತುಂ ತಸ್ಯ ತೇನ ಸಹ ವಿಕಲ್ಪೋಽತ್ರಾನ್ತೇ ವಾ ಶಬ್ದೇನಾಭಿಹಿತೈತಿ ದಿಕ್।

ಅತ್ರೋಪಾಸನಾದ್ವೇತಿ ವಿಹಾಯ ಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ವೇತಿ ಕಥನಂ ತು ಕಪಿಲಜೈಮಿನಿಪ್ರಭೃತೀನಾಮಿವ ಉಪಾಸನಮಾತ್ರಂ ನ ಯುಕ್ತಂ, ಕಿನ್ತು ವಸ್ತುತೋ ವಸ್ತುತತ್ವೇ ಮನಸೋಽತ್ಯಾದರೇಣ ನಿಯೋಜನರೂಪಂ ಭಾವನಮ್। ತತ ಏವ ತತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸಮ್ಭವಾದಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾಯ ಲೋಕೇಽಪ್ಯನ್ತರ್ಗತಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಶೇಷೇ ಸಾದರೇಣ ಚಕ್ಷುಷೋ ನಿಯೋಜನರೂಪಪ್ರಣಿಧಾನಾದೇವ ಚಕ್ಷುಷಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದರ್ಶನಾತ್। ತಥೈವಾಗ್ರೇ ನಿರೂಪಣಾಚ್ಚ। ಉಪಾಸನತಸ್ತು ನ ತಥಾ। ಯೋಷಿತಾಗ್ನಿಂ ಧ್ಯಾಯೀತ ಇತ್ಯಾದಾವಿವ ತಸ್ಯಾರೋಪವಿಷಯಕತ್ವಾತ್। ತತ್ರಾಗ್ನೌ ಯೋಷಾಯಾಮಗ್ನಿದೃಷ್ಟಿವಿಧಾನಾತ್। ಏವಂ ಸ್ವಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನಪ್ಯಾರೋಪಾದಿಮೂರ್ತ್ಯಭೇದಚಿನ್ತನಾದ್ಯಪ್ಯುಪಾಸನಮೇವ ವಸ್ತುತತ್ವನಿರಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್। ಅತ ಏವ ಕೀಟಭೃಙ್ಗನ್ಯಾಯೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಮಪಿ ತತ್ಫಲಂ ಸಾರೂಪ್ಯಂ ಶಾಶ್ವತಮಿತಿ ವದನ್ತಿ॥೨೩॥

ಕ್ಲೇಶೇತಿ। ಶ್ರುತಿಸಿದ್ಧನಿತ್ಯೇಶ್ವರತ್ವಾದಿನಾ ಸಂಸಾರಿಪುರುಷೇಭ್ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಸ ಪುರುಷವಿಶೇಷಃ। ಸಂಸಾರಿಪುರುಷವಿಲಕ್ಷಣಃ ಪುರುಷ ಏವ ಈಶ್ವರಃ। ತಥಾ ಚೇಶ್ವರಸ್ಯ ಪುರುಷೇನ್ತರ್ಭಾವಸ್ತದುಪಾಧೇಶ್ಚ ಪ್ರಧಾನ ಇತಿ ಭಾವಃ। ಶೋಧಿತಜೀವಾನಾಮೇವ ಈಶ್ವರತ್ವಮಸ್ತ್ವಿತಿ ಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾಯ ಅಪರಾಮೃಷ್ಟ ಇತ್ಯನ್ತಂ ವಿಶೇಷಣಮ್। ಕ್ಲೇಶಾಃ ವಕ್ಷಮಾಣಲಕ್ಷಣಾಃ ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ। ಕರ್ಮ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ। ವಿಪಾಕಸ್ತಯೋಃ ಫಲಂ ಸುಖದುಃಖೇ। ಆಶಯಾಃ ತನ್ಮೂಲೀಭೂತಾಃ ವಾಸನಾಃ। ಏತೈರಪರಾಮೃಷ್ಟಃ ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಏತೇನ ಕ್ಲೇಶಾದ್ಯಪರಾಮೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಶ್ರುತ್ಯಾದೌ ಗೀತ ಈಶ್ವರೋ ನ ಶುದ್ಧಜೀವೋ ನ ವಾ ಸದೃಶಃ। ಕಾದಾಚಿತ್ಕಕ್ಲೇಷಸಂಬನ್ಧಾತ್ ಇತ್ಯನುಮಾನಂ ಲಬ್ಧಮ್। ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಸ್ವಯಮೂಹ್ಯಮ್।

ಅತ್ರ ಭಾಷ್ಯಮ್ – ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ ಕ್ಲೇಶಾಃ, ಕುಶಲಾಕುಶಲಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ, ತತ್ಫಲಂ ವಿಪಾಕಃ, ತದನುಗುಣಾ ವಾಸನಾ ಆಶಯಾಃ। ತೇ ಚ ಮನಸಿ ವರ್ತಮಾನಾಃ ಪುರುಷೇ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ। ಸ ಹಿ ತತ್ಫಲಸ್ಯ ಭೋಕ್ತೇತಿ। ಯಥಾ ಜಯಃ ಪರಾಜಯೋ ವಾ ಯೋಧೃಷು ವರ್ತಮಾನಃ ಸ್ವಾಮಿನಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ ಯೋಹ್ಯನೇನ ಭೋಗೇನ ಅಪರಾಮೃಷ್ಟಃ ಸ ಪುರುಷವಿಶೇಷ ಈಶ್ವರಃ। ಕೈವಲ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಸ್ತರ್ಹಿ ಸನ್ತಿ ಚ ಬಹವಃ ಕೇವಲಿನಃ। ತೇ ಹಿ ತ್ರೀಣಿ ಬನ್ಧನಾನಿ ಛಿತ್ವಾ ಕೈವಲ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ। ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಚ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ಭೂತೋ, ನ ಭಾವೀ। ಯಥಾ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾ ಬನ್ಧಕೋಟಿಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ, ನೈವಮೀಶ್ವರಸ್ಯ। ಯಥಾ ವಾ ಪ್ರಕೃತಿಲೀನಸ್ಯೋತ್ತರಾ ಬನ್ಧಕೋಟಿಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ, ನೈವಮೀಶ್ವರಸ್ಯ। ಸ ತು ಸದೈವ ಮುಕ್ತಃ ಸದೈವೇಶ್ವರಃ ಇತಿ। ವೋಸೌ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸತ್ತ್ವೋಪಾದಾನಾತ್ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಶಾಶ್ವತಿಕ ಉತ್ಕರ್ಷಃ ಸ ಕಿಂ ಸನಿಮಿತ್ತಃ ಆಹೋಸ್ವಿತ್ ನಿರ್ನಿಮಿತ್ತಃ ಇತಿ? ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಿಮಿತ್ತಮ್। ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪುನಃ ಕಿಂನಿಮಿತ್ತಮ್? ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸತ್ತ್ವನಿಮಿತ್ತಮ್। ಏತಯೋಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋತ್ಕರ್ಷಯೋಃ ಈಶ್ವರಸತ್ತ್ವೇ ವರ್ತಮಾನಯೋರನಾದಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ। ಏತಸ್ಮಾದೇತದ್ಭವತಿ ಸದೈವೇಶ್ವರಃ ಸದೈವ ಮುಕ್ತಃ ಇತಿ। ತಚ್ಚ ತಸ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಂ ಸಾಮ್ಯಾತಿಶಯವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಮ್। ನ ತಾವದೈಶ್ವರ್ಯಮನ್ತರೇಣ ತದತಿಶಯ್ಯತೇ। ಯದೇವಾತಿಶಯಿ ಸ್ಯಾತ್ ತದೇವ ತತ್ಸ್ಯಾತ್। ತಸ್ಮಾತ್ ಯತ್ರ ಕಾಷ್ಠಾಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಐಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಈಶ್ವರಃ। ನ ಚ ತತ್ಸಮಾನಮೈಶ್ವರ್ಯಮಸ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾತ್? ದ್ವಯೋಸ್ತುಲ್ಯಯೋಃ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಯುಗಪತ್ ಕಾಮಿತೇಽರ್ಥೇ ನವಮಿದಮಸ್ತು ಪುರಾಣಾಮಿದಮಸ್ತ್ವಿತ್ಯೇಕಸ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾವಿತರಸ್ಯ ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯವಿಘಾತಾದೂನತ್ವಂ ಪ್ರಸಕ್ತಮ್। ದ್ವಯೋಶ್ಚ ತುಲ್ಯಯೋರ್ಯುಗಪತ್ಕಾಮಿತಾರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನಾಸ್ತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್। ತಸ್ಮಾತ್ ಯಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯಾತಿಶಯವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಸ ಈಶ್ವರಃ। ಸ ಚ ಪುರುಷವಿಶೇಷ ಇತಿ।

ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ – ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ ಅವಿದ್ಯಾಸ್ಮಿತಾರಾಗದ್ವೇಷಾಭಿನಿವೇಶಾಃ ಪಞ್ಚಕ್ಲೇಶಾಃ ಇತಿ ಸೂತ್ರೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಮಾನಾ ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ ಕುಶಲಾಕುಶಲಾನಿ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಸಾಧನತ್ವಾತ್ ಹಿತಾಹಿತರೂಪಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಃ ತತ್ಫಲಂ ಕ್ಲೇಶಕರ್ಮಣೋಃಫಲಮ್। ವಿಪಾಕಃ ವಿಪಚ್ಯತೇ ಸಾಧ್ಯತೇ ಕರ್ಮಭಿರಿತಿ ಜಾತ್ಯಾಯುರ್ಭೋಗಾತ್ಮಕಃ। ತದನುಗುಣಾಃ ವಿಪಾಕಹೇತವಃ ಆಶಯಾಃ, ಚಿತ್ತಭೂಮಾವಶೇರತ ಇತ್ಯಾಶಯಾಃ। ತೇ ಚ ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ ಮನಸಿ ಜಾಗರಸ್ವಪ್ನಯೋಃ ಸಾಂಸಾರಿಕತಯಾ ಗೃಹೀತೇ ಅನ್ತಃಕರಣೇ ವರ್ತಮಾನಾಃ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸನ್ತೋಽಪಿ ಪುರುಷೇಽಸಾಂಸಾರಿಕೇ ದ್ರಷ್ಟರಿ ಅಹಮರ್ಥೇ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ। ವಸ್ತುತೋ ಯದ್ಯಪಿ ತತ್ರೈವ ತಥಾಪಿ ಸ್ವಾಮಿತ್ವರೂಪಭೋಕ್ತೃತ್ವಸ್ಯ ಪುರುಷಮಾತ್ರನಿಷ್ಠತ್ವಾತ್। ತತ್ರಾಪಿ ತೇ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ। ಸ ಹೀತಿ। ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸ ಪುರುಷಸ್ತಸ್ಯ ಕ್ಲೇಶಾದೇಃ ಫಲಸ್ಯ ಸುಖಾದೇಃ ಸ್ವಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತಸ್ಯ ಭೋಕ್ತಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ। ಸ್ವಾಮಿತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಆಧಾರತ್ವೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ – ಯಥೇತಿ। ಯಥಾ ಚ ರಾಜಾ ಜಯೀ ಪುರುಷೋ ಧನೀ ಇತ್ಯಾದಿವದೇವ ಪುರುಷಃ ಕ್ಲೇಶಾದಿಮಾನ್ ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ ಇತ್ಯಾದಿವುದ್ವದ್ವ್ಯವಹಾರ ಇತಿ ಭಾವಃ। ವಿಶೇಷಣ-ವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಾದಿತಾದಾತ್ಮ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪುರುಷೇ ಸುಖಾದಿಮತ್ತ್ವಧೀರೇವಾವಿದ್ಯೇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್। ಇತ್ಥಞ್ಚ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಸಮಮ್ಬನ್ಧೇನ ಕ್ಲೇಶಾದಿರಾಹಿತ್ಯಂ ನಾನ್ಯಪುರುಷೇಽಸ್ತಿ। ಕಿನ್ತ್ವೀಶ್ವರ ಏವೇತ್ಯಾಹ – ಯೋ ಹ್ಯನೇನೇತಿ। ಕ್ಲೇಶಾದಿಮೂಲಕಭೋಗೇನ ಅಸಂಸೃಷ್ಟಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಅನೇನೇತಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ ರಾಮಕೃಷ್ಣಾದಿಭಾವೇನ ಕ್ರೀಡತೋ ಮಹೇಶ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಪರಿಗೃಹೀತೋ ವಿಷಯಭೋಗೋಽನ್ತರ್ಯಾಮಿರೂಪಸ್ಯ ತು ಸೋಽಪಾಧಿಸುಖಸಾಕ್ಷಿತಾರೂಪೋ ಭೋಗೋಽಸ್ತಿ।

ಋತಂ ಪಿಬನ್ತೌ ಸುಕೃತಸ್ಯ ಲೋಕೇ –

ಇತಿ ಶ್ರುತೇರಿತಿ ಜ್ಞಾಪಿತಮ್। ಶಙ್ಕತೇ – ಕೈವಲ್ಯಮಿತಿ। ಯದಿ ಕ್ಲೇಶಾದಿಶೂನ್ಯ ಏವ ಈಶ್ವರಃ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಭ್ಯಃ ಏಷ್ಟವ್ಯಃ, ತರ್ಹಿ ಕೈವಲ್ಯಮವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ಯಾದಿರೂಪಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಬಹವೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಯಃ ಕೇವಲಿನಃ ಕೇವಲಿನಾಂ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಃ ಸನ್ತಿ। ತ ಏವೇಶ್ವರತಯಾ ಶ್ರುತ್ಯರ್ಥಾಃ ಸನ್ತ್ವಿತಿ ಭಾವಃ। ತಥಾ ಚ ಸಾಂಖ್ಯಸೂತ್ರಮ್- ಮುಕ್ತಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಶಂಸಾ ಉಪಾಸಾ ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ವಾ। ಇತಿ ಪರಿಹರತಿ। ತೇ ಹೀತಿ। ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಯಃ ಪ್ರಾಕೃತಿಕಾದೀನಿ ಬನ್ಧನಾನಿ ಛಿತ್ವೈವ ಮುಕ್ತಾಃ। ನ ತು ಕ್ಲೇಶಾದಿನಾ ಕದಾಪ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟಾಃ। ಈಶ್ವರಸ್ತು ಸದೈವ ಕ್ಲೇಶಾದಿಭಿರಸಂಸೃಷ್ಟಃ।

ತತ್ರ ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಹಿ ಸ ನಿತ್ಯಂ ನಿರ್ಗುಣಃ ಸ್ಮೃತಃ
।ಕರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುರುಷೋ ಯೋಽಸೌ ಬನ್ಧಮೋಕ್ಷೈಃ ಸ ಯುಜ್ಯತೇ॥

ಇತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಾದಿತಿ ಭಾವಃ। ನಿರ್ಗುಣಃ ಆವಿದಯಕಗುಣಶೂನ್ಯಃ। ಈಶ್ವರಸ್ಯ ತೇಭ್ಯೋ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ-ಯಥಾ ಮುಕ್ತಸ್ಯೇತಿ। ಜ್ಞಾನೇನ ನಿರಸ್ತಾಽವಿದ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ। ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ ಸಂಭಾವ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಲೀನಸ್ಯಾಭಿಮನಸಮ್ಭವೇ ಪಶ್ಚಾದ್ಬನ್ಧಸಂಭಾವನೇತಿ ಭಾವಃ। ಸದೈವ ಮುಕ್ತ ಇತಿ। ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪಿ ಕ್ಲೇಶತತ್ಫಲರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಸದೈವೇಶ್ವರ ಇತಿ। ಸದೈವಾಪ್ರತಿಹತಸಾಮರ್ಥ್ಯವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ।ನನ್ವೀಶ್ವರೇ ನ ಬಾಹ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಭಾನಂ ರೂಪಾದಿಶೂನ್ಯತ್ವಾತ್। ನಾಪಿ ಮಾನಸಂ ಅನ್ಯಾತ್ಮನೋಽನ್ಯಮನೋಽಯೋಜ್ಯತ್ವಾತ್। ಅನ್ಯಥಾ ಚೈತ್ರಸ್ಯ ಮೈತ್ರಾತ್ಮಮಾನಸಸ್ಯಾಪ್ಯಾಪತ್ತೇಃ। ನಾಪ್ಯನುಮಾನಂ ದತ್ತದೋಷಾತ್। ನಪಿ ಶ್ರುತಿಃ, ಶ್ರುತಿಪ್ರಾಮಾಣಸಿದ್ಧೌ ಶ್ರುತ್ಯೇಶ್ವರಸಿದ್ಧಿಃ। ಈಶ್ವರಸಿದ್ಧೌ ಚ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪೂರ್ವಕತಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯಂ ಮನ್ವಾನೋ ಬೌದ್ಧ ಈಶ್ವರೇ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತಿ ನ ವೇತಿ ಪೃಚ್ಛತಿ-ಯೋಽಸಾವಿತಿ। ಜೀವೇಭ್ಯೋ ಭೇದಸಾಧಕಃ ಸದೇಶ್ವರತ್ವಾದಿರೂಪಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸತ್ವೋಪಾದಾನಾತ್। ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಶಾಶ್ವತಿಕಃ ಸಹಜಸಿದ್ಧಃ। ಸಾಕ್ಷೀ ಚೇತಾ ಕೇವಲೋ ನಿರ್ಗುಣಶ್ಚ। ಇತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾ ನಿರುಪಾಧಿಕಸಚ್ಚಿನ್ಮಾತ್ರತಯಾ ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ಭಗವತ ಈಶ್ವರತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿಸಮ್ಬನ್ಧೋಪಾಧಿಕಮೇವ ಕಾರನೋಪಾಧಿರೀಶ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇರಿತಿ ಭಾವಃ। ಸ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತ ಇತಿ? ಸ ಕಿಂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕಃ? ತಾದೃಶಧರ್ಮವಾನೀಶ್ವರೋ ನ ಕೇನಾಪಿ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಸೇತ್ಸ್ಯತೀತಿ ಭಾವಃ। ಉತ್ತರಂ- ತಸ್ಯೇತಿ। ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಶ್ರುತ್ಯಾದಿಃ।ಪುನಃ ಪೃಚ್ಛತಿ-ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪುನರಿತಿ। ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ಕುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ? ಉತ್ತರಂ-ಪ್ರಕೃಷ್ಟೇತಿ। ಈಶ್ವರಸ್ಯೋಪಾಧಿರ್ಯತ್ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಸತ್ವಂ ತತ್ಕಾರಣಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ। ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪ್ಯನಭಿಭೂತಸತ್ವೋಪಾಧಿಕಸ್ಯ ಯಥಾರ್ಥಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರೂಪವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನೇ ಬಾಧಕಾಭಾವಾತ್। ತಾದೃಶವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಜನ್ಯತ್ವೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ। ನನ್ವೇವಮನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸತ್ವಸಿದ್ಧಿಸ್ತತ್ಸಿದ್ಧೌ ಚ ತನ್ಮೂಲಕತಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಸಿದ್ಧಿರಿತಿ ಚೇನ್ನ, ಮನ್ತ್ರಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವದೀಶ್ವರಸಿದ್ಧೇಃ ಪ್ರಾಗೇವ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಸಿದ್ಧೇಃ। ಮನ್ತ್ರಾಯುರ್ವೇದವಚ್ಚ ತತ್ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮ್ ಆಪ್ತಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದಿತಿ। ಆಪ್ತಸ್ಯ ವೇದಕರ್ತುಃ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನವತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ಸ್ವಾರ್ಥಗೋಚರಪ್ರಮಾಜನಕತ್ವಮ್ ಅನುಮೇಯಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ನನು ತರ್ಹಿ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯಃ ತತ್ರಾಹ- ಮನ್ತ್ರೇತಿ । ಮನ್ತ್ರೋ ವಿಷಾದಿನಾಶಕಃ। ಆಯುರ್ವೇದಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ವೇದಸ್ಥಮೇವ। ತತ್ರ ಸಂವಾದೇನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಗ್ರಹಾತ್ ತತ್ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ವೇದತ್ವಾವಚ್ಛೇದೇನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮ್ ಅನುಮೇಯಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ತೇನ ನ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯಃ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಗ್ರಹಾರ್ಥಮ್ ಈಶ್ವರನಿಶ್ಚಯಸ್ಯ ಅನಪೇಕ್ಷಣಾತ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಮನ್ತ್ರಾಯುರ್ವೇದವಚ್ಚ ತತ್ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮ್ ಆಪ್ತಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್। ಇತಿ ಸೂತ್ರತಯಾ ಗೌತಮೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತತ್ವಾತ್। ಅತ್ರ ತು ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸತ್ವಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯನಿರ್ವಾಹಕತಾಮಾತ್ರಮ್ ಉಕ್ತಮ್ ಇತಿ ನ ಕೋಽಪಿ ದೋಷಃ। ಏತಯೋರಿತಿ। ವಿಷಯತಾಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಚ ಪರಮೇಶ್ವರತ್ವೇ ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ತಮಾನಯೋಃ ಏತಯೋಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋತ್ಕರ್ಷಯೋಃ ಅನಾದಿನಿಮಿತ್ತನೈಮಿತ್ತಿಕಭಾವಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ। ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನೈಮಿತ್ತಿಕಂ ಸತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಶ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾರಣತ್ವಾತ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ನಿಮಿತ್ತಮಾಹ-ಸದೈವೇತಿ। ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಅದ್ವಿತೀಯಮಪಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ- ತಚ್ಚೇತಿ। ನಾಸ್ತಿ ಸಾಮ್ಯಮ್ ಅತಿಶಯಶ್ಚ ಯಸ್ಮಾತ್ ತಾದೃಶಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಅತಿಶಯನಿರ್ಮುಕ್ತೌ ಹೇತುಮಾಹ- ಯದೇವೇತಿ। ಯಸ್ಮಾತ್ ಹೇತೋಃ ಯದೇವಾತಿಶಯಿ ನಿರತಿಶಯಂ ತದೇವ ತದೈಶ್ವರ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ। ೇವತದೇವ ಮುಖ್ಯಮ್ ಐಶ್ವರ್ಯಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಉಪಸಂಹರತಿ- ತಸ್ಮಾದಿತಿ। ಐಶ್ವರ್ಯೇಣ ಯತ್ರ ವಿಶ್ರಾನ್ತಿಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸ ಈಶ್ವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಸಾಮ್ಯನಿರ್ಮುಕ್ತೌ ಹೇತುಮಾಹ- ನ ಚೇತಿ। ದ್ವಯೋರಿತಿ। ನವಮ್ ಅಲ್ಪಕಾಲಸ್ಥಾಯಿ, ಪುರಾಣಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಸ್ಥಾಯಿ। ಏವಮ್ ಅಸ್ತು ಇತ್ಯೇವಂ ರೂಪೇಣ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಕ್ವಚಿತ್ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತುಲ್ಯಾಭಿಮತಾಭ್ಯಾಂ ಕಾಮಿತೇ ಸತಿ ಏಕಸ್ಯ ಏಕತರಸ್ಯ ಸಿದ್ಧೌ ಸಙ್ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧೌ ಇತರಸ್ಯ ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತಾತ್ ಊನತ್ವಂ ನ್ಯೂನತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್। ಅತೋ ನ ಸಮಾನಾನೇಕೇಶ್ವರಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ನನು ಉಭಯೋಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾತ್ ನವತ್ವಂ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಚ ಉಭಯಮೇವ ಭವತು। ತತ್ರಾಹ- ದ್ವಯೋಶ್ಚೇತಿ। ನನು ಯೋಗೀಶ್ವರಯೋರಿವ ತಯೋರಪಿ ಸಮಾನಸಙ್ಕಲ್ಪಸಮ್ಭವೇ ನ ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥೇ ಯುಗಪತ್ಕಾಮನಾಬಾಧಾತ್ ನ ಉಕ್ತದೋಷಃ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ-ಏಕೋ ದೇವಃ। ಏಕಮೇವಾದ್ವಿತೀಯಮ್। ಭೂಯಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಪತಯಸ್ತ್ವಥೇಶಃ ಸರ್ವಾಧಿಪತ್ಯಂ ಕುರುತೇ। ಮಹಾತ್ಮಾ ನ ತತ್ಸಮಶ್ಚಾಭ್ಯಧಿಕಶ್ಚ ದೃಶ್ಯತೇ। ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರುತಿಭಿಃ, ನತ್ವತ್ಸಮೋಽಸ್ತ್ಯಭ್ಯಧಿಕಃ ಕುತೋಽನ್ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯೇಽಪ್ಯಪ್ರತಿಮಪ್ರಭಾವಃ। ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಮೃತಿಭಿಶ್ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕಪ್ರತಿಷೇಧಾತ್, ತಥಾ ಕಲ್ಪನಮ್ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕಮ್ ಇತ್ಯಾಶಯೇನ ಉಪಸಂಹರತಿ- ತಸ್ಮಾದಿತಿ। ತಸ್ಮಾತ್ ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥಸಙ್ಕಲ್ಪೇ ವಿಸಂವಾದಾತ್ ಸಮಾನಸಙ್ಕಲ್ಪೇ ಚ ಮಾನಾಭಾವಾತ್।ಯಸ್ಯ ಕ್ಲೇಶಾದ್ಯಪರಾಮೃಷ್ಟಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯಾತಿಶಯವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಪುರಾಣೈಶ್ಚೇತಿ ಶೇಷಃ।ತಸ್ಯ ಪುರುಷವಿಷೇಶತ್ವಮ್ ಉಪಸಂಹರತಿ- ಸ ಚೇತಿ। ಸಂಸಾರಿಪುರುಷೇಭ್ಯಃ ಸತ್ಯಸಙ್ಕಲ್ಪತ್ವಾದಿನಾ ವಿಶಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಪುರುಷವಿಶೇಷಃ ಸಂಸಾರಿಪುರುಷವಿಲಕ್ಷಣಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ಅತ್ರ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧಾದೇವೇಶ್ವರಸ್ಯೋತ್ಕರ್ಷಕಥನಾಜ್ಜೀವಸ್ಯಾಪಿ ಮನಸತ್ತ್ವಕೃತ ಏವಾಽಪಕರ್ಷೋ ನ ಸ್ವತಃ। ಇತ್ಥಂ ಚೋಪಾಧಿಭೇದಾಜ್ಜೀವೇಶ್ವರವಿಭಾಗಃ ಸ್ವತಸ್ತ್ವಭೇದ ಏವ।

