யோகஸித்தாந்தசந்த்ரிகா

அத ஶப்த: ஆரம்பார்த: ஶ்ருதிமாத்ரேண மங்கலார்தஶ்ச, ந ப்ரஶ்நாத்யாநந்தர்யார்த: । ஶாப்தீ ஹி ஆகாங்க்ஷா ஶாப்தேநைவ பூர்யதே இதி ந்யாயேந ஶப்தாநுபஸ்திதாநந்தர்யார்தகத்வாநௌசித்யாத் । ஶிஷ்யப்ரஶ்நகுர்வாஜ்ஞாஶ்ரத்தாதீநாமவிஶேஷேண விசாரப்ரயோஜகதயா கஸ்யாநந்தர்யே தாத்பர்யமித்யவதாரயிதுமஶக்யத்த்வாச்ச ॥

யோக: ஸமாதி: । அநுஶாஸநம் ஹிரண்யகர்போக்தேரநு பஶ்சாச்சிஷ்யதே வ்யுத்பாத்யதே லக்ஷணபேதபலஸாதநைர்நேநேத்யநுஶாஸநம், யோகஸ்யாநுஶாஸநம் யோகாநுஶாஸநம் । யோகப்ரதிபாதகம் ஶாஸ்த்ரமாரப்யதே இத்யர்த: । ஸுஸாதந: ஸபல: யோக: பர்திபாத்யதயா ஶாஸ்த்ரஸ்யாபிதேய: । ப்ரதிபாத்யயோகத்வாரா கைவல்யம் பலம் । தத்காமஶ்சாதிகாரீ । ஶாஸ்த்ரபலயோ: ப்ரயோஜ்யப்ரயோஜகபாவ: । ஶாஸ்த்ராபிதேயயோஸ்து ப்ரதிபாத்யப்ரதிபாதகபாவ: । அபிதேயஸ்ய யோகஸ்ய கைவல்யஸ்ய ச ஸாத்யஸாதநபாவ: ஸம்பந்த: இதி திக் ॥1॥

தத்ர சித்தஸ்ய மஹதஹங்காரபேதேந த்ரிவிதா(அ)ந்த:கரணஸ்ய வ்ருத்தய: தீபஸ்ய ஶிகா இவ அவஸ்தாபரிணாமரூபா பாஹ்யா, ஆப்யந்தராஶ்ச । தாஸாம் நிரோத: உபஶமோ நிரிந்தநாக்நிவத் ஸ்வகாரணே லய:। ததா நிரோதகாலே த்ரஷ்டு: ப்ரமாதுரஹமர்தஸ்யாந்த:கரணாவச்சிந்நஸ்ய ஸ்வரூபே விஶேஷ்யே கேவலசைதந்ய ஆத்மந்யவஸ்தாநம் விஷயதயா(அ)வஸ்திதிர்வித்யமாநாதேத்யர்த: । விஷயதா ச வ்யாபாராநுபந்திநீ । வ்யாபரஶ்ச வ்ருத்திரேவ । யோகீ யாமஹமேதாவந்தம் காலம் ஸமஹிதோ(அ)பூவமிதி ஸ்மரணேந வ்யுத்தாநே(அ)நுமிநோதி । இத்தம் ச வ்ருத்யந்தரநிரோதபூர்வகாத்த்மகோசரதாரவாஹிகநிர்விகல்பகவ்ருத்திர்யோக: இதி லக்ஷணம் ஸித்தம்। மய்யேகசித்ததாயோகோ வ்ருத்யந்தரநிரோதத இதி கூர்மபுராணாதௌ ஶிவோக்தே: । யத்ரசைவாத்மாநாத்மாநம் பஶ்யந்நாத்மநி துஷ்யதீதி கீதாயாம் பகவதுக்தேஶ்ச । யத்யபி த்ரஷ்ட்ருகோசாரயா அபி தாத்ருஶவ்ருத்தே: ஸமாதித்வம் வக்ஷ்யதி ஸூத்ரகார: ததாப்யத்ர மயீத்யாதி ப்ருக்ருதாபிப்ராயம் । ததௌபதேஶிகவித்திவாரணாய விஶேஷணம் । அபாவஸ்ய நிர்விஷயத்வேந ஸம்ஸ்கார(அ)ஜநகத்த்வாத் யோகஸ்ய ச ஸம்ஸ்காரஜநகத்வாத் ததிவாக்ரம் வக்ஷ்யமாணத்வாத் விஶேஷ்யம் । தத்ர ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாஸாதரணாய நிர்விகல்பகேதி । ஸூத்ரத்வயேந விஶேஷணவிஶேஷ்யயோர்த்வயோருக்திஸ்து ப்ரத்யேகஸ்யாபி பலபேதஜ்ஞாபநாய । அத ஏவ பாதபேதேந விஶேஷணாம்ஶபலம் விபூதித்ருதீயபாதே, விஶேஷ்யாம்ஶபலம் ச கைவல்யம் சதுர்தபாதே வக்ஷ்யதி ஸூத்ரகார:॥