ತತ್ತ್ವಮಸಿ ।

ಆದಿವಾಕ್ಯಬೋಧಿತ ಇತಿ ಭಾಷ್ಯಕಾರಸ್ಯ ಗೂಢಾಭಿಸನ್ಧಿಃ। ಕೇಚಿತ್ತು ರಾಮಾನುಜಾನುಸಾರಿಣ ಇತ್ಥಮಭಿಪ್ರಾಯಮಜಾನನ್ತೋ ವಿಶೇಷಶಬ್ದಾದಿಸ್ವಾರಸ್ಯಮಾತ್ರೇಣಾನ್ಯಥಾಭಾವಮುಪವರ್ಣಯನ್ತಿ। ತಥಾಹಿ – ಯದ್ಯಪ್ಯಾತ್ಮನ ಆಕಾಶಸ್ಯೇವ ಉಪಾಧಿಭೇದೈಃ ಜೀವೇಶ್ವರಾದಿರೂಪತ್ವಸಮ್ಭವೇನ ಲಾಘವಾತ್।

ತತ್ತ್ವಮಸಿ।

ಆದಿಶ್ರುತಿಬೋಧಿತಮೈಕ್ಯಮೇವ। ಭೇದನಿನ್ದಯಾ ಭೇದಶ್ರುತಿತೋಽಭೇದಶ್ರುತೇರೇವ ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್। ಅಭೇದಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಫಲಕತ್ವಶ್ರವಣಾತ್। ನ ಭೇದವಾಕ್ಯಾನಿ ತು ಆರೋಪಿತಭೇದಾನುವಾದಪರಾಣ್ಯೇವ ಕಾರ್ಯಕಾರಣೋಪಾಧಿವಿಶಿಷ್ಟಯೋಶ್ಚ ಜೀವತ್ವೇಶ್ವರತ್ವೇ ವಿಶಿಷ್ಟೈಶ್ಚ ಅನುಗತಧರ್ಮಿಣಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಮನಃ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಭೇದಃ ಪ್ರಾತಿಭಾಸಿಕೋಽಭೇದೋ ವಾಸ್ತವ ಇತಿ ವಕ್ತುಂ ಶಕ್ಯಂ, ತಥಾಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಅನತಿರೇಕೇ ಜೀವತ್ವೇಶ್ವರತ್ವಬನ್ಧಮೋಕ್ಷಾದಿಸಾಙ್ಕರ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್। ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಅತಿರೇಕೇ ತಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವೇನ ವಿನಾಶಿತಯಾ ಬನ್ಧಮೋಕ್ಷಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೋಪಪತ್ತೇಃ ಭೇದಾಭೇದಪಕ್ಷಶ್ಚ ದ್ವೈತಮತೇನ ಅವಿಶಿಷ್ಟಃ। ದ್ವೈತಮತೇಽಪಿ ತತ್ತದುಪಾಧಿವಿಶಿಷ್ಟಯೋಃ ವಸ್ತುತಃ ಭೇದೇಽಪಿ ಚಿತ್ತ್ವಾದಿನಾ ಅಭೇದಸ್ಯ ಅಙ್ಗೀಕಾರಾತ್। ತಸ್ಮಾತ್ ಭೇದಶ್ರುತಿಸಿದ್ಧಃ ಸ್ವರೂಪತಃ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಭಾವರೂಪಃ ಭೇದ ಏವ ತಯೋರಸ್ತಿ। ಭೇದನಿನ್ದಾವಾಕ್ಯಾನಿ ತು ವೈಧರ್ಮ್ಯಲಕ್ಷಣಭೇದಸ್ಯ ಭಾಗಾಪರಪರ್ಯಾಯಸ್ಯ ನಿನ್ದಾಪರಾಣಿ ಫೇನಬುದ್ಬುದಾದೀನಾಮಿವ ಕಿಞ್ಚಿದವಚ್ಛೇದೇನ ಕಥಞ್ಚಿತ್ಪ್ರತೀಯಮಾನಸ್ಯ ಅಪಾರಮಾರ್ಥಿಕತ್ವಾತ್। ಆಕಾಶಾದಿದೃಷ್ಟಾನ್ತಾಃ ಅಪಿ ಏತಸ್ಯೈವ ಉಪಾಧಿಕತ್ವಜ್ಞಾಪಕಾಃ। ಅಭೇದವಾಕ್ಯಾನಿ ತು ದುಗ್ಧಜಲಯೋರಿವ ಸಂಮಿಶ್ರಣಸ್ಯ ಅಗ್ನಿವಿಸ್ಫುಲಿಙ್ಗಾದೇರಿವ ಅಂಶಾಂಶಿಭಾವೇನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಸ್ಯ ಅವಿಭಾಗಲಕ್ಷಣಸ್ಯೈವ ವಾ ಅಭೇದಸ್ಯ ಬೋಧಕಾನಿ। ಮಾನಾನಿ ಚ ತತ್ರ ಲವಣೋದಕದೃಷ್ಟಾನ್ತವಾಕ್ಯಾನಿ। ತಸ್ಮಾನ್ನಾಽಖಣ್ಡೋ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ ಮಾನಾಭಾವಾತ್।

ತನ್ನ ಸಮ್ಯಕ್। ಅಯಮೇವ ನೋಽನರ್ಥೋ ಯತ್ ಸಂಸಾರ್ಯಾತ್ಮದರ್ಶನಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಾರ್ತಿಕಕಾರೈಃ ವಸ್ತುತಃ ನಿತ್ಯಮುಕ್ತಸ್ಯ ಆತ್ಮನಃ ಸದಾ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಣೋಪಾಧ್ಯವಚ್ಛೇದ್ಯತ್ವರೂಪಃ ಸ್ವಾಽಽಭಾಸದ್ವಾರಕೋ ವಿಶಿಷ್ಟಭಾವಃ ಏವ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ। ಸಕಲತನ್ನಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಮೋಕ್ಷ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ ನ ಬನ್ಧಮೋಕ್ಷಯೋಃ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾನುಪಪತ್ತಿಃ। ಪರಮ್ಪರಯೋಪಾಧ್ಯವಚ್ಛೇದ್ಯಸ್ಯ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್। ಅತ ಏವ ನ ತನ್ಮತಾಽವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಪರೇಣ। ಚಿತ್ತೈಕಾಮಾತ್ರವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಣೋಪಾಧೀನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಮಿಥ್ಯತ್ವಾದೀನಾಂ ಚಾನಙ್ಗೀಕಾರೇಣ ಸಾಮ್ಯಾಸಮ್ಭವಾತ್। ತಸ್ಮಾದತ್ರ ಇಷ್ಟಾಪತ್ತಿಃ। ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವಬನ್ಧಾಯ ಕೃತ್ಯಾ ಯಥಾ ತಥೇತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ॥೨೪॥

ತತ್ರೇತಿ ।ಸರ್ವಜ್ಞೇತಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನೋ ನಿರ್ದೇಶಃ। ಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಮಿದಮಸ್ಯಾಲ್ಪಮಿದಮಸ್ಯಾಧಿಕಮಿತಿ ತಾರತಮ್ಯೇನ ವರ್ತಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮಾನಮೇಕೈಕಸ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯೇಶ್ವರೇ ನಿರತಿಶಯಂ ಭವತಿ । ತದೇವ ತತ್ರೇಶ್ವರೇ ಸಾರ್ವಜ್ಞ್ಯಾಽನುಮಾಪಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ। ಪ್ರಯೋಗಸ್ತು ಸಾರ್ವಜ್ಞ್ಯಬೀಜಂ ಸಾತಿಶಯಮಸ್ಮದಾದಿಜ್ಞಾನಂ ಕ್ವಚಿತ್ಕಾಷ್ಠಾಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸಾತಿಶಯತ್ವಾತ್ ಪರಿಣಾಮವದಿತಿ । ಯತ್ರ ಚ ತತ್ಕಾಷ್ಠಾಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸರ್ವಜ್ಞ ಏವ ಸಂಸಾರಿಪುರುಷವಿಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ದಿಕ್ ।

ಅಥವಾ ತತ್ರಾನುಮಾನಮಪಿ ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯಾಶಯವಾನಾಹ – ತತ್ರ ನಿರತಿಶಯಮಿತಿ । ತತ್ರ ಈಶ್ವರೇ ನಿರತಿಶಯಂ ನಿರ್ಗತೋ ನಾಸ್ತಿ ಅತಿಶಯಃ ಯಸ್ಮಾತ್ ಅನ್ಯಸ್ಯ ತಾದೃಶಮನ್ಯಪ್ರತಿಯೋಗಿಕಾಧಿಕ್ಯರಹಿತಂ ಕಾಷ್ಠಾಪ್ರಾಪ್ತಂ ಜ್ಞಾನದಿಕಂ ಸಾತಿಶಯಾಸ್ಮದಾದಿಜ್ಞಾನೇನೋಕ್ತಪ್ರಕರಣೇನಾನುಮಿತಮ್ । ತದೇವ ಸರ್ವಜ್ಞಸ್ಯ ಭಗವತೋ ಬೀಜಂ ಪ್ರಮಾಣತ್ವಾದ್ಬೀಜಮಿವ ಬೀಜಮನುಮಾಪಕಮ್ । ನಿರತಿಶಯಂ ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಕ್ವಚಿದಾಶ್ರಿತಂ ಜ್ಞಾನತ್ವಾತ್ । ಅಸ್ಮದಾದಿಜ್ಞಾನವತ್ । ಸ ಚ ಆಶ್ರಯಃ ಲಾಘವಾದೇಕೋ ನಿತ್ಯಃ ಸಂಸಾರಿಪುರುಷವಿಲಕ್ಷಣಃ ಇತ್ಯೇವಾನುಮಾಪಕಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ಏಕತ್ತ್ವೇ ಚ ತತ್ರ ನ ಸಂಖ್ಯಾನಾನಾತ್ವವಿರೋಧಿತ್ವಾತ್ । ಕಿನ್ತು ಪುರುಷದ್ವಯಾಽವೃತ್ತಿನಿರತಿಶಯಜ್ಜ್ಞಾನತ್ತ್ವಾವಚ್ಛಿನ್ನಾಧಿಕರಣತಾವತ್ತ್ವಮ್ । ಅತ್ಮಾಽನಾತ್ಮವೃತ್ತಿಭಿನ್ನದುಃಖವದವೃತ್ತಿದ್ವಿತ್ತ್ವಶೂನ್ಯತ್ತ್ವಮ್ ವಾ । ಅತ್ರ ಭಿನ್ನಾನಾಮೀಶ್ವರಘಟಾದಿದ್ವಿತ್ತ್ವಸ್ಯಾವೃತ್ಯನ್ತಮೀಶ್ವರಜೀವದ್ವಿತ್ವಸ್ಯ ವಾರಣಾಯ ಘಟಪಟಾದಿದ್ವಿತ್ತ್ವಂ ಚ ಈದೃಶಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತಿ ದಿಕ್ । ನನು ಸ್ವಮತೇ ತಸ್ಯ ವಿಜ್ಜ್ಞಾನಮಾನನ್ದಮ್ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿರ್ವಿಜ್ಞಾನಾದಿಸ್ವರೂಪತೈವಾಙ್ಗೀಕ್ರಿಯತೇ, ನ ವಿಜ್ಞಾನಾಶ್ರಯತ್ವಮ್ । ಅತೋ ಬಾಧಿತಮನುಮಾನಮಿತಿ ಚೇತ್ , ನ ಸ್ವಮತೇ ಪ್ರಕಾಶರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಸೂರ್ಯಾದೇಃ ಪ್ರಭಾರೂಪಪ್ರಕಾಶಾಶ್ರಯತ್ತ್ವವತ್ । ಜ್ಞಾನರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ತಸ್ಯ “ ನ ಹಿ ದೃಷ್ಟುರ್ದೃಷ್ಟೇರ್ವಿಪರಿಲೋಪೋ ವಿದ್ಯತೇ “ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿರ್ನಿತ್ಯಜ್ಞಾನಾಶ್ರತ್ತ್ವಾಙ್ಗೀಕಾರೇಣ ಬಾಧಾಭಾವಾತ್ । ಅತ ಏವ ಪ್ರಯೋಜಕತ್ವಮಪಿ ನ , ಶ್ರುತೇರೇವಾನುಕೂಲತರ್ಕಸ್ಯ ಸತ್ವಾತ್ । ಶ್ರುತ್ಯೈಕವಚನಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನಾರಯಣಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿನಾಮಾವಗತಿರಪೀತ್ಯಾಸ್ತಾಂ ವಿಸ್ತರಃ॥೨೫॥

ಸ ಪೂರ್ವೇಷಾಮಿತಿ । ಸ ಈಶ್ವರಃ ಪೂರ್ವೇಷಾಮಪಿ ಸರ್ಗಾದೌ ಉತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಮಪಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಸ್ಮದಾದೀನಾಮಪಿ ಜೀವಾನಾಂ ಗುರುಃ ಗೃಣಾತ್ಯುಪದಿಶತ್ಯಪೂರ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಗುಂ ಮೃತ್ಯುಂ ರುಧ್ನಾತಿ ಪರಿಪಾಲನೋಪದೇಶಾದಿನಾ ವೇತಿ ಗುರುಃ । ಪಿತಾ ಅನ್ತರ್ಯಾಮಿವಿಧಯಾ ಜ್ಞಾನೋಪದೇಷ್ಟಾ ಚ ।

ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ವಿದಧಾತಿ ಪೂರ್ವಂ ಯೋ ವೈ ವೇದಾಁಶ್ಚ ಪ್ರಹಿಣೋತಿ ತಸ್ಮೈ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಕುತಃ । ಕಾಲೇನಾನವಚ್ಛೇದಾತ್ । ಅನಾದ್ಯನನ್ತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ದ್ವಿಪರಾರ್ದ್ಧಾದಿಕಾಲಾಯುಷೋ೭ಪರಿಗಣನಾದಿತಿ ಯಾವತ್ । ತಥಾಚಾಯಂ ಪೂರ್ಣತ್ವಾತ್ ಪರಮಗುರುಃ । ಅನ್ಯೇಚಾಸ್ಯೈವ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತ್ಯವತಾರಾ ಇತಿ ಜ್ಞಾನೇ ಅರ್ಚಿತಾ ಏವ ಭವನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ । ಏತದಭಿಪ್ರೇತ್ಯೈವಾತ್ರ, ಪಿತೇತಿ ಪದಮಪಹಾಯ ಗುರುಪದಮುಪಾತ್ತಮಿತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ॥

ಅಯಮತ್ರ ನಿಷ್ಕರ್ಷಃ – ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಪುರಾಣೇಷು ಸರ್ವೇಷಾಂ ನಾಮ್ನಾಂ ಕೇವಲಪರತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾದ್ ಗುಣಾತೀತಃ ಪರಮಾತ್ಮೈವ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣ್ವಾದಿಪದಾರ್ಥಃ । ಯೇ ತು ಸತ್ಯಲೋಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಾದಯಸ್ತೇ ಜೀವವಿಶೇಷಾ ಏವ, ನ ತು ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯ ಲೀಲಾವತಾರಾಃ । ಅಥಾಶರೀರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಏತಾಸ್ತನವೋ ವಾಯುರಾದಿತ್ಯಃ ಕಾಲೋಽಪಃ ಪ್ರಾಣೋಽನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಷ್ಣೂ ರುದ್ರ ಇತ್ಯೇಕೇ ಅನ್ಯಮಭಿಧ್ಯಾಯನ್ತ್ಯೇಕೇ ಅನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿಮೈತ್ರಾಯಣೀಯಶ್ರುತಾವನ್ಯತ್ರ ಚ ಶ್ರುತೌ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಾಯಿಕೋಽಪಿ ದೇಹೋ ನಾಸ್ತಿ । ಅಗ್ನ್ಯಾದಿದೇಹಾ ಏವ ದೇಹಾ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಾಯಿಕಲೀಲಾವಿಗ್ರಹಸ್ಯಾಪ್ಯಭಾವಾದಜ್ಞಾಪನಾತ್ । ಅತ ಏವ ಕಾಲೀಪುರಾಣಾದೌ ನೃಸಿಂಹವರಾಹಶರಭಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರೋಪಮರ್ದ್ಯತ್ವಂ, ಶಿವಸ್ಯ ನಾರಾಯಣೋಪದೇಶ್ಯತ್ವಂ ಮೋಹಪಾರವಶ್ಯಾದಿಕಮ್, ಅನ್ಯತ್ರ ಚ ನಾರಾಯಣಸ್ಯ ಶಿವೋಪದೇಶ್ಯತ್ವಂ ವೃನ್ದಾಶಾಪಾದ್ಯಾಕ್ರಾನ್ತತ್ವಂ ಮೋಹಪಾರವಶ್ಯಾದಿಕಮ್, ಶಿವನಾರಾಯಣಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪಿ ಚತುರ್ಮುಖೋಪದೇಶ್ಯತ್ವಂ ಚತುರ್ಮುಖಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಞ್ಚ ಶ್ರೂಯತೇ । ಚತುರ್ಮುಖಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ, ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮಿತ್ಯಾದಿಭ್ಯೋ ಜೀವತ್ವಂ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಷು ಸ್ಫುಟಮೇವ । ತಸ್ಮಾನ್ನ ತೇ ಲೀಲಾವತಾರಾಃ, ಕಿನ್ತು ಜೀವವಿಶೇಷಾ ಏವ ಉಪಾಸನಾರ್ಥಂ ಪರಮೇಶ್ವರಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ । ತನ್ನ ಸಮ್ಯಕ್ । ಭಕ್ತಾನುಗ್ರಾಹಕಲೀಲಾವಿಗ್ರಹಬೋಧಕತಾಪಿನ್ಯಾದಿವಿರೋಧಾತ್ । ಕಿನ್ತು, ಭೂಯಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾಪತಯಸ್ತಥೇಶಃ ಸರ್ವಾಧಿಪತ್ಯಂ ಕುರುತೇ ಮಹಾತ್ಮೇತಿಶ್ರುತೇಸ್ತಲ್ಲೋಕಾಧಿಪತಿತ್ವೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುರುದ್ರಾದೀನಾಂ ನಾನಾವಿಧಾನಾಂ ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವೇನ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಶ್ರವಣಾತ್ । ನೃಸಿಂಹರಾಮಗೋಪಾಲತಾಪಿನೀಕೈವಲ್ಯಾದಿ ಶ್ರುತಿಷು ಲೀಲಾವಿಗ್ರಹಸ್ಯಾಪ್ಯಾಮ್ನಾನಾಚ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುರುದ್ರಾ ದ್ವಿವಿಧಾಃ – ಶ್ರೌತಾಃ ಪೌರಾಣಾಶ್ಚೇತಿ । ತತ್ರ ಯೇ ಶ್ರೌತಾಸ್ತೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯಾವತಾರಾಃ । ನಿರವದ್ಯತ್ವಾದಿಶ್ರವಣಾತ್ । ಯೇ ಪುನಃ ಪೌರಾಣಾಃ, ತೇ ಪುನರವಿದ್ಯಾವದ್ವಿಷಯಕರ್ಮತತ್ಫಲವತ್ತ್ವಾತ್ ಸಂಸಾರಿಪುರುಷವಿಶೇಷಾ ಏವ । ರಾಗಿತ್ವಾದೀನಾಂ ಜೀವಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಬಹುಶಃ ಶ್ರವಣಾತ್ । ಅತ ಏವ ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯಾವತಾರಾ ಯದ್ಯಪಿ ತಥಾಪಿ ಶಕ್ತಿಶಕ್ತಿಮದಭೇದೇನೋಪಾಸನಾರ್ಥಮೇವ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯಾವತಾರಾ ಯದ್ಯಪಿ ತಥಾಪಿ ಶಕ್ತಿಶಕ್ತಿಮದಭೇದೇನೋಪಾಸನಾರ್ಥಮೇವ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯೋಚ್ಯನ್ತೇ, ನ ತತ್ತ್ವತಃ । ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಪ್ರಧಾನಾ ಬ್ರಹ್ಮಶಕ್ತಯಃ* ತತೋ ನ್ಯೂನಾಶ್ಚ ಮೈತ್ರೇಯ ದೇವಾ ಯಕ್ಷಾದಯಸ್ತಥಾ ॥ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಮಹೇಶಾನಾಂ ಯಃ ಪರಃ ಸ ಮಹೇಶ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತಿಭಿಸ್ತಥಾಽವಗಮಾತ್ । ಅತೋ ಯೇಽಪಿ ರಾಮಾದಯಸ್ತೇಷಾಮವತಾರಾಸ್ತೇಽಪಿ ತಥೈವ । ತೇಷಾಞ್ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಜೀವತ್ವೇಽಪಿ ಪರಮಾತ್ಮನ್ಯೇವಾಹಮ್ಭಾವಾದೀಶ್ವರಾವತಾರತ್ವಂ ಸ್ಮೃತಿಷೂಚ್ಯತೇ । ತೇಽಪಿ ಪರಮೇಶ್ವರಶಕ್ತಿವಿಶೇಷರೂಪತಯಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ಣತ್ವಾಲ್ಲೀಲಯೈವ ಬಹುವಿಧರೂಪೇಣಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ತಿರೋಭವನ್ತಿ ಚೇತ್ಯಾಸ್ತಾಂ ವಿಸ್ತರಃ । ಸೂಚಿತಞ್ಚೈತತ್ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರೇಣ ಭಗವತಃ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವೇನ ಗುರುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಞ್ಚ ಶಿಷ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ವತೋಽಜ್ಞತ್ವಜ್ಞಾಪನಾದಿತ್ಯಪರೇ ವರ್ಣಯನ್ತಿ ॥ ತದಪಿ ನ ಸಮ್ಯಕ್ । ಭಕ್ತಿಪ್ರವರ್ತ್ತಕತನ್ತ್ರಪುರಾಣೇತಿಹಾಸಾದೀನಾಮಾನರ್ಥಕ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ । ಅತೋ ವಸ್ತುತೋ ವಿಚಿತ್ರಾನೇಕಶಕ್ತಿಮತ್ತ್ವೇನೇಶ್ವರತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಸಮರ್ಥಸ್ಯ ಭಕ್ತಾನುಗ್ರಹಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ತತ್ತದ್ರ್ರೂಪೇಣ ಸ್ವೇಚ್ಛಯೈವ ಮಹದಲ್ಪಕಾರ್ಯಕರ್ತ್ತೃತ್ವಮೇವೋಚಿತಮ್ । ಅನ್ಯಥಾ ವಿಚಿತ್ರಾನನ್ತಶಕ್ತಿಮತ್ತ್ವಾದಿರೂಪೇಶ್ವರತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ಅತೋ ದ್ವೈವಿಧ್ಯೇ ಮಾನಾಭಾವಾದವತಾರಿಣೋಽವತಾರೇಶ್ಯೋಽಧಿಕತ್ವೇನ ಗುರುತ್ವವ್ಯಪದೇಶಸ್ಯಾಪಿ ಸಮ್ಭವಾತ್ । ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯಶ್ರುತೌ ತು ಸ್ವಾದೃಷ್ಟಾರಬ್ಧಭೋಗಾರ್ಹಶರೀರಾಭಾವಸ್ಯೈವ ವಿವಕ್ಷಣಾನ್ನ ಕೋಽಪಿ ದೋಷ ಇತಿ ನ ತಥಾ । ತಥಾಹಿ । ಯದ್ಯಪಿ, ಏಕಮೇವಾದ್ವಿತೀಯಮ್ , ಏಕೋ ದೇವಃ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಗೂಢಃ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸರ್ವಭೂತಾನ್ತರಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿರ್ನಿರ್ಗುಣ ಏಕರೂಪ ಏವ, ತಥಾಪಿ, ಏಕೋ ವಶೀ ಸರ್ವಭೂತಾನ್ತರಾತ್ಮಾ ಏಕಂ ರೂಪಂ ಬಹುಧಾ ಯಃ ಕರೋತಿ, ಅಜಾಯಮಾನೋ ಬಹುಧಾ ವಿಜಾಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿರನ್ತರ್ಯಾಮಿಬಹಿರ್ಯಾಮಿಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ । ತತ್ರಾಽನ್ತರ್ಯಾಮೀ ಅನ್ತಃ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಪ್ರೇರಕಃ । ಏಷ ಏವಾತ್ಮಾಽನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಽಮೃತ ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದ್ದೇಶೇಽರ್ಜುನ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚ । ಸ ಚ ಚಿದಚಿತೋಃ ಪ್ರೇರಕತ್ವಾಚ್ಚಿದನ್ತರ್ಯಾಮೀ, ಅಚಿದನ್ತರ್ಯಾಮೀ ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧಃ । ಉಪಾಸಕಾನಾಂ ಸವಿಗ್ರಹಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ, ಅನ್ಯೇಷಾಂ ತು ಚಿನ್ಮಾತ್ರರೂಪೇಣಾಪಿ ಪ್ರತಿಭಾತಿ । ಬಹಿರ್ಯಾಮೀ ಬಹಿಃ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ನಿಯಾಮಕಃ । ಯಥಾಽವತಾರಾದಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಶಾಸ್ತ್ರಲೋಕಯೋಃ । ಸೋಽಪಿ ನಿತ್ಯವಿಭೂತಿನಿಲಯೋ ಲೀಲಾವಿಭೂತಿನಿಲಯಶ್ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧಃ । ತತ್ರಾದ್ಯೋಽವತಾರೀ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಃ । ದ್ವಿತೀಯೋಽಪಿ ವ್ಯೂಹಾವತಾರಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ । ತತ್ರ ವ್ಯೂಹೋ ವಿದಾದಿಪ್ರದಾತೃಸೃಷ್ಟ್ಯಾದಿಮಾತ್ರಸಮ್ಪಾದಕಗುಣದ್ವಯಮಾತ್ರವ್ಯಞ್ಜಕವಿಗ್ರಹವಾನ್ । ಸ ಏವ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿರೂಪಃ ಸನ್ ಸರ್ವದೇಹೇಷು ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿತಃ । ಸರ್ಗಸ್ಥಿತಿಪ್ರಲಯೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವಯಂ ಭವತಿ । ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯಪರಿಪೂರ್ಣೋಽಸೌ ವಾಸುದೇವಃ ಸನಾತನಃ * ತ್ರಿಧಾ ಕೃತ್ವಾತ್ಮನೋ ರೂಪಂ ಚತುರ್ಧಾ ಕುರುತೇ ಜಗತ್ ॥ ಅನ್ತರ್ಯಾಮಿತ್ವಮಾಪನ್ನಃ ಸರ್ಗೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಕರೋತಿ ಹೀತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತೇಃ । ಅವತಾರಸ್ತು ಸ್ವಸಙ್ಕಲ್ಪಪೂರ್ವಕಪರಾಧೀನವ್ಯಕ್ತೀಕೃತದೇಹೋ ಭಕ್ತವಾತ್ಸಲ್ಯಾದ್ಯನೇಕಗುಣೋಲ್ಬಣಃ। ಮಾಯಾ ಹ್ಯೇಷಾ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಾ ಯನ್ಮಾಂ ಪಶ್ಯಸಿ ನಾರದ * ಸರ್ವಭೂತಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ನ ತು ಮಾಂ ದ್ರಷ್ಟುಮರ್ಹಸೀತ್ಯಾದಿಭಗವದುಕ್ತೇಃ । ಸೋಽಪಿ ವಿಭವಾರ್ಚಾದಿಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ । ತತ್ರ ವಿಭವಾವತಾರೋ ಗಮನಾಗಮನಸಂಶ್ಲೇಷಯೋಗ್ಯಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ದಿವ್ಯಂ ದೇಹಂ ಪ್ರಕಟಯನ್ ಸ್ಥಿತಃ । ಸೋಽಪಿ ಸ್ವರೂಪಾವೇಶಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ । ತತ್ರ ಸ್ವರೂಪಾವತಾರಃ ಸರ್ವೇಶ್ವರಃ ಸ್ವೀಯಾಪ್ರಾಕೃತರೂಪಮಿತರಸಜಾತೀಯತಯಾ ಪ್ರಕಟಯನ್ ಸ್ಥಿತಃ । ಸೋಽಪಿ ಮನುಜಾಮನುಜಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ । ತತ್ರ ಮನುಜೋ ರಾಮಕೃಷ್ಣಾದಿರ್ನರಾಕೃತಿಃ । ಗೂಢಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮನುಷ್ಯಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿಪ್ರಮಾಣಾತ್ । ಅಮನುಜಸ್ತವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ದೇವತಿರ್ಯಗಾದಿಃ ಯಥೋಪೇನ್ದ್ರಮತ್ಸ್ಯಾದಿಃ । ಆವೇಶಾಽವತಾರೋಽಪಿ ಸ್ವರೂಪಶಕ್ತ್ಯಾವೇಶಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ । ತತ್ರ ಸ್ವರೂಪಾವೇಶಾಽವತಾರಃ ಕೇಷುಚಿಚ್ಚೇತನೇಷು ಸ್ವೇನ ಸನ್ನಿಧೀಭೂಯ ಸ್ಥಿತಃ । ಶಕ್ತ್ಯಾವೇಶಾವತಾರಃ, ತಥೈವ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಸನ್ನಿಧೀಭೂಯಸ್ಥಿತಃ । ತತ್ರಾದ್ಯಃ ಕಪಿಲಾನನ್ತವ್ಯಾಸಪರಶುರಾಮಪ್ರಭೃತಿಃ । ದ್ವಿತೀಯಃ ಪೃಥುವನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತಿಃ । ಸ್ವಶಕ್ತಿಲೇಶಾದೃತಭೂತಸರ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತೇಃ । ಏವಂ, ಯದ್ ಯದ್ ವಿಭೂತಿಮತ್ ಸತ್ತ್ವಂ ಶ್ರೀಮದೂರ್ಜಿತಮೇವ ವಾ * ತತ್ತದೇವಾವಗಚ್ಛ ತ್ವಂ ಮಮ ತೇಜೋಂಽಶಸಮ್ಭವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಭಗವತೋಕ್ತಾ ಆಧುನಿಕಾ ಅಪಿ ಮಹಾನುಭಾವಾ ಮನ್ತವ್ಯಾಃ । ಅರ್ಚಕಪರಾಧೀನಾತ್ಮಸ್ಥಿತಿಃ ಸೋಽಪಿ ಗೃಹಾಯತನಭೇದಾದ್ ದ್ವಿವಿಧಃ । ತತ್ರ ಗೃಹಾರ್ಚ್ಚಾವತಾರ ಉಪಾಸಕೈರ್ಗೃಹದೇವಾಲಯಾದೌ ಪೂಜ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ಥಾಪಿತಾ ಮನ್ತ್ರಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾ ಮೂರ್ತ್ತಿಃ । ಅವತಾರತ್ವಂ ತು ತಸ್ಮಿನ್ ಮನ್ತ್ರಾದಿಬಲತಃ ಸನ್ನಿಧೀಭೂಯ ಭಗವತೋಽವಸ್ಥಾನಾತ್ । ಆಯನಾರ್ಚಾವತಾರಸ್ತು ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದಿಷು ಸ್ವಸಂಕಲ್ಪಾದಿನಾ ಸನ್ನಿಧೀಭೂಯ ಸ್ಥಿತಃ । ಅತ ಏವ ತೇಷಾಂ ಪರಮಾತ್ಮತ್ವೇನ ಪೂಜಾತಃ ಫಲಲಾಭ ಉಚ್ಯತೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇಷು । ಅಯಂ ವಿಶೇಷಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಚರಾಚರೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಸ ಏವ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಸನ್ನಿಹಿತ ಇತಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ತದಾತ್ಮತ್ವಮುಕ್ತಂ ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣಾದಿಷು, ಏಕಃ ಸಮಸ್ತಂ ಯದಿಹಾಽಸ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ತದಚ್ಯುತೋ ನಾಸ್ತಿ ಪರಂ ತತೋಽನ್ಯತ್ * ಸೋಽಹಂ ಸ ಚ ತ್ವಂ ಸ ಚ ಸರ್ವಮೇತದಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಂ ತ್ಯಜ ಭೇದಮೋಹಮಿತ್ಯಾದಿನಾ । ತಥಾಽಪಿ ವಿಚಿತ್ರಕಾರ್ಯಾನುಕೂಲಶಕ್ತ್ಯಾ ತೇಷ್ವಸನ್ನಿಧಾನಾನ್ನ ತೇಷಾಮವತಾರತ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ, ಕಿನ್ತು ಜೀವತ್ವೇನಾಸ್ಮದಾದಿತುಲ್ಯಾನಾಮಪಿ ಪೃಥುಪ್ರಭೃತೀನಾಮೇವ ವಿಚಿತ್ರಶಕ್ತಿದರ್ಶನಾತ್ । ಕೃಷ್ಣಾದೀನಾಂ ತು ನ ಶಕ್ತ್ಯಾವೇಶಮಾತ್ರೇಣ ತಥಾತ್ವಮ್ । ಉಕ್ತಪ್ರಮಾಣವಿರೋಧಾತ್ । ಸಚ್ಚಿದಾನನ್ದವಿಗ್ರಹಂ ಪಞ್ಚಪದಂ ವೃನ್ದಾವನಭೂರುಹತಲಾಸೀನಮಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತ್ಯಾ ಸ್ವರೂಪವಿಭವಾವತಾರತ್ವಜ್ಞಾಪನಾಚ್ಚ । ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುರುದ್ರಾಣಾಮಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್ । ಅವತಾರತ್ವಾದೇವ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಂ ರಾಮಾದೀನಾಂ ಚ, ಲೋಕವತ್ತು ಲೀಲಾಕೈವಲ್ಯನ್ಯಾಯೇನ ಸ್ವೀಯಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಪ್ರಕಟಯಿತುಂ ಮನುಷ್ಯಾದಿಲಿಙ್ಗೈರ್ವ್ಯವಹರಣೇಽಪಿ ಶಿಷ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಚ ನ ಹಾನಿಃ । ಜೀವಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ತೇಷಾಮನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ಜೀವತ್ವಾಸಾಧಕತ್ವಾತ್ । ಅತ ಏವ ತತ್ರೈಕತರಾಲಮ್ಬನೇನಾನ್ಯತರಸ್ಯಾಪಕರ್ಷಂ ವರ್ಣಯತಾಂ ದುರ್ಗತಿರಪಿ । ಏತದಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ಶ್ರೂಯತೇ ವಾಯುಪುರಾಣಾದಿಷು । ತಪಸಾ ತೋಷಯಿತ್ವಾ ತು ಪಿತರಂ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್ * ಬ್ರಹ್ಮನಾರಾಯಣೌ ಪೂರ್ವಂ ರುದ್ರಃ ಕಲ್ಪಾನ್ತರೇಽಸೃಜತ್ ॥ ಕಲ್ಪಾನ್ತರೇ ಪುರಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಷ್ಣುರುದ್ರೌ ಜನಾನ ಹ * ವಿಷ್ಣುಶ್ಚ ಭಗವಾಁಸ್ತದ್ವದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮಸೃಜತ್ ಪುನಃ ॥ ನಾರಾಯಣಂ ಪುನರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಚ ಪುನರ್ಭವಃ * ಏವಂ ಕಲ್ಪೇಷು ಕಲ್ಪೇಷು ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಮಹೇಶ್ವರಾಃ ॥ ಪರಸ್ಪರಸ್ಮಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ ಪರಸ್ಪರಜಯೈಷಿಣಃ* ತತ್ತತ್ಕಲ್ಪಾನ್ತವೃತ್ತಾನ್ತಮಧಿಕೃತ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ ॥ ಪ್ರಭಾವಃ ಕಥ್ಯತೇ ತೇಷಾಂ ಪರಸ್ಪರಸಮುದ್ಭವಾತ್ * ಅಯಂ ಪರಸ್ತ್ವಯಂ ನೇತಿ ಸಂರಮ್ಭಾಭಿನಿವೇಶಿನಃ * ಯಾತುಧಾನಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ಪಿಶಾಚಾಶ್ಚ ನ ಸಂಶಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ಏವಂ ಗೀತಾಯಾಂ ರಾಮಕೃಷ್ಣಾದೀನಾಮಪಕರ್ಷಪ್ರತಿಪಾದನೇ ಶ್ರೂಯತೇ ನಿನ್ದಾ, ಅವಜಾನನ್ತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾ ಮಾನುಷೀಂ ತನುಮಾಶ್ರಿತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ । ಸ್ವರೂಪವಿಭವಾವತಾರತ್ವೇನ ತದ್ಭೇದಾಪಕರ್ಷಾದಿಪ್ರತಿಪಾದನಸ್ಯಾನ್ಯಾಯ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಾತ್। ಏತೇನ ಯಥಾ ಭೂಮೌ ಬೀಜಾಙ್ಕುರದ್ರುಮಾಃ । ದ್ರುಮೇ ಚ ಫಲಶಲಾಟವಃ । ತಥಾ ಶುದ್ಧಚೈತನ್ಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ಈಶಸೂತ್ರವಿರಾಜಃ ವಿರಾಜಿ ಚ ಮತ್ಸ್ಯಕೂರ್ಮಕೃಷ್ಣಾದಯೋಽಸ್ಮದಾದಯಶ್ಚ । ಯಥಾ ಫಲಾನ್ತರ್ಗತೇ ಬೀಜೇ ದ್ರುಮಪ್ರಸವಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಸ್ತಿ, ನ ಶಲಾಟವನ್ತರ್ಗತೇ । ಏವಂ ಕೃಷ್ಣಾದಿಷು ಜಗತ್ಸೃಷ್ಟಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ, ನಾಸ್ಮದಾದಿಷು । ಯಥಾ ಬೀಜಾದಯೋ ಭೂಮಾತ್ರಾಃ ಸತ್ತಾವಿಶಿಷ್ಟಶಕ್ತಿಯೋಗಾದ್ ಭೂವಾಪೂರಿತಾ ಅಙ್ಕುರಾದಿಭಾವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ ಏವಮೀಶಾದಯೋಽಪಿ ಚಿನ್ಮಾತ್ರಾ ಏವ ಸನ್ತೋ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯೋಗಾಚ್ಚಿದಾಪೂರಿತಾಃ ಸೂತ್ರಾದಿಭಾವಮ್ । ತತ್ರಾಸ್ಮದಾದೀನಾಂ ಕೃಷ್ಣಾದಿಭಾವಃ ಕೀಟಭೃಙ್ಗನ್ಯಾಯೇನ ಭಾವನಾಜನ್ಯಃ । ವಿರಾಜಾದಿಭಾವಸ್ತು ಲವಣೋದಕನ್ಯಾಯೇನ ಮನಃಪ್ರಣಿಧಾನಪ್ರಾಪ್ಯಃ । ಉಪಾದಾನೋಪಾದಾನಭಾವತ್ವಾಭಾವಸದ್ಭಾವಾಭ್ಯಾಂ ತಥಾಽವಗಮಾದಿತಿ ಕಲ್ಪನಂ ನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕಮಿತ್ಯಪಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್ । ಈಶಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಬಲವತ್ತ್ವಾದಿತ್ಯಾಸ್ತಾಂ ವಿಸ್ತರಃ ॥ ೨೬ ॥

ತಸ್ಯ ನಿರುಪಾಧಿಕಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಣವಃ ಅಖಣ್ಡೋಙ್ಕಾರಃ, ವಾಚಕಃ ರೂಢ್ಯಾ ಬೋಧಕಂ ನಾಮ ಸಂಜ್ಞಾರೂಪಕಮ್ । ಅದೃಷ್ಟವಿಗ್ರಹೋ ದೇವೋ ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯೋ ಮನೋಮಯಃ * ತಸ್ಯೋಙ್ಕಾರಃ ಸ್ಮೃತೋ ನಾಮ ತೇನಾಹೂತಃ ಪ್ರಸೀದತಿ ಇತಿ ಯೋಗಿಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತೇಃ । ॐ ತತ್ಸದಿತಿ ನಿರ್ದೇಶೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತ ಇತಿ ಭಗವದುಕ್ತೇಶ್ಚ । ಅದೃಷ್ಟವಿಗ್ರಹಃ ಅಶ್ರುತಶರೀರಃ, ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಭಕ್ತಿಗ್ರಾಹ್ಯಃ । ಅತ ಏವ ಮನೋಮಯಃ ಮನೋಽಭಿಲಷಿತಾಕಾರಃ । ಅಥ ವಾ ತಸ್ಯ ಸ್ವೇಚ್ಛಚಾಙ್ಗೀಕೃತವಿಗ್ರಹಾವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಮೂರ್ತ್ತಿತ್ರಯಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಶ್ರುತಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಣವಃ, ಅಶ್ಚ ಉಶ್ಚ ಮಶ್ಚೇತ್ಯಕಾರಾತ್ಮಾ ಅಖಣ್ಡೋಙ್ಕಾರಃ । ಅಕಾರಂ ಚ ಉಕಾರಂ ಚ ಮಕಾರಂ ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ * ವೇದತ್ರಯಾತ್ ಸಮುದ್ಧೃತ್ಯ ॐಙ್ಕಾರಂ ನಿರ್ಮಮೇ ಪುರಾ ಇತಿ ಮನುನೋಕ್ತೇಃ । ವಾಚಕಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಶಕ್ತ್ಯಾ ಬೋಧಕಂ ನಾಮ ಯೌಗಿಕಮ್ । ಅಕಾರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮ್, ಉಕಾರಂ ವಿಷ್ಣುಂ, ಮಕಾರಂ ರುದ್ರಮಿತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಅತ್ರ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಸ್ಯೇಶಸ್ಯೈಕತ್ವೇಽಪಿ ಪದಾರ್ಥತಾವಚ್ಛೇದಕಾನಾಂ ಭೇದೇನ ದ್ವನ್ದ್ವಃ । ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾತಿಭಾಸಿಕಭೇದೇನ ವಾ ದ್ವನ್ದ್ವಃ । ತತ್ರ ಭೇದಾಭೇದಯೋಸ್ತು ಮಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮೇವ ವಿಷ್ಣುಮೇವ ರುದ್ರಮೇವ ವಿಭಕ್ತಾಂಸ್ತ್ರೀಣಿ ವಾ ವಿಭಕ್ತಾನೀತ್ಯಾದಿ ಶ್ರುತಿಃ । ಅಖಣ್ಡಾಽರ್ಥಪಕ್ಷೇ ತು ತಸ್ಯ ಜೀವಪರಯೋರಭೇದರೂಪಾಖಣ್ಡಾರ್ಥಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಣವಃ, ಅಖಣ್ಡ ಏವೋಙ್ಕಾರಃ, ವಾಚಕಃ । ಅಕಾರಸ್ಯ ಜೀವೇ, ಮಕಾರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ, ಉಕಾರಸ್ಯ ಭೇದ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಶಕ್ತ್ಯಾ ಬೋಧಕಂ ನಾಮ ಯೋಗಿಕಮೇವ । ಅಕಾರೇಣ ಮಾಮಾತ್ಮಾನಮನ್ವಿಚ್ಚ ಮಕಾರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಅನುಸಂದಧ್ಯಾದುಕಾರೇಣಾವಿಚಿಕಿತ್ಸಾನ್ನಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಅತ್ರ ಸಮಸ್ತಂ ವ್ಯಸ್ತಂ – ತ್ವಾಂ ಶರಣದ ಗೃಣಾಮ್ಯೋಮಿತಿ ಪದಮಿತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪಕ್ಷಾಣಾಂ ಯುಕ್ತತ್ವೇಽಪ್ಯಯಂ ಪಕ್ಷೋ ಯುಕ್ತತಮಃ । ತತ್ತ್ವಮಸೀತ್ಯಾದಿಮಹಾವಾಕ್ಯಬೋಧಿತಾಭೇದಸ್ಯ ಲಾಭಾತ್ । ತಾಪಿನ್ಯಾದೌ ತಥೈವ ವ್ಯುತ್ಪಾದನಾಚ್ಚ । ಅತ ಏವಾಸ್ಮಣ್ಡಾತ್ ಸಖಣ್ಡ ಏವೋಙ್ಕಾರೋ ಮನುನಾವ್ಯಾದೃತಃ । ತನ್ತ್ರೇ ಚ, ಹಂಸ ಇತ್ಯಜಪಾಂ ನಿತ್ಯಂ ಶ್ವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸಗಾಂ ಬುಧಃ* ವಿಪರೀತಾಂ ತು ತಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಸೋಽಹಮೇಕತ್ವಸಿದ್ಧಯೇ ॥ ಅನ್ಯೋಽನ್ಯಂ ಸಹಯೋರ್ಲೋಪಾತ್ ಸಿದ್ಧ್ಯಸ್ಯೋಙ್ಕಾರಶಬ್ದಕಃ * ಅಪೂರ್ವೋಽಯಮುಪಾಸ್ಯಾಥ ಬ್ರಹ್ಮ ಸದ್ಯೋ ಭವೇನ್ನರಃ ॥ ಕೇವಲೋಽಯಂ ಯತೇರೇವ ಸಹಕಞ್ಚುಕಿತಃ ಪುನಃ * ಉಪಾಸ್ಯೋಽಯಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯತಿನಾಂ ಮತ ಇತ್ಯಭೇದಾರ್ಥಕಾಽಜಪಾಮೂಲ ಉಕ್ತಃ । ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ಚ ಅಶ್ಚಾಸೌವುಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿಕರ್ಮ್ಮಧಾರಯ ಏವ । ಅಭೇದಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷಿತತ್ವಾತ್ ॥