அதவா ஶிவலக்ஷணா ஸ்வஸ்வரூபாபிவ்யக்திர்மஹாயோகோ நிராலம்ப:। தத்ஸாதநம் த்வபாவயோக: ஸமாதிபதாபிதேயோ நிராபாஸ:। தத்ர ப்ரதமஸ்ய லக்ஷணம் ததேதி। த்விதீயஸ்து சித்தவ்ருத்தீதி ॥ யோகஸ்து த்விவித: ஜ்ஞேயோ ஹ்யபாவ: ப்ரதம: மத: அபரஸ்து மஹாயோக: ஸர்வயோகோத்தமோத்தம:। ஶூந்யம் ஸர்வே நிராபாஸம் ஸரூபம் யத்ர சிந்த்யதே। அபாவயோக: ஸ் ப்ரோக்தோ யேநாத்மநம் ப்ரப்ஶ்யதி ॥ யத்ர பஶ்யதி சாத்மாநம் நித்யாநந்தம் நிரஞ்ஜநம் । மயைக்யம் ஸ மஹாயோகோ பாஷித: பரம: ஸ்வயமித்யாதிஸ்ம்ருதிபிரபி ததா ஜ்ஞாபநாத் । அத்ர ஸம்ப்ரஜ்ஞாதப்ராணநிரோதாதே: ஸாதநாகோடாவேவ நிவேஶாத் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதே ஸாத்விகவிஶிஷ்டவ்ருத்திஸத்த்வே(அ)பி யோக: ப்ராணநிரோத: இத்யநுக்தாவபி ச ந ஹாநி: । ராஜயோகவிஜிஜ்ஞாபயிஷயைவ லக்ஷணஸூத்ரப்ரவ்ருத்தே:। நநு ஸம்ப்ரஜ்ஞாதே(அ)ஸ்மிந் த்யேயமாத்ரகோசரவ்ருத்திஸ்வீகார:,ஸர்வவ்ருத்திநிரோதே து அஸம்ப்ரஜ்ஞாத இதி பாஷ்யேண விருத்யதே இதி சேந்ந । ஸம்ப்ரஜ்ஞாதம் ப்ரகம்ய, தாமபி க்யாதிம் நிருணத்தி இத்யுத்தரக்ரந்தேந விஷிஷ்டவ்ருத்திமாத்ரநிரோதஸ்யைவ ததர்தத்வஜ்ஞாபநாத் । ஏதேந தத்ர த்யேயவ்ருத்திஸத்த்வே ஸர்வவ்ருத்திநிரோதா(அ)ஸித்தி: । அஸத்வே து ஸமாதிஶப்தார்தஹாநி:। மய்யேகசித்ததேத்யாத்யுதாஹ்ருதஸ்ம்ருத்யா த்யேயமாத்ராகாரவ்ருத்தேரேவ யோகத்வகதநாதித்யாத்யாஶங்காபி ஸமாஹிதா । ஸர்வபதமடதா ஸூத்ரகாரேணாபி தஜ்ஞாபநாத் । அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஶப்தாதிபிரேவ, ந தத்ர கிஞ்சித் ஸம்யகஹந்த்வாதிநா ப்ரஜ்ஞாயதே இத்யாதி வ்யுத்பத்யா ததர்தலாபாச்ச। அத ஏவ தாவந்மநோ நிரோத்தவ்யம் ஹ்ருதி யவத்கதக்ஷயம் । ஏதஜ்ஜ்ஞாநஞ்ச மோக்ஷஶ்ச ஶேஷோ(அ)ஸ்யோ க்ரந்தவிஸ்தர: இத்யாதி ஶ்ருதிஷு யத்ரோபரமதே சித்தம் நிருத்தம் யோகஸேவயேத்யாதிஸ்ம்ருதிஷு ச மநோநிரோதஸ்யைவோக்தத்வே(அ)பி நாத்ர ததோக்தம்। தத்ராபி விவக்ஷிதவிவேகேந மநோநிரோதஸ்ய விஶிஷ்டவ்ருத்திநிரோதாத்மகத்வலாபதிதி திக் ॥

அதவா ஸமாதித்வேந ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்யாப்யக்ரே வக்ஷ்யமாணத்வாத் ராஜயோகவத் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ(அ)பி ப்ரதிஜ்ஞாஸூத்ரே யோகஶப்தாபிதேய:। ததா ச யுஜ ஸமாதாவித்யநுஶாஸநாதுபயவிதஸமாதே: ஸ்வரூபஸாதநபேதபலப்ரதிபாதகஶாஸ்த்ரமாரப்யதே இதி ப்ரதிஜ்ஞாஸூத்ரார்த:। ததுபயஸாதரணம் லக்ஷணமாஹ ॥ யோகஶ்சித்தவ்ரூத்திநிரோத: இதி॥

தத்ர சித்தஸ்ய ராஜஸதாமஸவ்ருத்திநாம் நிரோத உபஶம: ஸம்ப்ரஜ்ஞாத:। ஸர்வவ்ருத்தீநாம் நிரோத உபஶம: ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । ஸர்வவ்ருத்தீநாம் நிரோதோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத:। யதத்மதத்வம் ப்ரஸமீக்ஷ்य़ தேஹீ ஏக: க்ருதார்தோ பவதி வீதஶோக: *யதாத்மதத்த்வேந து ப்ரஹ்மதத்த்வம் தீபோபமேநேஹ முக்த: ப்ரபஶ்யந்॥ அஜம் த்ருவம் ஸர்வதத்த்வைர்விஶுத்தம் ஜ்ஞாத்வா தேவம் முச்யதே ஸர்வபாஶை: । யதா பஞ்சவதிஷ்டந்தே ஜ்ஞாநாநி மநஸா ஸஹ , புத்திஶ்ச ந விசஷ்டேத தாமாஹு: பரமாம் கதிம் ॥ அப்ரமத்தஸ்ததா பவதி யோகோ ஹி ப்ரபவாப்யயௌ॥ மந ஏவ மநுஷ்य़ாணாம் காரணம் பந்தமோக்ஷயோ: । பந்தாய விஷயாஸக்தம் மோக்ஷோ நிர்விஷயம் ஸ்ம்ருதம் । ஸர்வவித்திஶூந்யரூபாஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய து ஸமாத்யங்கிந: யோகஸ்ய மதுமதீமதுப்ரதீகாவிஶோகஸம்ஸ்காராக்யாஸு பூமிஷு ஸதீஷு லக்ஷ்யஸ்ய மணிமந்த்ராதிந்யாயேந கைவல்யஹேதுத்வம் ஸ்வஜந்யாத்ருஷ்டத்வாராத்மஸாக்ஷாத்கரஹேதுத்வம்॥