ಅತ್ರಾಯಂ ನಿಷ್ಕರ್ಷಃ । ಪ್ರಣವೋ ನ ಗವಾದಿವತ್ ಕೇವಲಂ, ರೂಢಂ ನಾಮ । ಅವಯವಶಕ್ತ್ಯಾಽವಯವಾರ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಬೋಧನಾತ್ । ನಾಪಿ ಪಾಚಕಾದಿಪದವದ್ಯೌಗಿಕಮೇವ । ರೂಢ್ಯಾಽಖಣ್ಡಿತಾರ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಬೋಧನಾತ್ । ನಾಪಿ ಪಙ್ಕಜಾದಿಪದವದ್ ಯೋಗರೂಢಮ್ । ಯೌಗುಕಾರ್ಥಾನ್ವಿತರೂಢ್ಯರ್ಥಾವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯೈಕಸ್ಯಾಬೋಧನಾತ್ । ನಾಪಿ ಚೈತ್ರಾದಿಪದವಚ್ಛರೀರಶಕ್ತವಿಷ್ಣ್ವಾದಿಪದಪರ್ಯಾಯಾಣಾಮ್ ಅಕಾರಾದೀನಾಮಪಿ ಶರೀರಶಕ್ತಾನಾಮಾತ್ಮನಿ ಲಾಕ್ಷಣೀಕತ್ವಾತ್ ತದಾತ್ಮೋಙ್ಕಾರೋ ಲಕ್ಷಕಂ ನಾಮ ಸರ್ವಂ ವೇತ್ತಿ ವಿಷ್ಣುರಿತ್ಯಾದೌ ಜ್ಞಾನಾಶ್ರಯತ್ವಸ್ಯ ಶರೀರೇ ಬಾಧೇನ ವಿಷ್ಣ್ವಾದಿಪದಾನಾಮಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಶಕ್ತ್ಯಙ್ಗೀಕಾರಾತ್ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಣಾಮಪಿ ಅಕಾರಾದಿಪದಾನಾಮಾತ್ಮನಿ ಶಕ್ತೇರೇವಾಙ್ಗೀಕಾರಾತ್ । ॐಙ್ಕಾರನಿವಿಷ್ಟಾಕಾರಾದೀನಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರಗೃಹೀತಸಙ್ಕೇತೇನ ಅಜ್ಞಾತಾರ್ಥಜ್ಞಾಪಕಾನಾಮಸತಿ ಬಾಧಕೇ ಬಲವತ್ತರೇ ಲಾಕ್ಷಣಿಕತ್ವಾಯೋಗಾಚ್ಚ । ನ ವಿಧೌ ಪರಃಶಬ್ದ ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್ । ತಸ್ಮಾನ್ಮಣ್ಡಪಾದಿಪದವದ್ ರೂಢಯೌಗಿಕಮ್ । ಸಮುದಾಯಶಕ್ತ್ಯವಯವಶಕ್ತಿಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇವ ರೂಢ್ಯರ್ಥಾವಯವಾರ್ಥಯೋರ್ಬೋಧಜನನಾತ್ । ಯಥಾ ಮಡಪಪದಂ ಮಣ್ಡಪೇ ಶೇತೇ ಇತ್ಯಾದೌ ಸಮುದಾಯಶಕ್ತ್ಯಾ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಮೇವ ಬೋಧಯತಿ, ನ ಮಣ್ಡಪಾಯಿನಮ್ । ಮಣ್ಡಪಂ ಭೋಜಯೇತ್ಯಾದೌ ತ್ವವಯವಶಕ್ತ್ಯಾ ಮಣ್ಡಪಾಯಿನಮೇವ ಬೋಧಯತೀತಿ ನ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಮ್ । ಏವಂ ಪ್ರಣವೋಽಪಿ ಸಮುದಾಯಶಕ್ತ್ಯಾ ನಿರುಪಾಧಿಕಮೇವೇಶ್ವರಂ ಬೋಧಯತಿ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಶಕ್ತ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನ್ ಅಭೇದಞ್ಚ ಬೋಧಯತೀತಿ ದಿಕ್ ॥

ಅತ್ರ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ವಾಚಕತ್ವಕಥನಾದೀಶ್ವರೋ ವಾಚ್ಯ ಇತಿ ಲಬ್ಧಮ್ । ಸೋಽಯಂ ವಾಚ್ಯವಾಚಕತಾಭಾವಃ ಸ್ವರೂಪಸಮ್ಬನ್ಧವಿಶೇಷೋಽತಿರಿಕ್ತೋ ವಿಭಾಗರೂಪೋ ವಾ, ಯೋಽರ್ಥಃ ಸ ಶಬ್ದಃ, ಯಃ ಶಬ್ದಃ ಸೋಽರ್ಥ ಇತಿ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋರಾಹಾರ್ಯಽನ್ಯೋನ್ಯಾಭೇದಾಧ್ಯಾಸರೂಪೇಣೇಶ್ವರಸಙ್ಕೇತೇನ, ॐಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್, ॐಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಮೂಲಕೇನ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ । ನ ತು ನೈಯಾಯಿಕಾನಾಮಿವ ಜನ್ಯತೇ । ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವತನ್ತ್ರತಯಾ ಸರ್ಗಾನ್ತರೇ ತದೀಯಸಙ್ಕೇತಭೇದೇನ ಶಬ್ದಾಽರ್ಥಭೇದಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ । ಏತನ್ಮತೇ ಚ ಸತ್ಕಾರ್ಯವಾದಸ್ಯಾಽಙ್ಗೀಕಾರಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಸದಾ ಸಮಾನರೂಪತಯಾ ಪ್ರಲಯೋಽಪಿ ವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಸರ್ಗಾನ್ತರೇ ಪ್ರಕಾಶನಾನ್ನ ದೋಷ ಇತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ॥

ನನು ಭವತ್ಯೇವಂ ವಾಚ್ಯವಾಚಕಭಾವಸ್ತಥಾಽಪಿ ಕಥಂ ಪ್ರಣವಸ್ಯೈವಾತ್ರಾಽಽದರಃ । ನ ಚ ಪರಮಾತ್ಮಮನ್ತ್ರತ್ವವಿಶೇಷಾದಿತಿವಾಚ್ಯಮ್ । ಸಗುಣಶಿವರಾಮಾಽಽದೀನಾಮಪಿ ಪರಮಾತ್ಮತ್ವೇನೈವೋಪಾಸ್ಯತಯಾ ತತ್ತದಾರಾಧನಪ್ರಣವಾನ್ಯಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಪಿ ಪರಮಾತ್ಮಮನ್ತ್ರತ್ವಸ್ಯ ತತ್ತದ್ರೂಪಾಕರ್ಷಣರೂಪಫಲಸ್ಯ ಚ ಅಧಿಕಸ್ಯ ತತ್ತತ್ತಾಪಿನ್ಯಾದಿಷು ಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ । ಅತಸ್ತದ್ವಾಚಕಸ್ತನ್ಮನ್ತ್ರ ಇತ್ಯೇವ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಚೇತ್ ಸತ್ಯಮ್ । ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ತಥಾಽಪಿ ತದ್ಯಥಾ ಶಙ್ಕುನಾ ಸರ್ವಾಣಿ ಪರ್ಣಾನಿ ಸಂತೃಣಾಸ್ಯೇವಮೇವೋಙ್ಕಾರೇಣ ಸರ್ವಾ ವಾಕ್ ಸಂತೃಣ್ಣಾ ಇತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಋಗ್ವೇದಃ ಸ್ಯಾದಕಾರಾದ್ಯ ಉಕಾರಾನ್ತಂ ಯಜುರ್ಮತಮ್ * ಸಾಮವೇದೋ ಮಕಾರಾನ್ತಃ ಸರ್ವಗ್ರಾಹೀ ತತೋ ಧ್ರುವಃ ॥ ಷಡಙ್ಗನ್ಯಾಯಮೀಮಾಂಸಾ ಪುರಾಣಂ ಸ್ಮೃತಿಪೂರ್ವಕಮ್ * ವೇದೇಽನ್ತರ್ಭೂತಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವವೇದಾಶ್ಚ ತಾರಗಾಃ * ಅಹಯೋರ್ಮಧ್ಯಗಾ ವರ್ಣಾ ಲಕ್ಷೌ ಕಷಲಗೌ ಯತಃ ॥ ಅಕಾರಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತತ್ರ ಹಕಾರಃಪ್ರಕೃತಿರ್ಮತಾ * ತಥಾ ಪ್ರಣವಗೋಕಾರೋ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ಉಕಾರಃ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಹರೂಪಿಣೀ* ಪುಮ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾತ್ಮಕಾ ವರ್ಣಾಂಸ್ತಸ್ಮಾದಮ್ಮಧ್ಯಗಾಃ ಸದಾ ॥ ಕ್ಷರಾಽಕ್ಷರಪರೋ ದೇವೋ ಮಕಾರಃ ಪರಮೇಶ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಮಾನುಪೂರ್ವೀವಿಶೇಷವಿಶಿಷ್ಟವರ್ಣರೂಪಾಣಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಣವ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಿತತ್ವಾತ್ ತದಾರಾಧನೇನೈವ ಸರ್ವಾರಾಧನತತ್ಫಲೇ ಸ್ತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ, ಏತದ್ವೈಸತ್ಯಕಾಮ ಪರಞ್ಚಾಪರಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮ ಯದೋಙ್ಕಾರಃ ಯಶ್ಛನ್ದಸಾಮ್ ಋಷಭೋ ವಿಶ್ವರೂಪಃ । ಓಮಿತೀದಂ ಸರ್ವಂ, ಸರ್ವೇ ವೇದಾ ಯತ್ ಪದಮಾಮನನ್ತಿ, ಏತದಾಲಮ್ಬನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಧನುರ್ಗೃಹೀತ್ವೋಪನಿಷದಂ ಮಹಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಣವೋ ಧನುಃ, ಏತದ್ವೈ ಮಹೋಪನಿಷತ್, ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸ್ಥೋಽಮೃತತ್ವಮಿತಿ, ಪ್ರಣವೇನೈವ ತಸ್ಮಿನ್ನವಸ್ಥಿತಾ ॐಙ್ಕಾರೇ ಪರೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಪರ್ಯವಸಿತೋ ಭವೇತ್ ಪ್ರಣವಮೇವಾನುಸನ್ದಧ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿಃ ಶ್ರೇಷ್ಟತ್ವಮಭಿಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಯೈವ ಮುಮುಕ್ಷುಜನಾರಾಧ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ । ಉದಾಹೃತಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಮೃತೌ, ಮನೋಮಯಸ್ತೇನಾಹೃತ ಇತಿ ಪದಾಭ್ಯಾಂ ಧ್ಯಾನವಿಶೇಷಯೋಗೇನ ತತ್ತದ್ರೂಪಾಕರ್ಷಕತ್ವಜ್ಞಾಪನಾಚ್ಚ ಸರ್ವಮನ್ತ್ರರೂಪತ್ವಸರ್ವಮನ್ತ್ರಫಲದಾತೃತ್ವಾದಿಹೇತುಭಿಃ ಸರ್ವಾಧಿಕೋಽಯಮೇವೇತಿ, ತಸ್ಯ ವಾಚಕಸ್ತನ್ಮನ್ತ್ರ ಇತಿ । ವಿಹಾಯ ತಸ್ಯ ವಾಚಕಃ ಪ್ರಣವ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಅನ್ಯೇ ಮನ್ತ್ರಾಶ್ಚೈತನ್ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾರೂಪಾ ಅಧಿಕಾರಿವಿಶೇಷಾರಾಧ್ಯರೂಪಾ ಇತ್ಯನವದ್ಯಮ್ । ಉಪಾಧಿಭೇದೇನಾಽಪ್ಯುಪಾಸ್ಯಭೇದೋ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕೋಽಪಿ ನಾಸ್ತಿ । ನಾತ್ರ ಕಾಚನ ಭಿದಾಸ್ತಿ, ನೈವಾತ್ರ ಕಾಚನ ಭಿದಾಽಸ್ತೀತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇರಿತಿ ಸೂಚಯಿತುಂ ತಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯಸ್ತೈಕವಚನನಿರ್ದೇಶಃ । ತಸ್ಯ ವಾಚಕ ॐಮಿತಿವಿಹಾಯ ತಸ್ಯ ವಾಚಕಃ ಪ್ರಣವ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಸ್ತು ॐಮಿತ್ಯಸ್ಯಾತಿರಹಸ್ಯತ್ವೇನ ಗೋಪ್ಯತ್ವಾಯ । ಅಥ ಕಸ್ಮಾದುಚ್ಯತೇ ಪ್ರಣವಃ ? ಯಸ್ಮಾದುಚ್ಚಾರ್ಯಮಾಣ ಏವ ಋಗ್ಯಜುಃ ಸಾಮಾಽಥರ್ವಾಙ್ಗಿರಸಃ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಣಾಮಯತಿ ನಾಮಯತಿ ಚ ತಸ್ಮಾದುಚ್ಯತೇ ಪ್ರಣವ ಇತಿ । ಪ್ರಣವಶಬ್ದಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ತ್ಯಾಃ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಅನುಸಾರಾತ್ ತತ್ತದರ್ಥಕಮನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಣಾಽಪಿ ಬಹ್ವೀಭಾವಸೂಚನಾಯೇತಿ ದಿಕ್ ॥ ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ತಥಾಽಪಿ, ತಜ್ಜಪ ಇತ್ಯತ್ರ ಲಕ್ಷಿತಲಕ್ಷಣಯಾ ಪ್ರಣವೋಪಸ್ಥಾಪಿತಸ್ಯ ॐಮಿತ್ಯಸ್ಯೈವ ಮುಖ್ಯತಯಾ ಗ್ರಹಣಮ್ । ಅಥ ಕಸ್ಮಾದುಚ್ಯತೇ ॐಙ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತ್ಯಾ ತಸ್ಯೈವ ವಿಶಿಷ್ಟಫಲದತ್ವೇನ ಮನ್ತ್ರರಾಜತ್ವೇನ ಚಾಭಿಷಿಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ದಿಕ್॥೨೭॥

ತಜ್ಜಪ ಇತಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಜಪಃ ವಿಧಿವದುಚ್ಚಾರಣಂ, ತದರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಣವಾರ್ಥಸ್ಯ ಅಚಿನ್ತ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನೋ ಭಾವನಂ ಪ್ರಕೃತಿತತ್ಕಾರ್ಯಪುರುಷೇಭ್ಯೋ ವಿವೇಕೇನಾನುಸನ್ಧಾನಮ್ । ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತೇ ಚ ಪುರುಷಸ್ತಿಸ್ರೋ ಮಾತ್ರಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ* ಅರ್ಧಮಾತ್ರಾ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಜ್ಞೇಯಮಧ್ಯಾತ್ಮಚಿನ್ತಕೈರಿತ್ಯಾದಿಗರುಡವಾಕ್ಯೇಭ್ಯಃ । ಅಥವಾ ತದರ್ಥಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಭಾವನಂ ಜೀವಾಭೇದೇನ ಪುನಃ ಪುನಶ್ಚೇತಸಿ ನಿವೇಶನಮ್ । ತಮೇತಮಾತ್ಮಾನಮ್ ॐಮಿತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೈಕೀಕೃತ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮ ವಾತ್ಮನೋಮಿತ್ಯೇಕೀಕೃತ್ಯ ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ವಸ್ತುತಸ್ತು, ಅಕಾರೇಣ ಮಮಾತ್ಮಾನಮನ್ವಿಷ್ಯ ಮಕಾರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಽನುಸಂದಧ್ಯಾತ್ ಉಕಾರೇಣಾಽವಿಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಸ್ತದರ್ಥಸ್ಯ ಜೀವಪರಮಾತ್ಮನೋರಭೇದಸ್ಯೈತನ್ಮತೇ ದ್ರವ್ಯಗುಣಯೋರಿವಾವಿನಾಭಾವರೂಪಸ್ಯ ಭಾವೇನ ಚಿನ್ತನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಜಪಪೂರ್ವಕಂ ಭಾವನಂ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಮ್ । ಪ್ರಣವೇನ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಧ್ಯಾಯೀತ ನಿಯತೋ ಯತಿಃ * ಜಪಁಶ್ಚ ಪ್ರಣವಂ ನಿತ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾತ್ಮಕಮ್ ॥ ಕೋಟಿಸೂರ್ಯಸಮಂ ತೇಜೋ ಧ್ಯಾಯೇದಾತ್ಮನಿ ನಿರ್ಮಲಮಿತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತೇಃ । ತದೇವಂ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಭಗವದನುಗ್ರಹಸ್ತತಃ ಪರವೈರಾಗ್ಯಾದಸಂಜ್ಞಾತಸಮಾಧಿಲಾಭಃ ॥ ೨೮ ॥

ತತಸ್ತ್ರಿವಿಧಯೋಗರೂಪಾದೀಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೇತನಾಧಿಗಮಃ । ಪ್ರತೀಪಂ ವಿಪರೀತಮಞ್ಚತಿ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಪ್ರತ್ಯಗತ್ರ ಭ್ರಾನ್ತೋ ಜೀವಪದಾಭಿಧೇಯಃ, ಚೇತನೋಽತ್ರ, ನಿತ್ಯೋ ನಿತ್ಯಾನಾಂ ಚೇತನಶ್ಚೇತನಾನಾಮಿತಿಶ್ರುತಿಪ್ರಮಿತ ಈಶಪದಾಭಿಧೇಯಃ । ತಯೋರಧಿಗಮಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ । ಸ ಚ ತತ್ರ ಜೀವಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಯ, ನಾಸ್ಮಿ ನ ಮೇ ನಾಽಹಮಿತ್ಯಾದ್ಯಾಕಾರೋ ರೂಢಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೈವಲ್ಯಹೇತುಃ । ತಮೇವ ವಿದಿತ್ವಾಽತಿಮೃತ್ಯುಮೇತೀತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ವಿರೋಧಿವಿಷಯಕತ್ವೇನ ಸ್ವಾಜ್ಞಾನೋಚ್ಛೇದಕ್ಷಮತ್ವಾಚ್ಚ । ಈಶಸ್ಯ ಚ ಸರ್ವಕಲ್ಯಾಣಗುಣಪೂರ್ಣಃ ಸರ್ವನಿಯನ್ತಾ ಪ್ರಕೃತಿತತ್ಕಾರ್ಯತದಭಿಮಾನಿಪುರುಷೇಭ್ಯೋ ಭಿನ್ನ ಇತ್ಯಾಕಾರಃ ಪರೋಕ್ಷೋ, ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾಕಾರೋ ವಾ ಯಥಾಧಿಕಾರಂ ಪರೋಕ್ಷೋಽಪರೋಕ್ಷೋ ವಾ ರೂಢೋ ಭಕ್ತಾನುಗ್ರಹಾಽರ್ಥಮಭಿವ್ಯಕ್ತಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋಽಪರೋಕ್ಷೋಽರ್ಜ್ಜುನಮುಚುಕುನ್ದಪ್ರಹ್ಲಾದಾದೀನಾಂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನರಸಿಂಹರೂಪೋ ವಾ ಯದ್ಯಪಿ ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೈವಲ್ಯಹೇತುಃ ಸಮ್ಭವತಿ । ಅವಿರೋಧಿತ್ವೇನ ತಸ್ಯ ತದಜ್ಞಾನನಾಶೇಽಸಮರ್ಥತ್ವಾತ್ । ತಥಾಪಿ ಸ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮನಃ ಸ್ವಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ್ವಾರಾ ವಸ್ತುತಸ್ತದಜ್ಞಾನಾದೇವ ತದಭಜನಾಜ್ಜಾತತತ್ಕೋಪೇನ ಸ್ವಾಽಜ್ಞಾನಧಾರಾಭಿರ್ವಿವಿಧಬನ್ಧದರ್ಶನಾತ್ ತದ್ವಿಷಯಕಜ್ಞಾನಮೇವ ಸ್ವಾಜ್ಞಾನದ್ವಾರಾ ಸರ್ವಾನರ್ಥಹೇತುರಿತಿ ತದಜ್ಞಾನಾಪನಯನೇನ ಸ್ವಾಜ್ಞಾನೋಚ್ಛೇದದ್ವಾರಾ ವಾ ಕೈವಲ್ಯಹೇತುಃ । ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಪ್ನೋತಿ ಪರಂ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೇವಂ ಮುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಪಾಶೈರಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿರ್ಬಹುಶಸ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಮೋಕ್ಷಹೇತುತ್ವಬೋಧನಾತ್ । ಪರಾಭಿಧ್ಯಾನಾತ್ತು ತಿರೋಹಿತಂ ತತೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ಬನ್ಧವಿಪರ್ಯಯಾವಿತಿ ಸೂತ್ರಯತಾ ವ್ಯಾಸೇನ ತಥಾ ಜ್ಞಾಪನಾಚ್ಚ । ವಸ್ತುತಸ್ತಯೋರಧಿಗಮಸ್ತತ್ತ್ವಮಸ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಬೋಧಿತಾಭೇದಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ತತ್ತ್ವಮ್ಪದಾರ್ಥಯೋಃ ಶುದ್ಧಯೋರ್ನ ಭೇದ ಇತ್ಯಾಕಾರಃ, ಶುದ್ಧಸ್ತ್ವಮ್ಪದಾರ್ಥೋ ಜಗತ್ಕರ್ತೃತತ್ಪದಾರ್ಥಾಽವಿನಾಭೃತ ಇತ್ಯಾಕಾರೋ ವಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತಸಂಮತಃ । ಭವನ್ತಿ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವತಶ್ಚ ನಿರಾಗಮಾಃ * ಐಕಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ಕಶ್ಚಿದ್ಧಿ ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿಮಹಾಭಾರವಾಕ್ಯೈಸ್ತಸ್ಯೈವ ದುರ್ಲಭತ್ವೇನೋಪಾಧೇಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾತ್ । ಅಪೂರ್ವಾಬಾಧಿತಾರ್ಥವಿಷಯಕತ್ವೇನಾವಿದ್ಯೋಚ್ಛೇದಕ್ಷಮತ್ವಾಚ್ಚ । ತತ್ರ ತದುಭಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಂ ಪ್ರತಿ ಸಮಾನವಿಷಯತಯಾ ತದುಭಯಾರ್ಥಭಾವನಸ್ಯ ಯುಕ್ತಿತೋ ಹೇತುತ್ವಲಾಭೇಽಪಿ ಕೇವಲಂ ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿದಪ್ಯಾಚರಿತಮೀಶ್ವರಭಾವನರೂಪೇಶ್ವರಪ್ರನೀಧಾನಮೇವಾಽಽಶುಪ್ರಸಾದಾದಿದ್ವಾರಾ ತದುಭಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ-ಹೇತುರ್ಭವತೀತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ, ಸ್ವದೇಹಮರಣಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಣವಂ ಚೋತ್ತರಾರಣಿಮ್ * ಧ್ಯಾನನಿರ್ಮಥನಾಭ್ಯಾಸಾದ್ ದೇವಂ ಪಶ್ಯೇನ್ನಿಗೂಢವದಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭಿಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮನುಸ್ಮರೇತ್ಯಾದಿಭಗವದ್ವಾಕ್ಯೈರೇವ ತದುಭಯಾದಿಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸಾಧನತಯಾಽವಗತಮಿತಿ ಮುಖ್ಯತಯಾ ಅತ್ರಾದರಿತಮ್ । ತಸ್ಯ ಚ ನ ಕೇವಲಂ ಮೋಕ್ಷರೂಪಾಮುಷ್ಮಿಕಫಲಸಾಧನತದುಭಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಏವ ಫಲಮ್, ಅಪಿ ತ್ವೈಹಿಕಾಮುಷ್ಮಿಕಫಲತತ್ಸಾಧನಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾನಾಂ ವಿವಿಧಾನ್ತರಾಯಾಣಾಮಭಾವಾದಿರಪೀತ್ಯಾಹ – ಅಪ್ಯನ್ತರಾಯಾಭಾವಶ್ಚೇತಿ ॥ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಮನ್ತರಾಯಾಣಾಮಭಾವೋ ವಿನಾಶಃ, ಚಕಾರಾದ್ ವಿವಿಧಭೋಗಹೇತವಃ ಸಿದ್ಧಯಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಯ ಹ ನ ದೇವಾಶ್ಚ ನಾಽಭೃತ್ಯಾ ಈಶತೇ ಆತ್ಮಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಭವತೀತಿ । ಯಂ ಕಾಮಂ ಕಾಮಯತೇ ಸೋಽಸ್ಯ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾದೇವ ಸಮುತ್ತಿಷ್ಠತಿ ತೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಮಹೀಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರುತೇಃ । ತತ್ರಾಪಿ, ಬ್ರಹ್ಮೋಡುಪೇನ ಪ್ರತರೇತ ವಿದ್ವಾನ್ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಭಯಾವಹಾನೀತಿ ಶ್ರುತೇಃ ಸಾಕ್ಷಾದನನ್ತರಾಯಾಽಭಾವಫಲಕಸ್ಯ ಜಪಸ್ಯಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ದ್ರಷ್ಟೃದ್ವಾರಾ ಫಲಂ ಜನಯನ್ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ । ಜಪತೋ ನಾಸ್ತಿ ಪಾತಕಮಿತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತಿಭಿಸ್ತಥಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ । ಅರ್ಥಭಾವನಸ್ಯ ತ್ವನ್ತರಾಯಾಽಭಾವೋ ನಾನ್ತರೀಯಕಂ ಫಲಮ್ । ಲಾಭಸ್ತೇಷಾಂ ಜಯಸ್ತೇಷಾಂ ಕುತಸ್ತೇಷಾಂ ಪರಾಜಯಃ * ಯೇಷಾಂ ಹೃದಿಸ್ಥೋ ಭಗವಾನ್ ಮಙ್ಗಲಾಯತನಂ ಹರಿರ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತಿಭಿಸ್ತಥಾ ಜ್ಞಾಪನಾತ್ ॥

ವೃದ್ಧಾಸ್ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೇತನಪದಂ ಕೇವಲಜೀವಪರಂ ನಯನ್ತಸ್ತತ್ಸಾಕ್ಷಾರಸ್ಯೈವಾದೃಷ್ಟದ್ವಾರಾರ್ಥಭಾವನಫಲತ್ವಂ ವಿಘ್ನನಿವೃತ್ತೇಶ್ಚ ಜಯಫಲತ್ವಂ, ಸಮುದಿತಸ್ಯ ಸಮುದಿತಫಲತ್ವಂ ಪ್ರಾಹುಃ ॥ ೨೯ ॥

ಯೇ ಚಿತ್ತಂ ತತ್ಫಲಸಾಧನೇಭ್ಯೋ ಯೋಗಾದಿಭ್ಯೋ ವಿಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ತೇ ವಿಕ್ಷೇಪಾ ಐಹಿಕಾಮುಷ್ಮಿಕಫಲಪ್ರತಿಬನ್ಧರೂಪಾ ಯೋಗಾದ್ಯನ್ತರಾಯಾ ನವ । ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಃ ಧಾತುರಸೇನ್ದ್ರಿಯನಿಮಿತ್ತೋ ಜ್ವರಾದಿಃ । ಸ್ತ್ಯಾನಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಲಘುತ್ವೇಽಪಿ ಚಞ್ಚಲಾದಿನಾ ಕರ್ಮಾನರ್ಹತಾ । ಸಂಶಯಃ, ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ನ ವೇತ್ಯುಭಯಕೋಟಿಕೋ ವಿಪರ್ಯಯಃ । ಪ್ರಮಾದಃ, ಕಾಮಾದಿಃ। ಆಲಸ್ಯಂ, ಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿವಿರೋಧಿಕಫಾದಿನಾ ಕಾಯಗುರುತ್ವಂ, ತಮಸಾ ಚಿತ್ತಗುರುತ್ವಞ್ಚ । ಅವಿರತಿಃ, ವಿಷಯತೃಷ್ಣಾ । ಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಮ್ ಇದಂ ಕರ್ಮ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ, ನ ವೇತ್ಯೇಕಕೋಟಿಕೋ ವಿಪರ್ಯಯಃ । ಅಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಂ ಸಮಾಧಿಭೂಮ್ಯಲಾಭಃ । ಮಧುಮತ್ಯಾದಯಃ ಸಮಾಧಿಭೂಮಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ । ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಲಬ್ಧಾನಾಂ ಭೂಮೌ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಽಸ್ಥಿರತ್ವಮ್ । ಪೂರ್ವಭೂಮೌ ಹಿ ಸ್ಥಿರಂ ಚಿತ್ತಮುತ್ತರಾಂ ಭೂಮಿಂ ಜಯೇತ್ । ತಸ್ಮಾದಸ್ಥಿರತ್ವಂ ದೋಷಃ ॥ ೩೦ ॥

ದುಃಖೇತಿ ॥ ದುಃಖಂ ಶಾರೀರಂ ಮಾನಸಞ್ಚಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಮ್ । ತತ್ರ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಧಿವಶಾತ್ । ದ್ವಿತೀಯಂ ಕಾಮಾದಿವಶಾತ್ । ವ್ಯಾಘ್ರಸರ್ಪಾದಿಜನಿತಮಾಧಿಭೌತಿಕಮ್ । ಗ್ರಹಪೀಡಾದಿಜಮಾಧಿದೈವಿಕಮ್ । ದೌರ್ಮನಸ್ಯಮ್ ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತಾತ್ ಕ್ಷೌಭೋ ಮನಸಿ । ಅಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವಮ್ ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಕಮ್ಪಃ । ಶ್ವಾಸಃ ಬಾಹ್ಯವಾಯೋರ್ನಿಯಮೇನಾಽನ್ತಃಪ್ರವೇಶಃ ಸಮಾಧ್ಯಙ್ಗರೇಚಕವಿರೋಧೀ । ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ ಕೌಷ್ಠ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ನಿಯಮೇನ ಬಹಿರ್ಗಮನಂ ಪೂರಕವಿರೋಧೀ । ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ ಕೌಷ್ಠ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ನಿಯಮೇನ ಬಹಿರ್ಗಮನಂ ಪೂರಕವಿರೋಧೀ । ಏತೇ ವಿಕ್ಷೇಪಸಹಭುವಃ । ವಿಕ್ಷೇಪೇಷೂತ್ಪನ್ನೇಷು ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೧ ॥

ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧೇತಿ ॥ ತೇಷಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್ ಅನಾಯಾಸೇನ ನಾಶಾರ್ಥಮ್ ಏಕಸ್ಮಿಁಸ್ತತ್ತ್ವೇ ಮುಖ್ಯಭಾಗವತಿ, ಅಭ್ಯಾಸಃ ಗೋಪೀನಾಮಿವ ತದ್ಗುಣಗಣಶ್ರವಣಾದಿನಾ ದ್ರವೀಭೂತಸ್ಯ ಚೇತಸೋ ಮೂಷಾನಿಕ್ಷಿಪ್ತದ್ರುತತಾಮ್ರಸ್ಯೇವ ದೃಢತದಾಕಾರತಾರೂಪಪ್ರೇಮ, ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ಚೇತಸಾ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಭಗವತ್ಸೂಚಿತಃ ಕಾರ್ಯ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ಬಲಾದನಾಯಾಸೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತೌ ವಿಕ್ಷೇಪಾಃ ಪ್ರಶಮಮುಪಯಾನ್ತಿ । ನ ವಾಸುದೇವಭಕ್ತಾನಾಮಶುಭಂ ವಿದ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿದಿತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತೇಃ । ಅಥವಾ, ಏಕಂ ಸಜಾತೀಯವಿಜಾತೀಯಸ್ವಗತಭೇದರಹಿತಂ ತತ್ತ್ವಮನಾರೋಪಿತಮಖಣ್ಡಾರ್ಥ ಇತಿ ಯಾವತ್ । ತಸ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸಃ ತದೇಕಮಜರಮಮೃತಮಭಯಮಿತಿ ವೃತ್ತಿಪ್ರವಾಹಃ । ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರಾತ್ಮವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ದ್ವಿತೀಯಂ ಯೋ ನ ಪಶ್ಯತಿ * ಆತ್ಮಾರಾಮಃ ಸ ಯೋಗೀನ್ದ್ರೋ ಬ್ರಹ್ಮೀಭೂತೋ ಭವೇದಿಹ ॥ ಆತ್ಮಕ್ರೀಡಸ್ಯ ಸತತಂ ಸದಾತ್ಮಮಿತ್ಯುನಸ್ಯ ಚ* ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಸುತೃಪ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿರದೂರತಃ ॥ ಅಭಿಯೋಗಾತ್ ಸದಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ತತ್ರೈವ ಚ ವಿನಿಶ್ಚಯಾತ್* ಪುನಃ ಪುನರನಿರ್ವೇದಾತ್ ಸಿದ್ಧ್ಯೇದ್ ಯೋಗೋ, ನ ಚಾನ್ಯಥೇತಿ ಸ್ಕಾನ್ದೋಕ್ತೇಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸಗುಣಾತ್ಮವದಾಕಾರಾಕಾರಧಾರಾವಾಹಿವೃತ್ತಿಪ್ರವಾಹಃ ಸವಿಕಲ್ಪೋ, ನಿರ್ಗುಣಗೋಚರೋ ಧಾರಾವಾಹಿಕೋ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕೋ ವಾ ಕಾರ್ಯ್ಯೋಽನಾಯಾಸೇನ ಮೋಕ್ಷಮಿಚ್ಛತೇತಿ ಯಾವತ್ ॥ ೩೨ ॥

ಮೈತ್ರೀಕರುಣೇತಿ ॥ ಅತ್ರ ಸುಖಾದಿಶಬ್ದಾಸ್ತದ್ವತ್ಪರಾಃ । ತಥಾಚ ಸುಖಿಷು ಮೈತ್ರೀಂ ಸೌಹಾರ್ದಮ್ ಈರ್ಷ್ಯಾಕಾಲುಷ್ಯನಿವರ್ತ್ತಕಂ, ದುಃಖಿಷು ಕರುಣಾಂ ದಯಾಮಸೂಯಾಕಾಲುಷ್ಯನಿವರ್ತ್ತಿಕಾಂ, ಪುಣ್ಯವೃತ್ತಿಷು ಹರ್ಷಂ ದ್ವೇಷನಿವರ್ತ್ತಕಮ್, ಅಪುಣ್ಯಶಬ್ದಿತಪಾಪಿಷು ಉಪೇಕ್ಷಾಮ್ ಅಮರ್ಷಕಾಲುಷ್ಯನಿವರ್ತ್ತಿಕಾಂ ಭಾವಯೇತ್ । ತದೇವಂ ಚರ್ಯ್ಯಾಯೋಗೇನ ಚಿತ್ತಮಲನಿರಾಸಕೇನ ಮುಖ್ಯಾದಿಷು ಯಥಾಕ್ರಮಮುಕ್ತಭಾವನಾರೂಪೇಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಧರ್ಮ್ಮೋ ಜಾಯತೇ । ತೇನ ಚ ಶುಕ್ಲೇನ ಧರ್ಮ್ಮೇಣ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಭವತಿ । ಪ್ರಸಾದೇ ಚ ಸ್ಥಿತಿಪದಂ ಲಭತೇ । ಏತಚ್ಚ ಪುಷ್ಕಲಂ ವಿರಕ್ತಸ್ಯೈವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಮುಖ್ಯಚರ್ಯಾಯೋಗೋ ವೈರಾಗ್ಯಮೇವೇತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ॥ ೩೩ ॥

ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೇತಿ ॥ ಕೌಷ್ಠ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಮ್ ಏಕತರನಾಸಾಪುಟೇನ ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣೇನ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಬಹಿರ್ನಿಃಸಾರಣಮ್ । ವಿಧಾರಣಂ ರೇಚಿತಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಬಹಿರೇವ ಸ್ಥಾಪನಂ ಕುಮ್ಭಕಂ, ನ ತು ಸಹಸಾ ಪ್ರವೇಶನಮ್ । ತಥಾಚಾತ್ರ ಪೂರಕವರ್ಜ್ಜನಾದ್ರೇಚಿತಪೂರಿತಶಾನ್ತಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೋತ್ತರಾಧರಸಮಭೇದೇನ ಸಪ್ತಕುಮ್ಭಕೇಷು ಮಧ್ಯೇ ರೇಚಿತಕುಮ್ಭಕೋಽಯಂ ಪ್ರಥಮಾಭ್ಯಾಸೇಽನೇಕನಿಯಮಾನಪೇಕ್ಷಿತಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಃ । ಸರ್ವಮೇತದಗ್ರೇ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರಕರಣೇ ಸ್ಫುಟೀಭವಿಷ್ಯತಿ । ತದೇತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಜಯೇ ಚಿತ್ತಜಯಸ್ತಯೋರವಿನಾಭಾವಾತ್ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕತ್ವಾತ್ ಪಾಪನಿವೃತ್ತ್ಯಾ ಚ ಚಿತ್ತಮೇಕತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯೇ ಸ್ಥಿರಂ ಭವತಿ । ವಾಶಬ್ದಃ ಸೂತ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋಪಾಯವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ । ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ಹಠಯೋಗತ್ವಮುಕ್ತಂ ಸ್ಮೃತೌ – ಹಕಾರೇಣ ತು ಸೂರ್ಯೋಽಸೌ ಠಕಾರೇಣೇನ್ದುರುಚ್ಯತೇ* ಸೂರ್ಯ್ಯಾಚನ್ದ್ರಮಸೋರೈಕ್ಯಂ ಹಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ॥ ಸೂರ್ಯ್ಯಚನ್ದ್ರಾಖ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಯೋರೈಕ್ಯಲಕ್ಷಣಃ* ಹಠಯೋಗೋ ಯೋಗಬೀಜಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯತ ಇತಿ ॥ ೩೪ ॥

ವಿಷಯವತೀತಿ ॥ ನಾಸಾಗ್ರಾದೌ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಁಯ್ಯಮರೂಪಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಯಯೋಗಾದ್ದಿವ್ಯಗನ್ಧಾದಿಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಭವತಿ । ಸೇಯಂ ವಿಷಯವತೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಶ್ವಾಸಮುತ್ಪಾದ್ಯ ಪರಮೇಶ್ವರಾದಾವತಿಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಂ ಸಮ್ಪಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾಚ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಾನುಭವವಿಶೇಷೇ ಜಾತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಯೋಗಿನೋ ಧ್ಯಾನಾದೌ ಸ್ಥಿರಾ ಭವತೀತ್ಯಯಂ ಲಕ್ಷ್ಯಯೋಗಃ । ಯಾ ಹಿ ನಾಸಾದಿದೇಶೇಷು ದೃಷ್ಟಿಃ ಪುಂಸಾಂ ಸ್ಥಿರಾ ಭವೇತ್* ಸ ಲಕ್ಷ್ಯಯೋಗಮಾಖ್ಯಾತೋ ಯೋಗೇ ಭದ್ಧಾಕರಃ ಪರ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇರಿತಿ ॥ ೩೫ ॥

ವಿಶೋಕೇತಿ ॥ ಅಷ್ಟದಲಾದೌ ನಾದಾಖ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಮನಸಃ ಸಂಯೋಗಾದ್ ವಿಶೋಕಾ ಬಹುತರಸಾಧನಾದ್ಯಾಯಾಸಕೃತದುಃಖಶೂನ್ಯಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಜ್ಯೋತಿರ್ವಿಷಯಾ ನಾದಗತಚಿದಾನನ್ದವಿಷಯಾ ಸಂವಿನ್ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾಹ್ಯಯಮತ್ರ ಕ್ರಮಃ । ಹೃದಯಾಧೋಽಧೋಮುಖಮಷ್ಟದಲಂ ಕಮಲಂ ರೇಚಕೇಣೋರ್ಧ್ವಮುಖಂ ವಿಭಾವ್ಯ ತತ್ರ ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಂ ದ್ವಾದಶಕಲಾತ್ಮಕಂ ಸ್ವಪ್ನಸ್ಥಾನಮುಕಾರಂ, ತದುಪರಿ ವಹ್ನಿಮಣ್ಡಲಂ ದಶಕಲಾತ್ಮಕಂ ಸುಷುಪ್ತಿಸ್ಥಾನಂ ಮಕಾರಂ, ತದುಪರಿ ನಾದಾಖ್ಯಾಂ ತುರೀಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಭಾವಯೇದಿತಿ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಃ । ತದುಕ್ತಂ ಗೀತಾಸಾರೇ – ಅನಾಹತಸ್ಯ ಶಬ್ದಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಯೋ ಧ್ವನಿಃ* ಧ್ವನೇರನ್ತರ್ಗತಂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಜ್ಯೋತಿರನ್ತರ್ಗತಂ ಮನಃ ॥ ತನ್ಮನೋ ವಿಮಲಂ ಯಾತಿ ತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮ್ ॥ ಹಂಸೋಪನಿಷದಿ ಚೋಕ್ತಃ – ಹಂಸಾನುಸನ್ಧಾನಫಾಭೂತೋಽನೇಕವಿಧಃ ಸಫಲಃ । ಅಸ್ಯೈವ ಜಪಕೋಟ್ಯಾ ನಾದಮನುಭಾವಯತಿ ಯಸ್ತಸ್ಯ ದಶವಿಧ ಉಪಜಾಯತೇ । ಚಿಣೀತಿ ಪ್ರಥಮಃ, ಚಿಣಿಚಿಣೀತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ, ಘಣ್ಟಾನಾದಸ್ತೃತೀಯಃ, ಶಙ್ಖನಾದಶ್ಚತುರ್ಥಃ, ಪಞ್ಚಮಸ್ತನ್ತ್ರೀನಾದಃ ಷಷ್ಠಸ್ತಲನಾದಃ, ಸಪ್ತಮೋ ವೇಣುನಾದಃ, ಅಷ್ಟಮೋ ಭೇರೀನಾದೋ, ನವಮೋ ಮೃದಙ್ಗನಾದೋ, ದಶಮೋ ಮೇಘನಾದಃ । ನವಮಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ದಶಮಮೇವಾಽಭ್ಯಸೇತ್ । ತಸ್ಮಾನ್ಮನೋವಿಲೀನೇ ಮನಸಿ ಗತೇ ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪೇ ದಗ್ಧಪುಣ್ಯಪಾಪೇ ಸದಾಶಿವೋ ಮಶಕ್ತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸರ್ವತ್ರಾಽವಸ್ಥಿತಃ ಶಾನ್ತಃ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ಅತಃ ಸಂಗೃಹೀತಃ ಕಲಿದಾಸೇನಾಪಿ –

ಆನನ್ದಲಕ್ಷಣಮನಾಹತನಾಮ್ನಿ ದೇಶೇ
ನಾದಾತ್ಮನಾ ಪರಿಗತಂ ತವ ರೂಪಮೀಶೇ ।
ಪ್ರತ್ಯಙ್ಮುಖೇನಾ ಮನಸಾ ಪರಿಚೀಯಮಾನಂ
ಶಂಸನ್ತಿ ನೇತ್ರಸಲಿಲೈಃ ಪುಲಕೈಶ್ಚ ಧನ್ಯಾ, ಇತಿ ॥