அதவா நிரோத: ;- சித்தவ்ருத்தயோநிருத்யந்தே(அ)ஸ்மிந் இதி வ்யுத்பத்யா வ்ருத்திஹீநம் மந: க்ருத்வா க்ஷேத்ரஜ்ஞம் பரமாத்மநி । ஏகீக்ருத்ய விமுச்யேத யோகயுக்த: ஸ உச்யதே இத்யாதி ஸ்ம்ருதேஶ்ச ஸர்வாநர்தவிரோத்யகண்டாகாரவ்ருத்திபர்யவஸாயீ போத்ய: । விரோதிபதார்தஸ்யைவ நாஶ்யநாஶரூபத்வாத் ப்ரகபாவாதௌ ததா தர்ஶநாத் । அத ஏவ வ்ருத்திவிஶேஷரூபாப்யாம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதா(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாப்யாம் யோகஸ்ய விபஜநமப்யக்ரே ஸம்கச்சதே । அத ஏவ ந யோகஸ்ய வைர்த்யமபி । தாத்ருஶவ்ருத்தேர்பாவநாஸஹக்ருதமந: ப்ரமாணஜந்யத்வேநாபரோக்ஷதயா(அ)ஜ்ஞாநோச்சேதக்ஷமத்வாதித்யக்ரே ஸ்புடீ பவிஷ்யதி ।த்வௌ க்ரமௌ சித்த நாஶஸ்ய யோகோ ஜ்ஞாநஞ்ச ராகவ ।யோகோ வ்ருத்தி நிரோதோ ஹி ஜ்ஞாநம் ஸம்யகவேக்ஷணம் । அஸாத்ய: கஸ்யசித் யோக: கஸ்யசித் தத்வநிஶ்சய: । ப்ரகாரௌ த்வௌ ததோ தேவோ ஜகாத பரம: ஶிவ இத்யாதிநா வாஸிஷ்டே யோகஜ்ஞாநயோ: ப்ருதக்த்வகதநம் து யோகவ்ருத்தே: ஶாஸ்த்ரஜவ்ருத்யா விகல்பார்தம் ।பஹிர்முகாநாம் வாக்யதோ(அ)கண்டார்தபோத்யஸ்யாபி துர்லபத்வாத் இதி ஸம்க்ஷேப: ।

ஸோ(அ)யம் யோக: பூமிவிஶேஷ: ஏவ ஆவிர்பவதி, ந ஸர்வாஸு பூமிஷு । ததா ஹி சித்தஸ்ய த்ரிகுணாத்மகத்வாத் க்ஷிப்தமூடவிக்ஷிப்தைகாக்ரநிருத்தாக்யா: பஞ்சபூமயோ(அ)வஸ்தாவிஶேஷா: பவந்தி ।தத்ர ந திஸ்ருணாமுபயோக: । பஹி:ப்ரவ்ருத்திபூயஸ்த்வாத் । அபி து த்வயோரேவாந்த்யயோ:। தத்ர க்ஷிப்தம் ரஜஸ: உத்ரேகாதஸ்திரம் பஹிர்முகதயா ஸுகது:காதிவிஷயேஷு வ்யவஹிதேஷு விகல்பிதேஷு ஸம்நிஹிதேஷு ச ப்ரேரிதம் பவதி । தச்ச ஸதைவ தைத்யதாநவாதீநாம் । மூடம் தமஸ உத்ரேகாத் க்ருத்யா(அ)க்ருத்யவிபாகமுல்லங்க்ய க்ரோதாதிபிர்விருத்தக்ருத்யேஷ்வேவ நிரந்தரம் பவதி । தச்ச ஸதைவ ரக்ஷ: பிஶாசாதீநாம் । விக்ஷிப்தம் ஸத்வோத்ரேகாத்ரஜோவிஶிஷ்டம் து:கஸாதநம் பரிஹ்ருத்ய ஸுகஸாதநேஷ்வேவ ஶபாதிஷு ப்ரவத்தம் பவதி ।தச்ச ஸதிவ தேவாநாம் । ஏகாக்ர்யம் து ரஜஸோ(அ)ப்யபாவேந ஶுத்தஸத்வோத்ரேகாதாத்மமாத்ரகோசரம் ஸகுணப்ரஹ்மகோசரம் வா ஸவிகல்பகஸாத்விகவ்ருத்திவிஷிஷ்டம் ।தச்ச ஸதைவ பகவத்பக்தாநாம் । தேவாஸுரகந்தர்வரக்ஷோமநுஷ்யப்ரப்ருதீநாம் நிருத்தம் । தச்சாபி நிரோதவிஶிஷ்டம் யோகிநாமேவ பவதி । வர்தமாநாத்வநி ப்ரவேஶலக்ஷணநிரோதஸ்யாநாத்மாகாரஸர்வவ்ருத்திநிரோதேச்சாஸஹக்ருதஸம்ப்ரஜ்ஞாதாதிபாடவைகஸத்யஸ்யாந்யத்ராஸம்பவாத் । தஸ்மாந்நிரோத ஏவா(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: ॥2॥