ಅಥವಾ ಭ್ರೂಮಧ್ಯಾದೌ ಜ್ಯೋತೀರೂಪೇ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮನಿ ಬಹಿರ್ದೃಷ್ಟಿಬನ್ಧೇನ ಮನಸಃ ಸಂಯಮಾದ್ ವಿಶೋಕಾ । ಹಠಯೋಗಾದಾವಿವಾಯಾಸಕೃತಕ್ಲೇಶರಹಿತಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಸಾಕ್ಷಿವಿಷಯಾ ಸಂವಿನ್ಮನಸಃ ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಹೇತುರಿತಿ ಶಿವಯೋಗಃ । ಅಯಮೇವ ಶಾಮ್ಭವೀ ಮುದ್ರೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತದುಕ್ತಮ್ – ಅನ್ತರ್ಲ್ಲಕ್ಷ್ಯಾ ಬಹಿರ್ದೃಷ್ಟಿರ್ನ್ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷವರ್ಜ್ಜಿತಾ* ಏಷಾ ಹಿ ಶಾಮ್ಭವೀ ಮುದ್ರಾ ಸರ್ವತನ್ತ್ರೇಷು ಗೋಪಿತಾ । ಸಾ ಚ, ಯೋಗಾಸನಚಾಞ್ಚರೀಭುಚರೀಖೇಚರ್ಯಽಗೋಚರೀನಿರ್ವಾಣಮುದ್ರಾಭಿಃ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ । ಪ್ರಕಾರಸ್ತು ಗುರುಮುಖಾದವಗನ್ತವ್ಯಃ । ಯದ್ಯಪ್ಯನೇನಾಽಽತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ಕೃತಾರ್ಥತ್ವನ್ನಾಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿವಿಶೇಷತಯೋಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತಸ್ತಥಾಪಿ ಕೃತಾಽಽತ್ಮಸಾತ್ಕ್ಷಾಕಾರೇಣಾಽಪಿ ಪರವೈರಾಗ್ಯಾರ್ಥಮಭ್ಯಾಸಾಪೇಕ್ಷಣಾತ್ ತಥೋಕ್ತಮ್ । ಸ್ವವಿಷಯಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚಾನ್ಯವಿಷಯಕಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಹೇತೋಃ ಪೂರ್ವಯೋಗಾದ್ಭೇದ ಇತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ॥ ೩೬ ॥

ವೀತರಾಗವಿಷಯಂ ವೇತಿ ॥ ವೀತರಾಗಂ ನಿರ್ವಾಸನಂ ಯತ್ ಸನಕಾದೀನಾಂ ಚಿತ್ತಂ ತದ್ವಿಷಯಂ ತದ್ವಿಭಾವನಪರಂ ಕುರ್ಯಾತ್ । ನಿರ್ವಾಸನವಾಸಿತಮನ್ತಃಕರಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಯಾವತ್ । ಅನೇನಾತ್ರ ಯೋಗಿನೋ ಮುಮುಕ್ಷಾಲಾಭೇನ ವಾಸನಾಯೋಗೋ ದರ್ಶಿತಃ । ಉಕ್ತಞ್ಚ ಸ್ಮೃತೌ, ಸತ್ತ್ವಾವಲಮ್ಬನಂ ಯತ್ತದ್ ಬೀಜಂ ಚಿತ್ತವಿಶೋಧನೇ* ಭವೇತ್ ಸ ವಾಸನಾಯೋಗೋ ಯೋಗಾನ್ತರವಿವರ್ದ್ಧಕ ಇತಿ । ಅನ್ಯಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಸ್ವಭಾವತಃ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಮಪಿ ತಮಸಾ ಪಿಹಿತಮಸ್ತಿ । ತತ್ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಭಾವನಯಾ ತಮೋವಿಗಮೇ ಲಬ್ಧವೃತ್ತಿಕಂ ಭವತಿ । ತೇಜಃಪ್ರತಿಬನ್ಧಜಲಶೌತ್ಯವದಿತಿ ವಿನೈವ ಸಾಧನಾನ್ತರಂ ಯೋಗಿನೋ ಮೋಕ್ಷಸುಖನಿಷ್ಠಾಸಮ್ಭವಾತ್। ಅಯಂ ಶುಭೋ ವಾಸನಾಯೋಗೋ ವಿರುದ್ಧವಾಸನಾನಿವರ್ತ್ತಕ ಇತಿ ॥ ೩೭ ॥

ಸ್ವಪ್ನೇತಿ ॥ ಅತ್ರ ಜ್ಞಾನಶಬ್ದೋ ಜ್ಞೇಯಪರಃ। ಸ್ವಪ್ನೇ ಭಗವತೋ ಯದ್ರೂಪಂ ಪ್ರಿಯಮಾರಾಧಯನ್ನೇವ ಪ್ರಬುದ್ಧ, ಏವಂ ನಿದ್ರಾದೌ ಯತ್ಸುಖಮನುಭೂಯತೇ ತದವಲಮ್ಬನಂ ತದ್ವಿಭಾವನಪರಂ ಚಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ । ಪೂರ್ವವಾಸನಾಪ್ರಾಪ್ತಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಮೇವಾನ್ತಃಕರಣಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾದಿತಿ ಯಾವತ್ ॥ ೩೮ ॥

ಯಥೇತಿ ॥ ಕಿಮ್ಬಹುನಾ, ಹರಿರಾಮಾದಿರೂಪಂ ಪಾರಮೇಶ್ವರಂ ಬಾಹ್ಯಂ ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯಾದಿಜ್ಯೋತಿರ್ವಾ ಯದೇವೇಷ್ಟಂ ತದೇವ ಧ್ಯಾಯೇತ್। ತಸ್ಮಾದಪಿ ಧ್ಯಾನಾಲ್ಲಬ್ಧಸ್ಥಿತಿಕಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಾಧನಾನ್ತರಂ ವಿನಾಪಿ ಕೇವಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತೌ ಯೋಗ್ಯತಯಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಯಮೇವ ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಉಕ್ತೋ ಯೋಗಗ್ರನ್ಥೇಷು । ವಿನಾ ದೇಶಾದಿಬನ್ಧೇನ ವೃತ್ತಿರ್ಯಾಭಿಮತೇ ಸ್ಥಿರಾ* ಧ್ಯಾನಯೋಗೋ ಭವೇದೇವ ಚಿತ್ತಚಾಞ್ಚಲ್ಯನಾಶಕ ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ಯದ್ವಾ ಯಥಾಭಿಮತಾನಾಂ ತೀರ್ಥದೇವಲೋಕವರ್ಣತತ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಯಥಾಭಿಮತೇಷು ಸ್ವದೇಹಾದಿಷು ಧ್ಯಾನಾದ್ ಭಾವನಾವಿಶೇಷಾನ್ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ಬ್ರಹ್ಮಮಯತ್ವಾದಿನಾ ಸರ್ವಮೇವ ತೀರ್ಥೇ ಪ್ರತಿಲೋಮಕೂಪಂ ಚ ತೀರ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ತಥಾಪಿ ಯುಞ್ಜಾನೇನ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಥಮತಸ್ತೀರ್ಥಾದಿಕಮವಶ್ಯಂ ಭಾವನೀಯಮ್ । ತದ್ಯಥಾ ಮೂರ್ದ್ಧನಿ ಸಹಸ್ನಾರೇ ಅಯೋಧ್ಯಾ, ಹೃದಯೇ ಅನಾಹತೇ ಮಥುರಾ, ಮೂಲಾಧಾರೇ ಮಾಯಾ, ಭ್ರೂಮಧ್ಯೇ ಆಜ್ಞಾಚಕ್ರೇ ಕಾಶೀ, ಸ್ವಾಽಧಿಷ್ಠಾನೇ ಕಾಞ್ಚೀ, ಮಣಿಪೂರೇ ಅವನ್ತೀ, ಕಣ್ಠೇ ವಿಶುದ್ಧೇ ದ್ವಾರಕಾ, ನಾಸಾಗ್ರೇ ಪ್ರಯಾಗಃ, ಇಡಾಯಾಂ ಗಙ್ಗಾ, ಪಿಙ್ಗಲಾಯಾಂ ಯಮುನಾ, ಸುಷುಮ್ನಾಯಾಂ ಸರಸ್ವತೀ । ಅನ್ಯಾಸು ನಾಡೀಷು ನರ್ಮದಾದ್ಯಾಃ ಸರ್ವಾ ಅಪಿ ಸರಿತಃ ಸನ್ತೀತಿ ತತ್ರ ತತ್ರಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವೇನಾಭೇದೇನ ವಾ ತತ್ತತೀರ್ಥಂ ಭಾವ್ಯಂ ತತ್ತತ್ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾರ್ಥಮ್ । ಏವಂ ಶಿರಸಿ ಕಣ್ಠಾದಧೋ ನಾಭಿಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ನಾಭೇರಧಶ್ಚರನಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ಗ್ರಾಮತ್ರಯಮ್ । ಶಿರಃಶ್ಮಶ್ರುಹೃದಯಕಕ್ಷಾದಿಷು ಸಲೋಕೇಷು ದೇಶೇಷು ಚತುರ್ದ್ದಶಾರಣ್ಯಾನಿ ಲಲಾಟಾದಿಷು ರೋಮಶೂನ್ಯೇಶ್ಃಉ ನವೋಷರಾಶ್ಚ ಸನ್ತಿ । ಪುರ್ಯ್ಯಾದಿಸವಿಧೇ ಚೋಪಪುರ್ಯ್ಯಾದೀನಿ ಸನ್ತೀತಿ ತೀರ್ಥಭಾವನಾ । ಏತತ್ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ವರಾಹಪುರಾಣಾದೌ –

ಬ್ರಹ್ಮರನ್ಧ್ರದಧೋಽಯೋಧ್ಯಾ ಸಹಸ್ರಾರಂ ತು ತದ್ವಿದುಃ ।
ಮಥುರಾಽನಾಹತಂ ಚಕ್ರಂ ಹೃದಯೇ ಯೋಗಿನೋ ವಿದುಃ ॥ ೧ ॥

ಮೂಲಾಧಾರಂ ಭವೇನ್ಮಾಯಾ ಸರ್ವಾಧಾರಯೀ ತತಃ ।
ಆಜ್ಞಾಚಕ್ರಂ ಸ್ಮೃತಾ ಕಾಶೀ ಜಾಬಾಲಶ್ರುತಿಮೂರ್ದ್ಧಿನಿ ॥ ೨ ॥

ಸ್ವಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಸ್ಮೃತಾ ಕಾಞ್ಚೀ ಮಣಿಪೂರಮವನ್ತಿಕಾ ।
ವಿಶುದ್ಧಿದ್ವಾರಕಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸಪ್ತಪುರ್ಯ್ಯೋ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ॥ ೩ ॥

ಆಕಟೇಃ ಪಾದಪರ್ಯನ್ತಂ ಶಾಲಗ್ರಾಮಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ।
ಆಕಣ್ಠಾತ್ ಕಟಿಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಹರಿಮನ್ದಿರಮ್ ॥ ೪ ॥

ಆಶಿರಃ ಕಣ್ಠಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ನನ್ದಿಗ್ರಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।
ದಣ್ಡಕಂ ಗುಹ್ಯಲೋಮಾನಿ ಸೈನ್ಧವಂ ಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮಕಮ್ ॥ ೫ ॥

ಚಿಬುಕೇ ಜಮ್ಬುಮಾರ್ಗೇ ಚ ಹೃದಯೇ ಪುಷ್ಕರಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।
ಉತ್ಪಲಾವರ್ತ್ತಕಂ ವಾಮಾಂ ಭ್ರುವಂ ದಕ್ಷಾಂ ಚ ನೈಮಿಷಮ್ ॥ ೬ ॥

ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸುನನ್ದರ್ಕ್ಷೇ ತತ್ಕಕ್ಷಾಂ ಕುರುಮಣ್ಡಲಮ್ ।
ಸವ್ಯಕಕ್ಷಾಮಂಬುದಞ್ಚ ವಿದುಃ ಕೇಶಾನ್ ಹಿಮಾಲಯಮ್ ॥ ೭ ॥

ನವಾರಣ್ಯಾನಿ ಚೈತಾನಿ ಶರೀರೇ ಸನ್ತಿ ದೇಹಿನಾಮ್ ।
ರೇಣುಕಾ ಕಣ್ಠಕೂಪೇ ಸ್ಯಾನ್ನಾಸಿಕಾಯಾಂ ತು ಶೂಕರಮ್ ॥ ೮ ॥

ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಾ ಕಾಶೀ ತದಧೋ ನನ್ದಕಾನನಮ್ ।
ವಾಮಪಾಣಿತಲೇ ಕಾಶೀ ಕಾಲೇಶಶ್ಚ ತಥೋತ್ತರೇ ॥ ೯ ॥

ವಟೇಶಃ ಪಾದಯೋಃ ಕಾಲಞ್ಜರಂ ಸ್ಯಾತ್ತು ಲಲಾಟಕೇ ।
ನಾಭಿದೇಶೇ ಮಹಾಕಾಲ ಊಷರಾ ನವಕೀರ್ತಿತಾಃ ॥ ೧೦ ॥

ಸವ್ಯೇ ನಾಸಾಪುಟೇ ಕೋಕಾ ಗುದೇ ಕುಬ್ಜಾಮ್ಬುಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।
ದಕ್ಷೇಽರ್ಬುದಗಿರಿರ್ದನ್ತಬಿಲಂ ಸ್ಯಾನ್ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ ॥ ೧೧ ॥

ಪ್ರಯಾಗೇ ನಾಸಿಕಾಗ್ರೇ ತು ಸ ಏವ ವಟ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಇಡಾ ವಾಮೇ ಸ್ಥಿತಾ ಗಙ್ಗಾ ಪಿಙ್ಗಲಾ ಯಮುನಾ ನದೀ ॥ ೧೨ ॥

ವಾಣೀಂ ಸುಷುಮ್ನಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತು ಪರಾ ನಾಡ್ಯಃ ಪರಾ ಸರಿತ್ ।
ಶಾಲಗ್ರಾಮಸ್ತು ಪಾದಾಗ್ರೇ ಶೂಕರಂ ದಕ್ಷನಾಸಿಕಾ ॥ ೧೩ ॥

ಪುರೀತನ್ಮಥುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಗಯಾಕ್ಷೇತ್ರಂ ಮುಖಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।
ಲಿಙ್ಗಂ ನಿಷ್ಕರ್ಮ್ಮಣಂ ಲೋಹಾರ್ಗಲಂ ದನ್ತಾ ವಿನಾಯಕಃ ॥ ೧೪ ॥

ಜಿಹ್ವಾಗ್ರೇ ವಾ ಹನೂಸನ್ಧಿಃ ಪ್ರಬಾಸಸ್ತು ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮಖಂ ಬದರೀಕ್ಷೇತ್ರಂ ಗುಹ್ಯಾನ್ಯೇವಂ ಚತುರ್ದಶ ॥ ೧೫ ॥

ಸಪ್ತ ಪುರ್ಯ್ಯಸ್ತ್ರಯೋ ಗ್ರಾಮಾ ನವಾರಣ್ಯೋಷರಸ್ತಥಾ ।
ಚತುರ್ದ್ದಶೈವ ಗುಹ್ಯಾನಿ ಮುಕ್ತಿದ್ವಾರಾಣಿ ಭೂತಲೇ ॥ ೧೬ ॥

ಕ್ಷಮಾತೀರ್ಥಂ ತಪಸ್ತೀರ್ಥಂ ತೀಥಮಿನ್ದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಃ ।
ಸರ್ವಭೂತದಯಾ ತೀರ್ಥಂ ಧ್ಯಾನತೀಥಮನುತ್ತಮಮ್ ॥ ೧೭ ॥

ಏತಾನಿ ಪಞ್ಚ ತೀರ್ಥಾನಿ ಸತ್ಯಷಷ್ಠಾನಿ ದೇಹಿನಾಮ್ ।
ವಸನ್ತಿ ಸರ್ವದೇಹೇಷು ತೇಷು ಸ್ನಾನಂ ಪರಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೧೮ ॥ ಇತ್ಯಾದಿ ॥

ಅಥ ದೇವಭಾವನಾ । ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶಚೈತನ್ಯಾನನ್ದರೂಪಃ ಪುರುಷಃ ಶಿವಃ । ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಕಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಶಕ್ತಿಃ । ತದುಭಯೋಪಾದಾನಕತ್ವಾತ್ ತನ್ಮಯಂ ಸರ್ವವಸ್ತು । ಏವಞ್ಚ ಚಿತ್ತೇ ವಾಸುದೇವಃ, ಬುದ್ಧೌ ಚತುರ್ಮುಖಃ, ಅಹಙ್ಕಾರೇ ಶಙ್ಕರಃ, ಮನಸಿ ಚನ್ದ್ರಃ, ಶ್ರೋತ್ರೇ ದಿಕ್, ತ್ವಚಿ ವಾಯುಃ, ಚಕ್ಷುಷೋಃ ಸೂರ್ಯ್ಯಃ । ತತ್ರಾಪಿ ದಕ್ಷಿಣೇಽಕ್ಷಿಣಿ ಯಃ ಪುರುಷರೂಪಃ ಸ ಇನ್ದ್ರಸ್ವರೂಪ ಈಶ್ವರಃ । ವಾಮೇ ಯಃ ಸ ಇನ್ದ್ರಾಣೀಸ್ವರೂಪಿಣೀ ಈಶ್ವರೀ । ಮಧ್ಯೇ ಚ ತಯೋಃ ಸಂಮಿಲನಾತ್ತತ್ರೈವ ನಯನತೇಜೋರೂಪೌ ಭಾವನೀಯೌ ತೌ ದಮ್ಪತೀ । ಏವಂ ರಸನಾಯಾಂ ವರುಣಃ। ಘ್ರಾಣೇ ಆಶ್ವಿನೀಕುಮಾರೌ, ವಾಚಿ ಅಗ್ನಿಃ, ಪಾಣ್ಯೋರಿನ್ದ್ರಃ, ಪಾದಯೋರುಪೇನ್ದ್ರಃ, ಪಾಯೌ ಯಮಃ, ಉಪಸ್ಥೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ, ತತ್ರ ತತ್ರಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವೇನಾನುಗ್ರಾಹ್ಯಾನುಗ್ರಾಹಕಭಾವೇನಾಽಭೇದೇನ ವಾ ಸಾ ಸಾ ದೇವತಾ ಭಾವ್ಯಾ । ಏವಞ್ಚ ತತ್ತದ್ರವ್ಯಾಪಾರಫಲಯೋಃ ಪೂರ್ಣತಾ ಭವತೀತಿ ದೇವತಾಭಾವನಾ ॥ ಅಥ ಲೋಕಭಾವನಾ ॥ ಪಾದಮೂಲೇ ಪಾತಾಲಂ, ಪಾರ್ಷ್ಣಿಪ್ರಪದಯೋಃ ರಸಾತಲಂ, ಗುಲ್ಫದ್ವಯೇ ಮಹಾತಲಂ, ಜಙ್ಘಾದ್ವಯೇ ತಲಾತಲಂ, ಜಾನುದ್ವಯೇ ಸುತಲಮ್, ಊರುದ್ವಯೇ ವಿತಲಂ, ತಲಞ್ಚ ಜಘನೇ, ನಾಭೌ ಭೂವರ್ಲ್ಲೋಕಮ್, ಉರಸಿ ಸ್ವರ್ಲ್ಲೋಕಂ, ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಮಹರ್ಲ್ಲೋಕಂ, ವದನೇ ಜನಲೋಕಂ, ಲಲಾಟೇ ತಪೋಲೋಕಂ, ಮೂರ್ದ್ಧನಿ ಸತ್ಯಲೋಕಂ, ಬಾಹ್ವಾದಿಷು ಶಕ್ರಾದಿದೇವತಾಶ್ಚೈವಂ ಸರ್ವಮಯಂ ಶರೀರಂ ತತ್ತಲ್ಲೋಕಾಁಶ್ಚೇಶ್ವರೀಯಶರೀರತಯಾ ಭಾವಯೇದಿತಿ ನಿಷ್ಕರ್ಷಃ ॥