நிரோதவாம்ஸ்து யோகீ । த்விவித: ;- யுக்தோ(அ)யுக்தஶ்ச । தத்ர யுக்த: ஸமாஹிதமநா: । ய: கேவலஸமாதிநிஷ்ட: மோக்ஷமபிவாஞ்சதி । அயுக்தஸ்த்வஸமாஹிதமநா: ப்ராரப்ததோஷாத் ப்ரதிபாதிஸித்யாதிகமபி வாஞ்சந்நுபஹதஸமாதி:। தத்ராயுக்தோ(அ)நேகார்தத்ர்ஷ்டத்வேந ஸோபாதிரபி ।யுக்தோ யோகே ஸ்தித: கிம்ஸ்வரூப: । கிம் ஸாம்க்யபாதஞ்ஜலாதிஸம்மதஶ்சித்தத்தகார்யஸாக்ஷிமாத்ரரூப:? உத கிம் போதரூபோ(அ)பி ஸம்ஸ்ததாநீம் ஸவிஷயத்வநிர்வாஹகவ்ருத்யாத்யுபாதேரபாவந்நிர்விஷய ஏவ் ।அதவா தார்கிகவைஶேஷிகப்ரபாகரஸம்மத: ஸுஷுப்த்யாதாவிவ ஸாம்க்ர்யபாவேந விஷயமக்ருஹ்ணந் ததாநீமபி ஜட ஏவ । காஷ்டாதிவாந்நிர்விஷயஸ்ய ப்ரகாஶத்வாயோகாத் । உத ஆத்மந: ஸம்யோகவிஶேஷாதாத்மமாத்ரத்ரஷ்டா சேதந: । அதவா ஶூந்யவாதிவிஜ்ஞாநவாதிஸம்மதோ தஶாக்ஷயம் தீபாதிவத் விஷயநிரூப்யோ விஷயோபரமாந்ந பஶ்யதி ? உத ப்ரவ்ருத்திவிஜ்ஞாநோபரமே(அ)பி ஸுஷுப்தாவிவா(அ)(அ)லயவிஜ்ஞாநஸந்ததிரூபஸ்திஷ்டதீத்யாஶங்க்ய ததாநீமபி வித்யமாந சித்தரோதரூபஸ்ய ஸர்வதா நிர்விஷயத்வாயோகேந ப்ரதமத்விதீயபக்ஷஸ்ய பாதாத் தார்கிகோக்தயோ: த்ருதீயதுர்யயோஸ்து, யோயம் விஜ்ஞாநமய இத்யாதிஶ்ருத்யா தந்மதே விஶேஷகுணயோகேநைவாத்மந: ப்ரத்யக்ஷஸ்யாங்கீகாராதாத்மமாத்ரதர்ஶநரூபநிர்விகல்பகஸமாதேர்பாதேந ச பாதாத் । பௌத்தபிமதயோ: பஞ்சமஷஷ்டபக்ஷயோ: து அவிநாஶீ வா அரே அயமாத்மா அநுச்ச்இத்திதர்மேத்யாதிஶ்ர்யுத்யா அஸத: க்ஷணிகத்வாயோகேந ச பாதாத் ஸ்வாபோப்ரேதம் ப்ரதமபக்ஷமேவ ஸித்தாந்தயதி ॥ ததா த்ரஷ்டு: ஸ்வரூபே அவஸ்தாநம் இதி । ததா ஸகலசித்தவ்ருத்திநிரோதகாலே த்ரஷ்டு: சித்ததத்ருத்திநிரோதபரிணாமஸாக்ஷிண: சித்தஶக்தே: புருஷஸ்ய ஸ்வரூபே தத்த்வேந சித்தாதேரபி அநவகாஹிதயா நிர்விஷயே நிருபப்லவே ஸ்வப்ரகஶாநாவ்ருதஸச்சித்ரூபே அவஸ்தாநம் குஸுமாபாயே ஸ்படிகஸ்ய அலோஹிதே ஸ்வஸ்வரூப இவ க்லேஶாத்யபாயே சித்தத்யஸம்க்ரமேண கர்த்ருத்வாத்யபிமாநநிவ்ருத்யா அபேதேநாவஸ்திதி: இத்யர்த: । ஸ்வபாவத் ஸ கர்யசித்தரோதாத்மா(அ)பி ஸந் நிருபாதிஸ்வரூபாத்மநா திஷ்டதீதி யாவத் ।இத்தஞ்ச சிதிஶக்தே: புருஷஸ்ய நிர்விஷயஸ்வப்ரகாஶஸச்சித்ரூபதா ஏவ ஸ்வரூபம் ।

விஷயக்ராஹிதா து ஔபாதிகீ । தஸ்யாஶ்ச நிரோதகாலே(அ)ஸத்வே(அ)பி ந ஹநி:। பாகநிவ்ருத்தௌ பாசகஸ்யேவ ததுபக்ஷிதஸாக்ஷிஸ்வரூபஸ்யாபதாத் । தஸ்மாத் ஸ்வதோ நிருபாதிஸத்ஸ்வப்ரகாஶரூபஸ்யப்யாத்மந: உபாதிபி: ஔபாதிகஸ்வரூபஸ்ய தத்ர தர நிரோதஸமாதிநா ஸம்ஸ்காரஸஹிதசித்தஶேஷவ்ருத்திநிரோதே ஶாந்தகோரமூடாவஸ்தாநிவ்ருத்தௌ ஹி ஜீவந்நேவ வித்வாந் ஹர்ஷாமர்ஷாப்யாம் விமுச்யதே இத்யாதி ஶ்ருத்யுக்தா நிர்விகாரஸ்வரூபா(அ)வஸ்திதிரூபாஜீவந்முக்தி: பவதி । பரமமுக்திஸ்து வக்ஷமாணப்ரஜ்ஞாகாஷ்டாயாம் ப்ராந்தபோகாந்தே ப்ரதிப்ரஸவேநௌபாதிகரூபாத்யந்திகநிவ்ருத்தாவாத்யந்திகஸ்வரூபாவஸ்தாநமிதி போத்யம் । வ்யக்தீபவிஷய்தி சேதமுபரிஷ்டாதிதி திக் ॥3॥

வ்ருத்தீதி இதரத்ர வ்யுத்தாநே வ்ருத்திஸாரூப்யா(அ)ஞ்சிதேந ஸஹ த்ரஷ்டுர்வ்ருத்தௌ ஸாரூப்யமவைலக்ஷண்யம் இத்யர்த:। ஶாந்தகோரமூடாஶ்சித்தஸ்ய வ்ருத்தய: க்ஷணபங்குரா:। தாபிரவஶிஷ்டா: தத்ப்ரதிபிம்பரூபா: புருஷஸ்ய பவந்தி । யாபி: ஶாந்தோ(அ)ஸ்மி, து:கிதோ(அ)ஸ்மி, மூடோ(அ)ஸ்மி இதி அத்யவஸ்யதி। அதோ ந ஸ்வபாவாத ப்ரச்யுதி:। ந ஹி லௌஹித்யப்தைபிம்பகாலே(அ)பி ஸ்படிகஸ்ய ஸ்வபாவாத் ப்ரச்யுதிரஸ்தி। அதாத்விகாந்யதாபாவஸ்ய விகாரித்வாப்ரயோஜகத்வாதிதி பாவ:॥4॥

வ்ருத்தய இதி வ்ருத்தயஶ்சைத்ராதிபேதாத் வ்ருத்திஸமூஹா:, பஞ்சதய்ய: பஞ்சப்ரகாரா அவயவா யாஸாம் தா:। அவயவிநோ வ்ருத்திஸமூஹா: ப்ரமாணாதிபஞ்சப்ரகாராவயவகா இதி யாவத்। தாஸாம் ஹாநோபாதாநஸித்தயே பேதமாஹ॥ க்லிஷ்டா(அ)க்லிஷ்டா இதி॥ தத்ர க்லிஷ்டா விவிதாநேகவிஷயவாஸநாநிபந்தநா ராகாதிஹேதுதயா து:காக்யக்லேஷபலிகா விஷயாகாரவ்ருத்தயோ ராஜஸ்யஸ்தாமஸஸ்யஶ்ச। தாபிஸ்த்ருஷ்ணாதித்வாரா பராநுக்ரஹநிக்ரஹாப்யாம் தர்மாதர்மயோருத்பத்யா து:கதராயா ஏவாநுபவாத்। அக்லிஷ்டா விவேகக்யாதிதத்ஸாதநஸம்பந்தா: க்லேஷபலகவ்ருத்திவிரோதிந்ய: ஸாத்விக்ய:। அக்லிஷ்டத்வம் ச யத்யபி ப்ரமாணவ்ருத்தராத்மகோசராயா:க்லேஶாதிவிரோதித்வேந, விபர்யஸ்ய ஶாலக்ராமாதௌ விஷ்ண்வாதிதீரூபஸ்ய புண்யவிஶேஷஜநகத்வேந, விகல்பஸ்ய பேதவாதிமதே தத்த்வமஸ்யாதி வாக்யஜந்யாபேதபோதஸ்ய கதஞ்சித் தத்ததுத்தாரகத்வேந, நித்ராயா: ஸுகாத்யநுபாவகத்வேந, ஸ்ம்ருதேர்நீலமேகாதிதர்ஶநேந ஶ்ரீக்ருஷ்ணாதி விஷயிண்யா அத்ருஷ்டோதாதகத்வேந ஸ்புடம், தாபிரேவ ச யதாஸம்பவம் த்ருஷ்டா(அ)த்ருஷ்டத்வார க்லிஷ்டாவ்ருத்தீநாம் நிரோதஶ்ச பவதீத்யதோ தாஸாம் நிரோதோ, ந வா ஸர்வாஸாம் நிரோதநார்தம் ஸாதநாந்தரப்ரத்யயாஸஶ்சோசித்தஸ்ததாப்யாஸாம் ஸாக்ஷாந்நிர்வாணஹேதுத்வஸ்வஸ்வரூபாநநுகுணத்வேந நிரோத: ஸர்வாஸாமாத்யந்திகநிரோதார்தம் ப்ரயாஸாந்தரஶ்சோசித ஏவேதி பாவ:॥5॥

ப்ரமாணேதி உத்தேஶப்லமிதோந்யா: ஸாக்ஷாந்நிரோத்தவ்யா வ்ருத்தயோ ந ஸந்தீதி। யத்யபி லாகவதர்காநுக்ருஹீதாந்வயவ்யதிரேகாப்யாம் விஶேஷாம்ஶஜ்ஞாநஸ்யா(அ)ப்ரமாத்வாவச்சிந்நம் ப்ரதி ஹேதுத்வாவதாரணாத் விபர்யயாதீநாம் ஸாக்ஷாஶ்ரிதா(அ)வித்யாவ்ருத்தித்வபக்ஷஸ்ய வேதாந்திபிரங்கீக்ருதஸ்ய யுகதத்வாந்ந சித்தவ்ருத்தித்வகதநம் யுக்தம், ததாபி ஸ்வமதே(அ)நிர்வசநீயா(அ)நாத்யஜ்ஞாநஸ்ய மாநாபாவேநாநங்கீகாராந்மந: பரிணாமத்வமேவ விபர்யயாதீநாம்। அத ஏவ ஸ்வப்நஶுக்திரஜதாதயோ(அ)பி சித்தபரிணாமா ஏவ பாதாபாதாப்யாம் ஸதஸத்ரூபா இதி ஸதஸத்க்யாதிரித்யாதக்ரே வித்யாஸூத்ரே ஸ்புடீபவிஷ்யதி॥6॥

ப்ரத்யக்ஷேதி தத்ரோபமாநஸ்ய, கவயபதம் கவயவாசகம்। அஸதி வ்ருத்யந்தரே வ்ருத்தைஸ்தத்ர ப்ரயோஜமாநத்வாத்। யோ(அ)ஸதி வ்ருத்த்யந்தரே வ்ருத்தைர்யத்ர ப்ரயுஜ்யதே ஸ தத்வாசக:। யதா கோஶப்தாதி:। கவயோ கவயபதவாச்யோ கோஸத்ருஶத்வாத்। வ்யதிரேகே கடவதித்யாத்யநுமாநே।