ಅಥ ವರ್ಣಭಾವನಾ । ಸಾ ಚ ಮಾತೃಕಾನ್ಯಾಸರೀತ್ಯಾ ॥ ಅಥ ಷಟ್ ಚಕ್ರಾಣಿ । ತತ್ರ ಗುದಾದ್ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲೋಪರಿ ಮೇಣ್ಢ್ರಾದ್ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾದಧಃ ಕನ್ದಸ್ಥಾನಮ್ । ತದುಪರಿ ತಪ್ತಚಾಮೀಕರಪ್ರಭಂ ತ್ರಿಕೋಣಂ ಕಾಮರೂಪಂ ತತ್ತ್ರಿಕೋಣಸ್ಯ ವಾಮಕೋಣೇ ಈಡಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಿಙ್ಗಲಾ ಮಧ್ಯೇ ಸುಷುಮ್ನಾ ಮಧ್ಯೇ ಚಿನ್ತ್ರಿಣೀ ವರ್ಣಮಯೀ ತದ್ವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸಾತ್ ಕಮಲಾಽಽಕಾರಚಕ್ರನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ। ತಥಾಹಿ । ಕಾಮರೂಪೋಪರಿ ಮೂಲಾಧಾರನಾಮಕಂ ಚಕ್ರಮ್ । ತಚ್ಚ ಸುವರ್ಣಾಭಂ ಲಂಬೀಜಾನ್ವಿತೇನ ಸಾವಿತ್ರೀಸಹಿತಬ್ರಹ್ಮಸರಸ್ವತೀಸಹಿತಗಣೇಶಾದ್ಯಧಿಷ್ಠಿತೇನ ಷಟಪಞ್ಚಾಶಚ್ಛಿವಶಕ್ತಿಮಿಥುನವತಾ ಚತುಷ್ಕೋಣೇನ ಪೃಥಿವೀಸ್ವರೂಪೇಣ ಕರ್ಣಿಕಾಕಾರೇಣ ಮಧ್ಯೇ ಭೂಷಿತಂ ವ-ಶ-ಷ-ಸಾಮೇಕಂ ಚತುರ್ದಲಮ್ । ತನ್ಮಧ್ಯೇ ಭಾಸ್ವರಾಕಾರಮ್ ಅಧೋಮುಖಂ ಚಿತ್ಸ್ವರೂಪಿಣ್ಯಾ ಸಾರ್ದ್ಧತ್ರಿವಲಯಾಕಾರೇಣ ಸ್ಥಿತಯಾ ವಿದ್ಯುತ್ಪ್ರಭಯಾ ಕುಣ್ಡಲಿನ್ಯಾ ಸ್ವಮುಖೇನ ತನ್ಮುಖೇ ಮುದ್ರಯಿತ್ವಾ ವೇಷ್ಟಿತಂ ಸ್ವಯಮ್ಭೂನಾಮಕಂ ಶಿವಲಿಙ್ಗಮ್ । ಏತಚ್ಚ ಭಾವಿತಂ ಸಕಲಯೋಗಸಿದ್ಧೀಃ ಪೃಥಿವೀಜಯಾದಿಕಂ ಬ್ರಹ್ಮಗಣೇಶಾದಿಪ್ರತೀತಿಞ್ಚ ವಿತರತಿ । ಯಶ್ಚ ಹೃದಯನಾಭಿಪ್ರದೇಶಾದಿಕಂ ಕುಣ್ಡಲಿನ್ಯಾ ಅಹಿಷ್ಠಾನಮುಕ್ತಂ ತನ್ಮೂಲಾಧಾರಾದುತ್ಥಿತಾಯಾಸ್ತಸ್ಯಾ ಹೃದಯಾದೌ ಪ್ರಕಟೀಭಾವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣಾತೋ ನ ಕೋಽಪಿ ವಿರೋಧ ಇತ್ಯಾಸ್ತಾಂ ವಿಸ್ತರಃ । ತದುಪರಿ ಲಿಙ್ಗಮೂಲೇ ಸ್ವಾಧಿಷ್ಠಾನನಾಮಕಂ ಚಕ್ರಮ್ । ತಚ್ಚ ಸನ್ಮಾಣಿಕ್ಯಸಮಪ್ರಭಂ, ವಂಬೀಜಾನ್ವಿತೇನ ಲಕ್ಷ್ಮೀಸಹಿತವಿಷ್ಣ್ವಧಿಷ್ಠಿತೇನ ದ್ವಿಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಿಥುನವತಾ ಅರ್ದ್ಧಚನ್ದ್ರಾಕಾರೇಣ ಶುಭ್ರೇಣ ಜಲಸ್ವರೂಪೇಣ ಕರ್ಣಿಕೋತ್ತಮೇನ ಮಧ್ಯೇ ಭೂಷಿತಂ ಬ-ಭ-ಮ-ಯ-ರ-ಲಾತ್ಮಕಷಡ್ದಲಂ ಭಾವುಕಾನಾಂ ವಿಷ್ಣುಪ್ರೀತಿಜಲಜಯಾದಿಕಾರಕಮ್ । ಅಥ ನಾಭೌ ಮಣಿಪೂರನಾಮಕಂ ಚಕ್ರಮ್ । ತಚ್ಚ ವಿದ್ಯುತ್ಪ್ರಭಂ ವಂಬೀಜಾನ್ವಿತೇನ ಪಾರ್ವತೀಸಹಿತಶಙ್ಕರಾಧಿಷ್ಠಿತೇನ ದ್ವಿಸಮಧಿಕಷಷ್ಟಿಸಂಖ್ಯಾಕಮಿಥುನವತಾ ತ್ರಿಕೋಣೇನ ಉದ್ಯದಾದಿತ್ಯಪ್ರಭೇಣ ತೇಜಃಸ್ವರೂಪೇಣ ಕರ್ಣಿಕೋತ್ತಮೇನ ಮಧ್ಯೇ ಭೃಷಿತಂ ಡಾದಿಕಾನ್ತವರ್ಣಾತ್ಮಕದಶದಲಂ ಸ್ವಭಾವುಕಾನಾಂ ಶಂಕರಪ್ರೀತಿತೇಜೋಜಯಾದಿಕಾರಕಮ್ । ಅಥ ಹೃದಯೇ ಅನಾಹತನಾಮಕಂ ಚಕ್ರಮ್ । ಏತದೇವ ಷೋಡಶಾರಷೋಡಶಾಧಾರಾದಿನಾಪಿ ಆಗಮಾದೌ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ತಚ್ಚ ಧೂಮ್ರವರ್ಣೇ ಯಂಬೀಜಾನ್ವಿತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಹಿತೇನೇಶ್ವರಾಧಿಷ್ಠಿತೇನ ಚತುಷ್ಪಞ್ಚಾಶಾನ್ಮಿಥುನವತಾ ಷಟ್ಕೋಣೇನ ಆಣನಾಮಾಶಿವಲಿಙ್ಗಲಕ್ಷಿತೇನ ವಾಯುಸ್ವರೂಪೇಣ ಕರ್ಣಿಕೋತ್ತಮೇನ ಮಧ್ಯೇ ಭೂಷಿತಂ ಕಾದಿಠಾನ್ತವರ್ಣಾತ್ಮಕದ್ವಾದಶದಲಮ್ । ಏತಚ್ಚ ಭಾವಿತಂ ಪ್ರಕೃತೀಶ್ವರಪ್ರತೀತಿವಾಯುಜಯಾದಿಕಾರಕಂ ಕಣ್ಠೇ ವಿಶುದ್ಧನಾಮಕಂ ಚಕ್ರಮ್ । ತಚ್ಚ ಶ್ವೇತಮ್ ಶ್ರಂಬೀಜಾನ್ವಿತೇನ ಅರ್ದ್ಧನಾರೀಶ್ವರಸ್ವರೂಪಸದಾಶಿವಾದ್ಯಧಿಷ್ಠಿತೇನ ದ್ವಿಸಪ್ತತಿಮಿಥುನವತಾ ವೃತ್ತಾಕಾರೇಣ ಸುಧಾಂಶುಪ್ರಭೇಣ ಕರ್ಣಿಕೋತ್ತಮೇನ ಮಧ್ಯೇ ಭೂಷಿತಂ ಸ್ವರೂಯವರ್ಣಾಽಽತ್ಮಕಷೋಡಷದಲಂ ಭಾವಿತಂ ಭಾವುಕಾನಾಂ ಸದಾಶಿವಪ್ರೀತಿನಭೋಜಯಾದಿಕಾರಕಮ್ । ಭ್ರೂಮಧ್ಯೇ ಆಜ್ಞಾನಾಮಕಂ ಚಕ್ರಮ್ । ತಚ್ಚ ಮುಕ್ತಾಕಾರಂ ಹ್ರಂಬೀಜಾನ್ವಿತೇನಾವಿದ್ಯಾಸಹಿತಜೀವಾಧಿಷ್ಠಿತೇನ ಶೃಙ್ಗಾಟಕಾಕರೇಣ ಚತುಃಷಷ್ಟಿಸ್ತ್ರೀಪುರುಷವತಾ ಮನೋರೂಪೇಣ ಕರ್ಣಿಕೋತ್ತಮೇನ ಮಧ್ಯೇ ಭೃಷಿತಂ ಹಕಾರಲಕಾರಾತ್ಮಕವರ್ಣದ್ವಯದಲಂ ಭೈರವಾನನ್ದನಾಮ್ನಾ ಇತರೇಣ ಶೀವಲಿಙ್ಗೇನೋಪಲಕ್ಷಿತಂ ಸ್ವಭಾವುಕಾನಾಮಾತ್ಮಪ್ರೀತಿಮನೋಜಯಾದಿಕಾರಕಂ ಪಾದಾದಿಜಾನುಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಂಬೀಜಾತ್ಮಕವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪೃಥ್ವೀಸ್ಥಾನಮ್ । ಏವಮಾಜಾನ್ವೋಃ ಪಾಯುಪರ್ಯನ್ತಮ್ ಅಪಾಂ ಸ್ಥಾನಮ್ । ಆಪಾಯೋರ್ಹೃದಯಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ತೇಜಃಸ್ಥಾನಮ್ । ಆಹನ್ಮಧ್ಯಾದ್ ಭ್ರೂಪರ್ಯನ್ತಂ ವಾಯುಸ್ಥಾನಮ್ । ತದೂರ್ಧ್ವಮ್ ಆಕಾಶಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಗೀತಾದಾವುಕ್ತಮ್ । ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಸತ್ತಾಙ್ಗೀಕಾರಾದ್ಭಾವನಾತೋ ವಿಶೇಷೋಪಪತ್ತೇರವಿರುದ್ಧಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್ ॥

ಮೂರ್ದ್ಧನಿ ಸಹಸ್ರದಲಂ ಕಮಲಮ । ತಚ್ಚ ಶಶಿಪ್ರಭಸ್ಯ ಪುರೋಃ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಸ್ಥಾನಮ್ । ಲಲಾಟಮಧ್ಯೇಽಹಂಕಾರಸ್ಯ ಲಲಾಟೋಪರಿ ಬುದ್ಧಿತತ್ತ್ವಸ್ಯ ತದುಪರಿ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಸಹಸ್ರದಲೇ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಂ ಯೋಗಗ್ರನ್ಥೇಷು ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖ್ಯತೇ ॥

ಅಥಾನಾಹತಸವಿಧೇ ಕನ್ದಮಧ್ಯಾತ್ ಸಮುತ್ಥಿತಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲನಾಲಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮಧೋಮುಖಮಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮುಖತ್ವಾರ್ಥಮ್ ಊರ್ಧ್ವಮುಖಂ ಭಾವ್ಯಮ್ । ದಹರನಾಮಕಮಷ್ಟದಲಂ ಕಮಲಮ್ । ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರೇರಿತಃ ಪೂರ್ವಕರ್ಮ್ಮವಾಸನಾಬದ್ಧೋ ವಿಜ್ಞಾನೌಜಃಸ್ವರೂಪೋ ಜೀವೋ ದಿವಾನಿಶಂ ಭ್ರಮತಿ । ತತ್ರ ಭ್ರಮಣಕ್ರಮಃ । ಪೂರ್ವದಲಸ್ಥವಾಮೋರ್ಧ್ವಮೂಲಮಾರಭ್ಯ ಪತ್ರಾಗ್ರಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ತ್ರಿಂಶಚ್ಛ್ವಾಸಪರ್ಯ್ಯನ್ತಮಾಕಾಶತತ್ತ್ವಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಜೀವೋ ಭ್ರಮತಿ । ಅಥ ಷಷ್ಟಿಶ್ವಾಸಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ವಾಯುತತ್ತ್ವಂ, ಪಞ್ಚಾಶದಧಿಕಶತಶ್ವಾಸಾನ್ತಂ ಪೃಥಿವೀತತ್ತ್ವಮ್ । ಏವಮೇಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಪತ್ರಾರ್ದ್ಧೇ ಸಾರ್ದ್ಧಚತುಃಶತಶ್ವಾಸಾ ಭವನ್ತಿ । ಏವಮಪರಾರ್ದ್ಧೇ ಪತ್ರಾಗ್ರಾದಾರಭ್ಯಾಮೂಲಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ಪ್ರಥಮಂ ಸಾರ್ದ್ಧಶತಶ್ವಾಸಾನ್ ಪೃಥಿವೀತತ್ತ್ವಮ್ । ತತೋ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಶತಶ್ವಾಸಾನ್ ವಾರಿತತ್ತ್ವಂ, ನವತಿಶ್ವಾಸಾಁಸ್ತೇಜಸ್ತತ್ತ್ವಂ, ಷಷ್ಟಿಶ್ವಾಸಾನ್ ವಾಯುತತ್ತ್ವಂ, ತ್ರಿಂಶಚ್ಛ್ವಾಸಾನ್ ಆಕಾಶತತ್ತ್ವಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಭ್ರಮತಿ । ಏವಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಪತ್ರೇ ನವಶತಾನಿ ಶ್ವಾಸಾನಾಂ ಭವನ್ತಿ । ಏವಮೇವ ದಲಾಷ್ಟಕಭ್ರಮಣೇ ಶತದ್ವಯಾಽಧಿಕಸಪ್ತಸಹಸ್ರಸಂಖ್ಯಾಕಾಃ ಶ್ವಾಸಾ ಭವನ್ತಿ । ಏವಂವಿಧಭ್ರಮಣೇನ ವಾರತ್ರಯಮಹೋರಾತ್ರೇಣ ಭ್ರಮತೇ । ತೇನ ಷಟ್ಶತಾಧಿಕೈಕವಿಂಶತಿಸಹಸ್ರಸಂಖ್ಯಾಕಾಃ ಶ್ವಾಸಾ ಭವನ್ತಿ । ಆಹ ಚೈವಂ ಗೋರಕ್ಷನಾಥೋಽಪಿ – ಷಟ್ಶತಾನಿ ದಿವಾ ರಾತ್ರೌ ಸಹಸ್ರಾಣ್ಯೇಕವಿಂಶತಿಃ* ಹಂಸ ಹಂಸೇತ್ಯಮುಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಜೀವೋ ಜಪತಿ ಸರ್ವದಾ ॥ ಹಕಾರೇಣ ಬಹಿರ್ಯಾತಿ ಸಕಾರೇಣ ವಿಶೇತ್ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ । ಏತಾವದ್ಭಿಃ ಶ್ವಾಸೈಃ ಷಷ್ಟಿಘಟಿಕಾ ಭವನ್ತಿ । ತಥಾಹಿ । ಗುರುದಶಾಕ್ಷರೋಚ್ಚಾರಣಕಾಲೇನ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಾರಣಜನಸ್ಯೈಕಃ ಶ್ವಾಸೋ ಭವತಿ । ಷಷ್ಟಿಶ್ವಾಸೈರೇಕಃ ಪಲೋ ಭವತಿ ಷಷ್ಟ್ಯಧಿಕಶತತ್ರಯಸಂಖ್ಯಾಕೈಃ ಶ್ವಾಸೈರೇಕಾ ಘಟಿಕಾ ಭವತಿ । ಷಷ್ಟಿಘಟಿಕಾಭಿರಹೋರಾತ್ರಮ್ । ಷಷ್ಟ್ಯಧಿಕಶತತ್ರಯಾಹೋರಾತ್ರೈರ್ವತ್ಸರಃ । ಏವಂ ಪ್ರತಿಪುರುಷಂ ಶ್ವಾಸನಿರ್ಗಮವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದ್ ವತ್ಸರಾದಿ ಪೃಥಗಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್ । ಅತ ಏವ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೈರಾಯುರ್ವೃದ್ಧಿಃ । ಅತ ಏವ ಕಲ್ಪಾಯುಷೋಽಪಿ ಶತವರ್ಷಯುಷಃ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ । ಅಸ್ಮಾತ್ಕಲ್ಪಸ್ಯ ತದೀಯಶ್ವಾಸಘಟಿತಸಂವತ್ಸರಶತಕತ್ವಾತ್ । ಜ್ಯೋತಿಃ ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾಯುರ್ದ್ದಾಯ ಏತತ್ಕ್ರಮೇಣೈವ । ಅತ ಏವ ಕದಾಚಿತ್ ಸಾಧಾರಣವತ್ಸರಕ್ರಮೇಣ ನ ಮಿಲತ್ಯಪಿ ॥

ಅಥ ಪೂರ್ವಾದಿದಿನಗ್ದಲಚರೇ ಶ್ವಸನೇ ಯಾದೃಶೀ ಮನೋವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ ತಾದೃಶೀ ತತ್ರ ತಚ್ಛ್ವಸನಸಞ್ಚಾರಜ್ಞಾನಾಯೋಚ್ಯತೇ। ತಥಾಚ ಹಂಸೋಪನಿಷದಿ । ಏಷೋಽಸೌ ಪರಮಹಂಸೋ ಭಾನುಕೋಟಿಪ್ರತೀಕಾಶೋ ಯೇನೇದಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ತಸ್ಯಾಷ್ಟಧಾ ವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ । ಪೂರ್ವದಲೇ ಪುಣ್ಯೇ ಮತಿರ್ಭವತಿ । ಆಗ್ನೇಯೇ ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ । ಯಾಮ್ಯೇ ಕ್ರೌರ್ಯ್ಯೇ ಮತಿಃ। ನೈರೃತ್ಯೇ ಪಾಪೇ ಮನೀಷಾ । ವಾರುಣ್ಯಾಂ ಕ್ರೀಡಾಯಾಂ ಮತಿಃ । ವಾಯವ್ಯೇ ಗಮನಾದೌ ಬುದ್ಧಿಃ। ಸೌಮ್ಯೇ ರತಿಪ್ರೀತಿಃ । ಐಶಾನ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಾದಾನಮ್ । ಮಧ್ಯೇ ವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ಕೇಸರೇ ಜಾಗ್ರದವಸ್ಥಾಕರ್ಣಿಕಾಯಾಂ ಸುಪ್ತಮ್ । ಲಿಙ್ಗೇ ಸುಷುಪ್ತಿಃ । ಪದ್ಮತ್ಯಾಗೇ ತುರೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ । ಅತ ಏವ ಕೃತಾಶ್ವಾಸಾ ಯೋಗಿನ ಆಕಾಶತತ್ತ್ವವಹನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಪತ್ರಾನ್ತರಗಮನಾವಾನ್ತರಕಾಲೀನೇ ಪತ್ರದ್ವಯಾನ್ತರೀಯೇ ಶ್ವಸನಸಂಞ್ಚಾರೇ ಜಾಯಮಾನೇ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ದೋದ್ಬೋಧೇ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತೇ ತರ ಮನಃ ಸ್ಥಿರೀಕುರ್ವನ್ತಿ । ಯಥಾ ಮನಃ ಪತ್ರದ್ವಯಾನ್ತರ ಏವ ಶ್ವಸನವಿಶಿಷ್ಟೋ ಜೀವಃ ಸ್ಥಿರೋ ಭವತಿ । ತತಶ್ಚಾನವರತಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ದೋದ್ಬೋಧೋ ಭವತಿ । ಅತ ಏವೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣೇನ್ದ್ರಾದಿಗುಣಾರ್ಥಿನೋ ಯೋಗಿನ ಇನ್ದ್ರಾದಿದಲ ಏವ ಶ್ವಸನವಿಶಿಷ್ಟಂ ಜೀವಂ ಸ್ಥಿರೀಕುರ್ವನ್ತಿ । ಸ್ಥಿರೀಕರಣೋಪಾಯಸ್ತು ತತ್ತದ್ದಲಶ್ವಸನಸಞ್ಚಾರಕಾಲೀನಾಯಾಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಯಾಸ್ತತ್ತದ್ದಿಕ್ಪಾಲನಾನುರೂಪಾಯಾ ಇನ್ದ್ರೋಽಹಮಿತ್ಯಾಕಾರಿಕಾಯಾಶ್ಚ ಮನೋವೃತ್ತೇರನವರತಮಾಶ್ರಯಣಮ್ । ಯಾವಚ್ಚೇನ್ದ್ರಾದ್ಯನುರೂಪಾ ಮನೋವೃತ್ತಿರಾಶ್ರೀಯತೇ ತಾವತ್ತದ್ದೇವದಿಗ್ದಲಶ್ವಸನವಿಶಿಷ್ಟೋ ಜೀವಸ್ತಿಷ್ಠತಿ । ಏವಮೇವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಽಽಕಾಶಾದಿಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯಾವತ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಮನೋವೃತ್ತಿಸ್ತಾವತ್ಪರ್ಯ್ಯನ್ತಂ ತತ್ತತ್ವ ಏವ ತಥಾಭೃತೋ ಜೀವಸ್ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಗುರುಪರಮ್ಪರಾಗತಯೋಗಿನಾಂ ಸಙ್ಕೇತಃ । ಆಕಾಶಾದಿತತ್ತ್ವವಹನಪರೀಕ್ಷಾ ತ್ವೇವಮ್ । ಯದಾಕಾಶತತ್ತ್ವಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಜೀವಃ ಶ್ವಸನಪ್ರೇರಿತಃ ಪ್ರಾಚೀನಕರ್ಮ್ಮವಿಶೇಷವಾಸನಾವಿಶೇಷಾದಿಬದ್ಧೋ ರಜ್ಜುಬದ್ಧಃ ಶ್ಯೇನಾದಿರಿವ ಭ್ರಮತಿ ತದಾ ನಾಸಾವಿವರನಿರ್ಗತಶ್ವಸನಃ ಅನುಷ್ಣಾಶೀತಸ್ಪರ್ಷೋ ವರ್ತ್ತುಲಾಕಾರೋ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾದಪಿ ದೀರ್ಘಃ । ನಾಸಾಗ್ರಸ್ಥಿತಕರತಲಾದಿವ್ಯಾಪಕಾಯಾಸೋ ರಕ್ತಶ್ವೇತಶ್ಯಾಮಾದಿಸಂಮಿಲಿತೋದ್ಭೂತಕರ್ಬುರವರ್ಣೋ ಜಾಯತೇ । ನಾಸಾಗ್ರಸ್ಥಿತೇ ಚ ದರ್ಪಣೇ ಶ್ವಾಸಸಮ್ಬನ್ಧೇನೋತ್ಪನ್ನಾಯಾ ಮಲಿನಚ್ಛಾಯಾಯಾಃ ಕ್ರಮಾದ್ದರ್ಪಣಮಧ್ಯೇ ಸಂಕೋಚಮಾಗಚ್ಛನ್ತ್ಯಾ ವರ್ತ್ತುಲಾಕಾರತಯಾ ಪರಿಣಾಮೋ ವರ್ಣಶ್ಚ ಕರ್ಬುರಃ ಸ್ಫುಟಮಭಿವ್ಯಜ್ಯತೇ । ಏವಂ ವಾಯುತತ್ತ್ವವಹನೇ ಶ್ವಸನೋಽಸಾವನುಷ್ಣಾಶೀತಸ್ಪರ್ಶಃ ಷಟ್ಕೋಣಾಕಾರೋ ನವಾಙ್ಗುಲೋ ನಾಸಾಗ್ರಸ್ಥಿತಕರತಲಾದೌ ತಿರ್ಯ್ಯಗ್ವಹನ್ನಾಧಿಗತೋ ಧೂಮ್ರವರ್ಣಶ್ಚ ಜಾಯತೇ । ಪೂರ್ವವದ್ದರ್ಪಣಮಲಿನಚ್ಛಾಯಾಯಾಃ ಸಂಕುಚನ್ತ್ಯಾ ಷಟ್ಕೋಣಾಕಾರತಾ ಧೂಮ್ರವರ್ಣಶ್ಚ ಪ್ರಕಟಮುಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ । ಏವಂ ತೇಜಸ್ತತ್ತ್ವವಹನೇ ಶ್ವಸನ ಊಷ್ಮೋ ರಕ್ತಸ್ತ್ರಿಕೋಣಾಕಾರಃ ಷಡಙ್ಗುಲೋ ನಾಸಾಗ್ರಸ್ಥಿತಕರತಲಾದೇರೂರ್ಧ್ವಭಾಗಸ್ಪರ್ಶೋ ಜಾಯತೇ । ದರ್ಪಣಚ್ಛಾಯಾಯಾಶ್ಚ ರಕ್ತತಾ ತ್ರಿಕೋಣತಾ ಚೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ । ಏವಂ ಜಲತತ್ತ್ವವಹನೇ ಶ್ವಸನಃ ಶೀತಲೋಽರ್ದ್ಧಚನ್ದ್ರಾಕಾರಃ ಶ್ವೇತವರ್ಣಃ ಷಡಙ್ಗುಲಾದಪಿ ನ್ಯೂನಗತಿಃ । ನಾಸಾಗ್ರಸ್ಥಿತಕರತಲಾದೇರಧೋಭಾಗಸ್ಪರ್ಶಂ ಉಪಜಾಯತೇ । ದರ್ಪಣಮಲಿನಚ್ಛಾಯಾಯಾಶ್ಚಾರ್ದ್ಧಚನ್ದ್ರಾಕಾರತಾ ಶ್ವೇತವರ್ಣಶ್ಚೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ । ಏವಂ ಪೃಥಿವೀತತ್ತ್ವವಹನೇ ಶ್ವಸನೋಽನುಷ್ಣಾಶೀತಸ್ಪರ್ಶಃ ಪೀತವರ್ನಶ್ಚತುಷ್ಕೋಣೋ ಗುರುರ್ನಾಸಾಗ್ರಸ್ಥಿತಕರತಲಾದೌ ಮಧ್ಯೇಽಭಿವ್ಯಕ್ತೋಽಲ್ಪಗತಿಶ್ಚ ಜಾಯತೇ । ದರಣಮಲಿನಚ್ಛಾಯಾಸು ಚತುಷ್ಕೋಣಾಕಾರತಾಪೀತವರ್ಣಶ್ಚೋಪಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ ಗುರೂಪದೇಶತೋಽವಗನ್ತವ್ಯಮ್ । ವಹನನಾಡ್ಯೌ ತೂತ್ಸರ್ಗತ ಇಡಾಪಿಙ್ಗಲೇ । ತತ್ರೇಡಾ ವಾಮನಾಡೀ । ತಸ್ಯಾಂ ಶ್ವಸನಪ್ರವಾಹಶ್ಚನ್ದ್ರಸಂಜ್ಞಃ । ಶಕ್ತಿರೂಪಃ ಶೀತಲತ್ವಾತ್ । ಪಿಙ್ಗಲಾ ದಕ್ಷಿಣಾ ನಾಡೀ । ತಸ್ಯಾಂ ಶ್ವಸನಪ್ರವಾಹೋ ದಿವಾಕರಸಂಜ್ಞಃ ಶಿವರೂಪಃ । ಉಷ್ಣತ್ವಾತ್ । ಅತೋ ರಾತ್ರೌ ಶೈತ್ಯಪ್ರಧಾನಸಮಯೇ ದಕ್ಷಿಣನಾಡ್ಯಾ, ದಿವಸೇ ಉಷ್ಣಪ್ರಧಾನಸಮಯೇ ವಾಮನಾಡ್ಯಾ ಯದಿ ಶ್ವಸಂ ಸರ್ವದಾ ವಾಹಯತಿ ಯೋಗೀ ತದಾ ಕಾಲಂ ಜಯತಿ । ರಾತ್ರೌ ಶೈತ್ಯಾದಿನಾ ದಿವಾ ಚ ರೌದ್ರಾದಿನಾ ನಾಽಭಿಭೂತೋ ಭವತಿ । ಏವಂ ಯದಿ ವಾಮನಾಡೀವಹನಸಮಯೇ ಭೋಜನಮಿಥುನಾದಿ ಕ್ರೂರಂ ಕರ್ಮ್ಮ, ದಕ್ಷಿಣನಾಡೀವಹನಸಮಯೇ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಂ ಭವತಿ ತದಾ ವಾಮನಾಸವಿವರಮುದ್ರಣವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಶಯನಾದಿನಾ ದಕ್ಷಿಣನಾಡ್ಯಾಂ ವಹನಂ ಶ್ವಸನಸ್ಯ ಸಮ್ಪಾದನೀಯಮ್ । ಏವಂ ದಕ್ಷಿಣನಾಡೀವಹನಸಮಯೇ ಯಾತ್ರಾದಿಶುಭಂ ಕರ್ಮ್ಮ ವಾಮನಾಡೀವಹನಸಮಯೇ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಂ ಭವತಿ । ತದಾ ದಕ್ಷಿಣನಾಸಾವಿವರಮುದ್ರಣದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಶಯನಾದಿನಾ ವಾಮನಾಡ್ಯಾಂ ವಹನಂ ಸಮ್ಪಾದನೀಯಮ್ । ತೇನ ಯೋಗಿನಃ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ॥ ೩೯ ॥