அர்தாபத்தேரபி, அயம் ராத்ரிபோஜீ, திவா(அ)புஞ்ஜாநத்வே ஸதி பீநத்வாதித்யநுமாநே। அநுபலப்தேஸ்து, யதி ஸ்யாதுபலப்யேதேத்யாதி ப்ரதியோகிஸத்வப்ரஸஞ்ஜிதப்ரதியோக்யுபலப்த்யபாவரூபாயா: ப்ரத்யக்ஷாஸஹகாரித்வேந ப்ரத்யக்ஷே। இதி ஹோசுரித்யைதிஹ்யஸ்ய து ஶப்தே। ஸம்பவஸ்ய து, கார்யாம் த்ரோணாதி பரிமாணஸம்பாவநாரூபஸ்யாநுமாநே। சேஷ்டாயா அபி, கேஹே கதி கடா: ஸந்தீதி ப்ரஶ்நே, தஶாங்குலீப்ரதர்ஶநரூபாயா அநுமாநே, தஶாதிபரஸ்மரணே து ஶப்த ஏவாந்தர்பாவாத் த்ரீண்யேவ ப்ரமாணாநீதி பாவ:। தத்ரா(அ)விஸம்வாதி ஜ்ஞாநம், அநதிகததத்த்வபோதோ வா ப்ரமா, தத்கரணம் ப்ரமாணமிதி ப்ரமாணஸாமாந்யலக்ஷணம்। தத்ரேந்த்ரியஸஞ்சாரமார்கேண பாஹ்யவஸ்துஸம்பந்தாச்சிதஸ்யாகிலார்தவாஸநாவத் இந்த்ரியவிஷயஸாமாந்யவிஶேஷாத்மநோ(அ)ர்தஸ்ய விஶேஷாவதாரணப்ரதாநா வ்ருத்தி: ப்ரத்யக்ஷம்। யதா, கடோ(அ)யமித்யாதிக்ருஹீதவ்யாப்திகேந ஹேதுநா ஸாத்யவதி பக்ஷே ஜ்ஞாயமாநேந ஸாத்யஸ்ய ஸாமாந்யாத்மநாத்யவஸாயோநுமாநம்। தச்சாநுமாநம் த்ரிவிதமுக்தம் ந்யாயே – பூர்வவத், ஶேஷவத், ஸாமாந்யதோ த்ருஷ்டம் சேதி। பூர்வவத் பூர்வம் அந்வயஸ்தத்வத் கேவலாந்வயீத்யர்த:। யதா – இதமபிதேயம், ப்ரமேயத்வாத், ஸம்மதவதித்யாதி ஶேஷோ வ்யதிரேகஸ்தத்வத் கேவலவ்யதிரேகீ। யதா – ப்ருதிவீ இதரேப்யோ பித்யதே, கந்தவத்வாத் வ்யதிரேகே ஜலாதிவதித்யாதி। ஸாமாந்யதோ த்ருஷ்டம்। அந்வயேந வ்யதிரேகேண ச க்ருஹீதவ்யாப்திகம்। யதா – வந்ஹிமாந் தூமாதித்யாதி। ப்ரக்ருதவாக்யார்தயதார்தஜ்ஞாநவத்வரூபாதத்வவிஶிஷ்டேந புருஷேண இஷ்டஶ்ருதாநுமிதார்தாநாம் பரம் ப்ரதி யதார்தபோதார்தமுபதிஷ்டேநாகாங்க்ஷாஸத்தியோக்யதாதிமதா ஶப்தேந ஶ்ரோதுஸ்ததர்தாகாரா வ்ருத்திராகம:। யதா ஸ்வர்ககாமோ யஜேதாதிவாக்யாட் ஸ்வர்ககாமநாவதா யாக: கார்ய இதி। பௌருஷேயோ போத: ஸர்வத்ர பலம்। யேந, ஜாநாமி, ஜ்ஞாத: ஸ்புரதி கடாதி: ப்ரகட இத்யேவம் வ்யவஹரதி ஜந:। தத்ர யத்ர யஸ்ய ஶப்தஸ்ய ப்ரமாதிமாநநாப்தோ வக்தா ஸ நாகம:। யதா சைத்யவந்தநம் கார்யமித்யாதி மந்வாதிஸ்ம்ருதயஸ்து நிர்ணீதப்ரமாணவேதமூலகத்வாதாகமா ஏவ। ஏவமந்யே(அ)பி த்ரஷ்டார்தகா அஸ்மதாதி ஶப்தா இதி ஸங்க்ஷேப:॥7॥

விபர்யய இதி லக்ஷ்யநிர்தேஶ:। மித்யாஜ்ஞாநமித்யாதிலக்ஷணம்। தச்சாயதார்தஜ்ஞாநம்। தத்விகல்பே(அ)ப்யநுகத இத்யத ஆஹ॥ அதத்ரூபப்ரதிஷ்டமிதி தச்ச ரூபம் சேதி தத்ரூபம் ஜ்ஞாநஸ்வரூபம்। தஸ்மிந்நேவ வித்யதே ப்ரதிஷ்டா பாதா(அ)ப்ரதிபத்யத்வம் யஸ்ய தத்। யதா ஶுக்த்யாதிவிஶேஷதர்ஶநப்ரதிபத்த்யம் ரஜதாதிஜ்ஞாநம்। விகல்பஸ்து ப்ரத்யயப்ரத்யக்ஷப்ரமாவத் பாதா(அ)ப்ரதிபத்த்ய ஏவ। இதமாநித்யமிதி ஜ்ஞாதே(அ)பி பாதிதத்த்வே கலஹாதௌ ஶப்தஜ்ஞாநோதயாத்। அதோ, ந தத்ராதிவ்யாப்தி:। பாதபாத்யபரோக்ஷப்ரமாயாமதிவ்யாப்திவாரணாய மித்யாஜ்ஞாநமிதி॥8॥

ஶப்தேதி॥ ஶப்தஞ்ச ஜ்ஞாநம் ச ஶப்தஜ்ஞாநே। தே அநுபாதிமீ ஜநகே யஸ்ய ஸ ஶப்தஜ்ஞாநாநுபாதீ, ஶ்ரோது: ஶ்ரூயமாணஶப்தஹேதுக: ப்ரயோக்து: பத்தோபஸ்திதிஹேதுக: பாதநிஶயே(அ)பி கலஹாதௌ நரஶ்ருங்காதிப்ரயோகே, உத்ப்ரேக்ஷாதௌ ச ஸர்வாநுபவஸித்த:। வஸ்துஶூந்யோ பாதிதவிஷயப்ரத்யய: நரவிஷாணம், கபுருஷம், சைதந்யம் புருஷஸ்ய ஸ்வரூபமித்யாத்யாகாரா விகல்பாக்யா வ்ருத்திரித்யர்த:। வஸ்துஶூந்யத்வாந்நாயம் ப்ரமாணம்। பாதாப்ரதிபத்யத்வாச்ச ந விபர்யய:। ந ச பாதபுத்திஸத்த்வே விஶிஷ்ட்ப்ரத்யய: கதம், லௌகிகஸந்நிகர்ஷாஜந்யதோஷவிஶேஷாஜந்யவிஶிஷ்டபுத்தேர்பாதப்ரதிபத்த்யத்வாதிதி வாச்யம்। ஸத்யபி பாதநிஶ்சயே, தூமஸ்தோமம் தமஶ்ஶங்கே ராதாவிரஹஶுஷ்மணாமித்யாத்யுத்ப்ரேக்ஷாதிவாக்யத: ஶாப்தபோதஸ்யாநுபவஸித்தத்வேந ஶாப்தாதிரிக்தத்வேநாபி தாத்ருஶாதிபோ விஶேஷணீயத்வாத்। அநாஹார்யபுத்தேரேவ ததாவிதாயா பாடப்ரதிபத்யத்வாங்கீகாராச்ச। அந்யதா கலஹதர்காதிநாபி ப்ரதிபத்திர்ந ஸ்யாத்। நய்யாயிகாநாம் து யோக்யதாயா பாதேநாத்ர ஶப்தா(அ)(அ)ஹார்யஸ்யாபி அஸம்பவாத் பதார்தோபஸ்திதிமாத்ரம் ந ஶாப்தபோத இதி ஸங்க்ஷேப:॥9॥

ஜாக்ரத்ஸ்வப்நவ்ருத்தீநாமபாவஸ்ய ப்ரத்யய: ப்ரத்யேதி ஜநயதீதி ப்ரத்யயோ ஹேது: தம ஆலம்பநம் விஷயோ யஸ்யா: ஸா வ்ருத்திர்நித்ரா। அஸ்யா: – ஸுகமஹமஸ்வாப்ஸம் ந கிஞ்சிதசேதிஷமிதி ஸுஷுப்த்யநந்தரம் ஜாகரே ஸ்ம்ரூதிதர்ஶநாத் ஸ்ம்ருதேஶ்சாநுபவவ்யதிரேகேணாநுபபத்தேர்வ்ருத்தித்வம்। வ்ருத்திபதம் து, ஜ்ஞாநஸாம்ஆந்யாபாவோ நித்ரேதி தார்கிகமதநிராஸாய। அத்ர பாஶ்யம்॥ ஸா ச ஸம்ப்ரபோதோ ப்ரத்யவமர்ஷாத் ப்ரத்யயவிஶேஷ ஏவ। கதம்। உச்யதே। ஸுகமஹம்ஸ்வாப்ஸம், ப்ரஸந்நம் மே மந: ப்ரஜ்ஞாம் மே விஶாதீகரோதி। து:கமஹமஸ்வாப்ஸம் ஸ்த்யாநம் மே மநோ ப்ரமத்யநவஸ்திதம்। காடம் மூடோ(அ)ஹமஸ்வாப்ஸம், குரூணி மே(அ)ங்காநி க்லாந்தம் மே சித்தம(அ)லம் முஷிதமிவ திஷ்டதீதி। ஸ கல்வயம் ப்ரபுத்தஸ்ய ப்ரத்யவமர்ஷோ ந ஸ்யாத் அஸதி ப்ரத்யயாநுபவே। ததாஶ்ரிதா: ஸ்ம்ருதயஶ்ச தத்விஷயா ந ஸ்யு:। தஸ்மாட் ப்ரத்யயவிஶேஷோ நித்ரா। ஸா ச ஸமாதாவிதரப்ரத்யயவந்நிரோத்தவ்யேதி॥ பாஷ்யார்தஸ்து – ஸா ச நித்ரா து ஸம்ப்ரபோதே ஜாகரே, ப்ரத்யவமர்ஷாட் ஸ்மரணாத், ப்ரத்யயவிஶேஷ ஏவ வ்ருத்திரூபைவ ந ஜ்ஞாநஸாமாந்யாபாவோ ந வா ஸாக்ஷிரூபா। ஜாகரே ஸ்மரணாநுபபத்தே:। அநுபவஸூக்ஷ்மாவஸ்தாரூபஸம்ஸ்காரம் விநா ஸாக்ஷிணா(அ)பி ஸ்ம்ருதேரஸம்பவாத் ஸ்மரணாகாரம் ப்ருச்சதி கதமிதி। உத்தரமாஹ। உச்யத இதி। வ்ருத்திமாத்ரஸ்ய த்ரிகுணாத்மகத்வஸூசநாய ததுக்தம்। ஆதௌ ஸத்த்வபலமாஹ। ஸுகமிதி। ததஸ்தபிநயதி। ப்ரஸந்நம் நிர்மலம்। ப்ரஜ்ஞாம் ஸ்வஸ்மிஞ்ஜாயமாநாம் யதார்தவ்ருத்திம், விஶாரதீகரோதி ஸூக்ஷ்மார்தக்ரஹணயோக்யாம் கரோதி। இதஞ்ச தத்ர ஸத்த்வோத்ரேகஸ்ய பலம்। ரஜஸ: ப்லமாஹ। து:கமிதி। ததஸ்ததபிநயதி। குரூணி மே(அ)ங்காநி, அலமத்யந்தம், முஷிதமிவ பரைரபஹ்ருதமிவ திஷ்டதீத்யர்த:। அந்வயமுகேந ஸுஷுப்தாவநுபவமுபபாத்ய வ்யதிரேகமுகேநோபபாதயதி। ஸ கல்விதி। ப்ரத்யயாநுபவே ஸூத்ரோக்தப்ரத்யயாநுபவே அஸதி யோ(அ)யம் ப்ரத்யவமர்ஷே ஜாகரே ஸ்ம்ருதிரூப: கலு ந ஸ்य़ாதித்யர்த:। அநுபவம் விநா ஸ்ம்ருதேரதர்ஶநாதிதி பாவ:। நந்வஸ்து தத்ராநுபவ:, பரந்து ஸாக்ஷ்யாஶ்ரித ஏவ ஸோ(அ)வித்யாவ்ருத்திருபோ(அ)ஸ்து, ந சித்தபரிணாமரூப:। சித்தஸ்ய ததாநீம் லீநத்வாத்। தத்ராஹ, ததாஶ்ரிதா இதி। சித்தாஶ்ரிதா: ஸ்ம்ருதய: ஸுகது:காதிவிஷயா நஸ்யு:। ஸாக்ஷிணா த்ருஷ்டஸ்யசித்தேந ஸ்மரணாஸம்பவதித்யர்த:। ஸா சேதி। சோஹேதௌ। யத: ஸா ஸுகமோஹாந்விதா, அத ஏவ ஸமாதாவிதரப்ரத்யயவந்நிரோத்தவ்யேத்யர்த:। ஸ்வாப உத்ரிக்தம் தம:। நித்ரா ஸ்வாபப்ரதாநா ஸுகஸ்வாபாஹமர்தகோசரா வ்ருத்தி: ஸுகமஹம் ஸ்வபிமீத்யாகாரா விஶிஷ்டா ஸமூஹாலம்பநா(அ)(அ)த்மிகா நிர்விகல்பிகா வா। தாமேவ தத்ர் ஜாநாந: புருஷ: ஸ்வப்ந இவாந்த:ப்ரஜ்ஞோ(அ)பி த்ருக்த்ருஶ்யபேதாபிமாநாபாவாத் ஸுஷுப்திஸ்தாந ஏகீபூத இத்யுச்யதே ஶ்ருதிபி:। இத்தம் பேதமபிப்ரேத்யைவ ஸ்வாபாநுபவவ்ருத்தேநித்ராத்வோக்தி:। லோகே அயம் ஸ்வபிதீதி நித்ராதீதி ஸ்வபிதிநித்ராத்யோ: பர்யாயஸ்து விஷயவிஷயிணோரபேதபிமாநாதிதி திக்॥