ಪರಮೇತಿ ॥ ಅಸ್ಯ ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ಪರಮಮಹತ್ತ್ವಾನ್ತಃ ಪರಮಮಹತ್ತ್ವಂ ಯೇಷಾಂ ವಿಯತ್ಪುರುಷಾದೀನಾಂ ತತ್ಪರ್ಯನ್ತೋ ವಶೀಕಾರಃ ಅಪ್ರತಿಘಾತಃ ಕೇನಾಪ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧ್ಯತಾ । ಸೈವ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾದಿಪೀಡಾಪ್ರತಿಬನ್ಧದ್ವಾರಾ ಸಮಾಧಿಸಾಧಿಕಾ ಚಿತ್ತಜಯಸ್ಯ ಚ ಜ್ಞಾಪಿಕೇತಿ ಭಾವಃ । ಅಯಮೇವ ಸಿದ್ಧಿಯೋಗಃ । ಪ್ರಾಸಸ್ಪನ್ದನಿರೋಧಾದ್ಯೈರುಪಾಯೈರ್ದೃಢತಾ ಪರಾ* ಸಿದ್ಧಿಯೋಗೋ ಭವೇದತ್ರ ಯೋಗಃ ಸಿದ್ಧಿಕರಃ ಪರ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೪೦ ॥

ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತೇರಿತಿ ॥ ಅಭ್ಯಾಸವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಮಪಗತವೃತ್ತ್ಯನ್ತರಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಹಣಗ್ರಾಹ್ಯೇಷು, ಗ್ರಹೀತಾ ಪುರುಷಃ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಭೇದೇನ, ಗ್ರಹಣಂ ಗೃಹ್ಯತೇಽರ್ಥೋಽನೇನೇತೀನ್ದ್ರಿಯಮ್, ಏವಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಚ ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಹಣಗ್ರಾಹ್ಯಾನಿ । ತೇಷು ಯಾ ತತ್ಸ್ಥತದಞ್ಜನತಾ ತತ್ಸ್ಥೇನ ಉಪರಾಗೇಣ ತದಞ್ಜನತಾ ತನ್ಮಯತಾ ಸಮ್ಯಕ್ ತದಾಕಾರತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಮ್ಯಗಾಪತ್ತಿರ್ಲಯಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಲಕ್ಷಣೋ ಯೋಗೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತ್ವರ್ಥಗ್ರಾಹ್ಯಪದೇನೈವೇನ್ದ್ರಿಯಲಾಭೇಽಪಿ ತದಽರ್ಥಗ್ರಹಪದಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ಗೋಬಲೀವರ್ದ್ದನ್ಯಾಯೇನ । ಆನನ್ದಸ್ಯ ತು ಹ್ಲಾದಾಪರಾಖ್ಯಸ್ಯಾನ್ತಃಕರಣಧರ್ಮೇತ್ವೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯಪದಾರ್ಥೇಽನ್ತರ್ಭೂತಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾದೇರವಾನತರವಿಭಾಜಕಧರ್ಮಽಭಾವಾನ್ನ ಪೃಥಗುಕ್ತಿಃ । ಇತ್ಥಞ್ಚ, ವಿತರ್ಕವಿಚಾರಾನನ್ದೇತಿ ಸೂತ್ರೇಣೋಕ್ತಸ್ಯ ಸವಿತರ್ಕಾದಿಭೇದೇನ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ, ಲಾಭಃ ಗ್ರಾಹ್ಯಪದೇನ ವಿತರ್ಕವಿಚಾರಾನನ್ದಾನಾಂ ಗ್ರಹೀತೃಪದೇನಾಸ್ಮಿತಾಯಾಶ್ಚ ಲಾಭಾದಿತಿ ಭಾವಃ । ಉಪರಾಗೇಣ ತದಾಕಾರತಾಯಾಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ ॥ ಅಭಿಜಾತಸ್ಯೇವ ಮಣೇರಿತಿ ॥ ನಿರ್ಮಲಸ್ಯ ಸ್ಫಟಿಕಾದೇರ್ಯಥಾ ಜಪಾಕುಸುಮಾದ್ಯುಪರಾಗೇಣ ರಕ್ತಾದ್ಯಾಕಾರತಾ ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಸಮಾಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಥಮಭೂಮಿತ್ವಾತ್ ಸೂತ್ರೇ ಗ್ರಾಹ್ಯಕ್ರಮೇಣೈವ ನಿರ್ದೇಶೋ ಯುಕ್ತಸ್ತಥಾಪಿ ಗ್ರಹೀತೃಸಮಾಧೇರ್ಮುಖ್ಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾಯ ಗ್ರಹೀತೃಕ್ರಮೇಣೈವ ಪ್ರಥಮತೋ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೪೧ ॥

ತತ್ರೇತಿ ॥ ತತ್ರ ತಾಸು ಮಧ್ಯೇ ಸವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರೇಷಾ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾ, ಯಾ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೈಃ ಪರಸ್ಪರಾಭೇದಭ್ರಮೈಃ ಸಂಕೀರ್ಣಾ ಮಿಶ್ರಿತಾ । ತಥಾಹಿ । ಗೌರಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾನಿ ಪರಸ್ಪರಂ ತ್ರೀಣ್ಯಭಿನ್ನಾನಿ ಲೋಕೇ ಭಾಸನ್ತೇ । ತತ್ರ ಸಮಾಹಿತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಂ ಸಮಾರೂಢಾ ಗವಾದ್ಯರ್ಥಾ ಯದಿ ಪರಸ್ಪರಾಭೇದಭ್ರಮರೂಪೈರ್ವಿಕಲ್ಪೈರನುವಿದ್ಧಾ ಏವ ಭಾನ್ತಿ ತದಾ ಸಾ ವಿಕಲ್ಪಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ ವಿಕಲ್ಪವಿಷಯಾ ಸವಿತರ್ಕಸಂಜ್ಞಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೨ ॥

ಸ್ಮೃತಿಪರಿಶುದ್ಧಾವಿತಿ ॥ ಗವಾದಿಪದಾನಾಂ ಸಙ್ಕೇತೋ ಲೋಕೇ ವಿಕಲ್ಪಿತೇಷ್ವೇವ ಗೃಹ್ಯತೇ । ತಸ್ಯ ಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಶಾಬ್ದಜ್ಞಾನಂ ಪದಾರ್ಥಾನುಮಿತಿಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪಿತ ಏವ ಜಾಯತೇ । ತತ್ರ ಸ್ಮೃತಿಪರಿಶುದ್ಧೌ ಅರ್ಥಮಾತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯವತಾ ಚಿತ್ತೇನ ಅರ್ಥಮಾತ್ರಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ಸಙ್ಕೇತಸ್ಮೃತೇಸ್ತ್ಯಾಗೇ ಸತಿ ಸವಿಕಲ್ಪಕತ್ವಾಭಾವಾತ್ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯೇವ, ನ ವಸ್ತುತಃ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯಾಽತೋಽರ್ಥಮಾತ್ರಸ್ಯ ಅವಿಕಲ್ಪಿತಾಽರ್ಥಸ್ಯ ನಿರ್ಭಾಸೋ ಭಾನಂ ಪತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಮಾತ್ರವಿಷಯಾ ಸಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರ್ನಿರ್ವಿತರ್ಕ್ಕೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೩ ॥

ಏತಯೈವ ಸವಿಚಾರೇತಿ ॥ ಏತಯೈವ ಸವಿತರ್ಕನಿರ್ವಿತರ್ಕಯಾ ಚ ಸಮಾಪತ್ತ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತನ್ಮಾತ್ರಾಹಙ್ಕಾರಾದಿರ್ವಿಷಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಷು ವಿಶಿಷ್ಟೇಷು ಸ್ವವಾಚಕಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಸಭॆದೇನಾನುವಿದ್ಧೇ ವಿಕಲ್ಪಿತೇಷು ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಾ ಸವಿಚಾರಾ । ತೇಷ್ವೇವ ವಿಶೇಷಣಶೂನ್ಯೇಷ್ವರ್ಥಮಾತ್ರೇಷು ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ ಸಾ ನಿರ್ವಿಚಾರೇತಿ ಭಾವಃ ॥ ೪೪ ॥

ಸೂಕ್ಷ್ಮೇತಿ ॥ ಅಸ್ಯಾಃ ಸಮಾಪತ್ತೇಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಮ್ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರಮ್ ಅಲಿಙ್ಗಪರ್ಯವಸಾನಮ್ । ಲಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಮಹತ್ತತ್ವಾದಿ । ನ ಲಿಙ್ಗಮ್ ಅಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಧಾನಮ್ । ತತ್ಪರ್ಯನ್ತಮೇವ । ಅತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯಾಭಾವಾತ್ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವೇಽಪ್ಯಕಾರಣತ್ವೇ ಕಾರ್ಯಾಧಿಕಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಭಾವಾದಸಂಗ್ರಹ ಇತಿ ದಿಕ್ ॥ ೪೫ ॥

ತಾ ಏವೇತಿ ॥ ತಾ ಏವ ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಹಣಗ್ರಾಹ್ಯೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಭಾವೇನೋಕ್ತಾಃ ಸಮಾಪತ್ತಯ ಏವ ಸಬೀಜಃ ದುಃಖಾದೇರನಾತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೈರ್ಬೀಜೈಃ ಸಹ ವರ್ತ್ತಮಾನಃ ಸಮಾಧಿಃ । ಸಮಾಧೀಯತೇ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಮಾತ್ರೈಕಾಗ್ರೀಕ್ರಿಯತೇ ಚಿತ್ತಮನೇನೇತಿ ಭಾವನಾವಿಶೇಷಃ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೬ ॥

ನಿರ್ವಿಚಾರೇತಿ ॥ ಪೂರ್ವಂ ಸಮಾಧಿಭಿರಪಗತಪಾಪಸ್ಯಾಽನ್ತಃಕರಣಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಚಾರವೈಶಾರದ್ಯನಿರ್ವಿಚಾರಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾರ್ಥಗೋಚರನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ಸಮಾಧೇರ್ವೇಶಾರದ್ಯೇ ಪ್ರವಾಹರೂಪಪಾಟವೇ ಸತಿ ॥ಅಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದಃ ಆತ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧಿಮಧಿಕೃತ್ಯ ವರ್ತ್ತಮಾನಃ ಪ್ರಸಾದಃ ಹ್ಲಾದಾಖ್ಯಾನನ್ದಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಯೋಗ್ಯೋಽತ್ಯನ್ತಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೭॥

ಋತಮ್ಭರೇತಿ ॥ ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ನಿರ್ವಿಚಾರವೈಶಾರದ್ಯೇ ಸತಿ, ಋತಮ್ಭರಾ ಋತಂ ಸತ್ಯಂ ಪುರುಷಯಾಯಾರ್ಥ್ಯಂ ಬಿಭರ್ತ್ತೀತಿ ಋತಮ್ಭರಾ ಸತ್ಯಮೇವ ಗೃಹ್ಣಾತೀ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೮ ॥

ಶ್ರುತಾನುಮಾನೇತಿ ॥ ಸಾ ತು ಸಮಾಧಿಜಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಶ್ರುತಾನುಮಾನಪ್ರಜ್ಞಾಭ್ಯಾಂ ಶ್ರುತಂ ಶ್ರವಣಂ ಶಾಬ್ದಬೋಧಃ, ಅನುಮಾನಂ ಮನನಂ ಯೌಕ್ತಿಕಂ ಜ್ಞಾನಂ, ತದ್ರೂಪಪ್ರಜ್ಞಾಭ್ಯಾಮ್ ಅನ್ಯವಿಷಯಾ ಅತಿರಿಕ್ತವಿಷಯಾ । ಕುತಃ । ವಿಶೇಷಾರ್ಥತ್ವಾತ್ । ವಿಶೇಷೋ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಃ ಅಜ್ಞಾತೋ ವಿಷಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ, ತಥಾತ್ವಾತ್ । ಶಬ್ದಾನುಮಾನಯೋಃ ಪದಾರ್ಥತಾವಚ್ಛೇದಕವ್ಯಾಪಕತಾವಚ್ಛೇದಕಪುರಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಧೀಜನಕತ್ವನಿಯಮೇನ ತದ್ಗ್ರಹಣಾಯೋಗ್ಯವಿಶೇಷ್ಯಮಾತ್ರ-ವಿಷಯಕತ್ವಾದಿತಿ ಯಾವತ್ ॥

ವೇದಾನ್ತಿನಸ್ತು ಶಬ್ದಸ್ಯ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಪದಾರ್ಥತಾವಚ್ಛೇದಕಪುರಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಧೀಜನಕತ್ವನಿಯಮೋ, ನ ತು ಲಕ್ಷಣಯಾಽಪಿ । ಅತೋ ಲಕ್ಷಣಯಾ ಕೇವಲಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಶಬ್ದಗಮ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ನ ಕ್ಷತಿಃ । ತಥಾಚ ಮಹಾವಾಕ್ಯಾರ್ಥಪ್ರಯೋಜಕೀಭೂತಾನುಭವಜನಕಾವಾನ್ತರವಾಕ್ಯಸ್ಥಪದಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿಕಾರಣೀಭೂತಾನುಭಾವಜನಕತ್ವಮಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಯೋಗಸ್ಯ ಸ್ವಜನ್ಯಧರ್ಮ್ಮದ್ವಾರೇತಿ ನ ಕೋಽಪಿ ವಿರೋಧೋ, ನ ವಾ ಮಹಾವಾಕ್ಯಾರ್ಥಬೋಧಾನುಪಪತ್ತಿರಪೀತಿ ಭಾವ ಇತಿ ಪ್ರಾಹುಃ॥

ಇದನ್ತು ಬೋಧ್ಯಮ್ । ಯದ್ಯಪಿ, ತಂ ತ್ವೌಪನಿಷದಂ ಪುರುಷಂ ಪೃಚ್ಛಾಮೀತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇರುಪನಿಷನ್ಮಾತ್ರಗಮ್ಯಮೇವಾತ್ಮತತ್ತ್ವಮ್। ದಶಮಸ್ತ್ವಮಸೀತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಾದ್ದಶಮಾ-ದಿಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದರ್ಶನಾತ್ । ತತ್ತ್ವಮಸ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೈರಪ್ಯಪರೋಕ್ಷಪ್ರಮಾ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ । ಯೋಗ್ಯಪದಾರ್ಥನಿರೂಪಿತತ್ವಮ್ಪದಾರ್ಥಾಭೇದಪರಶಬ್ದತ್ವಾದಿನಾ ಶಬ್ದಸ್ಯಾಪರೋಕ್ಷಧೀಜನಕತ್ವೇಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾಭಾವಾದ್ಯಾಗಾದಿ-ವಾಕ್ಯಾನಾಂ ತ್ವಮ್ಪದಾರ್ಥಾಭೇದಪರತ್ವಾಭಾವಾತ್ । ಧಾರ್ಮಿಕಸ್ತ್ವಮಸೀತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಾನಾನ್ತು ಯೋಗ್ಯಪದಾರ್ಥನಿರೂಪಿತತ್ವಮ್ಪದಾರ್ಧಾಭೇದಪರತ್ವಾಭಾವಾತ್ । ತಸ್ಮಾತ್ತಾನಿ ವಿಷಯಾಜನ್ಯಧೀಜನಕತ್ವೇನ ಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನಜನಕಾನಿ । ತತ್ತ್ವಮಸ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯನ್ತು ನಿರುಕ್ತರೂಪೇಣಾಪರೋಕ್ಷಧೀಜನಕಮೇವ । ತತೋ ಜಾತಾಯಾಮಪ್ಯಪರೋಕ್ಷಪ್ರಮಾಯಾಂ ವಿಪರೀತಭಾವನಾರೂಪದೋಷಸತ್ತ್ವೇ ಫಲಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಬನ್ಧನಿರಾಸಾಯ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಾದಿಕಮಪ್ಯಾವಶ್ಯಕತ್ವಂ, ಭಾವನಾಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ತರತ್ವಾಪಾತಾತ್ । ಕಾಮಿನೀಂ ಭಾವಯತೋ ವ್ಯವಹಿತಕಾಮಿನೀಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯೈವ ಭಾವನಾಜನ್ಯತ್ವೇನಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯಪ್ರಮಾತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ । ಮೂಲೀಭೂತಾನುಭವಸ್ತು ಸುಷುಪ್ತೇರ್ಮೋಷಾದ್ವಾ ಸಮ್ಭವತ್ಯೇವೇತಿ ನ ಸರ್ವಥಾ ಜ್ಞಾನೇ ಭಾವನಾವಿಶೇಷರೂಪನಿದಿಧ್ಯಾಸನಾಪೇಕ್ಷಾ, ತಥಾಪಿ ದಶಮವಾಕ್ಯಸಹಕೃತೇನ ಮನಸಾ ಚಕ್ಷುಷಾ ವಾ ಅಪರೋಕ್ಷಪ್ರಮಾಜನನೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾಸಿದ್ಧೇಃ ನಿರುಕ್ತರೂಪೇಣ ಶಬ್ದಸ್ಯಾಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವೇ ಮಾನಾಭಾವಾತ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯಜನ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ಯೈವಾಽಪರೋಕ್ಷತ್ವಪ್ರತಿಪತ್ತೇಃ । ಮನಸೈವಾನುದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ ಶ್ರುತೇಶ್ಚ । ಶ್ರುತ್ಯಾ ಪ್ರಾಕ್ ತ್ವಮ್ಪದತತ್ಪದವಾಚ್ಯತ್ವಾದಿನಾ ಪ್ರಮಿತಯೋರ್ಜೀವಪರಮಾತ್ಮನೋರವಿನಾಭಾವಾದಿರೂಪಾಭೇದಸ್ಯ ಚ ಮನಸೈವ ಭಾವನಾಸಹಕಾರೇಣಾಪರೋಕ್ಷಪ್ರಮಾಭವತೀತಿ ಭಾವನಾಸಮಾಧೇರ್ಜ್ಞಾನಫಲಕತ್ವಕಥನಮೇವೈತನ್ಮತಾಽನುಸಾರೇಣ ಯುಕ್ತಮೇವೇತಿ ದಿಕ್ ॥

ನ ವಾ ಭಾವನಾಜನ್ಯತ್ವೇಽಪ್ಯಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯಾಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮ್ । ಅಬಾಧಿತವಿಷಯತ್ವಾದುಕ್ತಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯ ತು ಬಾಧಿತಾರ್ಥವಿಷತ್ವಾದೇವಾಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ನ ಭಾವನಾಜನ್ಯತ್ವೇನೇತಿ ಭಾವಃ ॥ ೪೯ ॥

ತಜ್ಜೇತಿ ॥ ಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಜನ್ಯಃ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬನ್ಧೀ ಬಾಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಥಮೇತದಿತಿಚೇತ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಸಂಸ್ಪರ್ಶಿತ್ವಾದಿತಿ ಧ್ಯೇಯಮ್ ॥ ೫೦ ॥

ತಸ್ಯಾಪೀತಿ ॥ ಪುರುಷಖ್ಯಾತ್ಯನನ್ತರಂ ವೈರಾಗ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಚಯೇನ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಶ್ಚ ನಿರೋಧೇ ಸತಿ ಸರ್ವವೃತ್ತಿನಿರೋಧಾತ್ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೀನಾಂ ಸ್ವಕಾರಣೇ ಪ್ರವಿಲಯಾದ್ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವಾಸನಾರೂಪಸಂಸ್ಕಾರಬೀಜರಹಿತೋಽಸಮ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧಿರ್ಭವತಿ । ಯಸ್ಮಿನ್ ಸತಿ ಪುರುಷಃ ಸ್ವರೂಪಮಾತ್ರನಿಷ್ಠಃ ಕೇವಲೋ ಭವತಿ ॥೫೧ ॥