தத்ர ஸா(அ)வித்யாம்ஶஸத்த்வபரிணாமோ ந சித்தஸ்ய। தஸ்ய தத்ர லீநத்வாத்। அந்யதா ஸ்வப்நஜாகரணயோரந்யதராபத்திரிதி வேதாந்திந:। தந்ந யுக்தம்। து:காநுபவாநுப்பபத்தே:। து:கஸ்ய ச சித்தமாத்ரதர்மத்வாத்। நச ஸ்வப்நஜாகரண்யோரந்யதராபத்திரிதிவாச்யம்। ஸ்வாபாத்ருஷ்டேந தயோ: ப்ரதிபந்தாத்। அத ஏவ தத்ர நாத்மஸ்வரூபஸுகஸ்யாநுபவ:, கிந்து சித்தபரிணாமரூபஸ்யைவ। அத ஏவ தத்ர நாத்மஸ்வரூபஸுகஸ்யாநுபவ:, கிந்ரு சித்தபரிணாமரூபஸ்யைவ। த்ரிஷு தாமஸு யத்போகம் போக்தா போகஶ்ச யத்பவேதிதி ஶ்ருத்யாபி போக்த்ருத்வபோக்யபோகாநாம் தத்ர ஸத்பாவகதநேந தாவதர்தஜ்ஞாபநாதித்யபிமாந:॥

அத யத்ரைதத் புருஷ: ஸ்விபிதி நித்ரா நாம, ஸதா ஸௌம்ய ததா ஸம்பந்நோ பவதி ஸ்வமபீதோ பவதி ஸ்வம் ஹ்யபிதோ பவதி தஸ்மாதேநம் ஸ்வபிதீத்யத்யாசக்ஷதே, ந து தத்த்விதீயமஸ்தி ததோ(அ)ந்யத்விபக்தம் யத் பஶ்யேதித்யாதிஶ்ருதிபி: ஸத்ஸம்பத்தேர்நிர்விஷயத்வாதிகதநேந ஸுஷுப்தௌ சித்தலயப்ரதிபாதநாத் ப்ரஹ்மஸுகஸ்யைவ தத்ர பாநம்। நித்ராப்யவித்யாவ்ருத்திரேவ। போக்த்ருபோக்யாநாம் ஸத்வாம்ஶஸம்ஸ்காரரூபேண ஸம்ஸ்காரஸத்வே(அ)பி த்விதீயாபாவஸ்து அபிமாநாபாவமாதாயேதி வேதாந்திநாமபிப்ராயாதிதி சேத்। அத்ர வதந்தி। ஸத்ஸம்பத்திரபி துக்தஜலயோரிவ ஏகீபாவோ நத்வேகதைவ। புநருத்தாநாபாவப்ரஸங்காத்। ஸாபி யத்யபி லயாத், ததா(அ)பி லயோ(அ)த்ர ந காரணாத்மநாவஸ்திதி:, கிந்து ஸ்வாபாவிகபஹி:ப்ரவஹணஶீலத்வாபாவமாத்ரம்। ததா ச தத்ர மந:ஸத்த்வே(அ)பி ந ஹாநிர்ந வா ஶ்ருதிவிரோத:। அதோ நித்ரா மநஸ ஏவ வ்ருத்தி:। ஸுகமபி தஸ்யைவ ஸத்வாம்ஶபரிணாமோ, நாத்மரூபமித்யாஸ்தாம் விஸ்தர:॥

நய்யாயிகஸ்து யதா மந: புரீததி ப்ரவிஶதி ததா த்வங்மநோயோகரூபகாரணாபாவாஜ்ஜ்ஞாநஸாமாந்யாபாவ:। ஸைவ ஸுஷுப்தி:। ப்ரமாணஞ்சாத்ர யதா ஸுஷுப்தோ பவதி யதா ந கஸ்யசந வேதஹிதா நாம நாட்யோத்வாஸப்ததிஸஹஸ்ராணி ஹ்ருதயாத் புரீததிமபிப்ரதிஷ்டந்நேதாபி: ப்ரத்யவஸ்ருத்ய புரீததி ஶேதே இதி ஶ்ருதி:। அநயா புரதத்ப்ரவேஶேந த்வங்மநோயோகாபாவஸ்யோக்த்யா ஜ்ஞாநாபாவமாத்ரகதநாத்। தஸ்மாந்ந சித்தலயோ, ந வா சித்தபரிணாமஸ்தத்ரேதி வதந்த உதாஹ்ருதாநுபவாந் ஸ்வப்நே(அ)ந்தர்பாவயந்தி। தந்ந ஸம்யக்। யத்ர ஸுப்தோ ந கஞ்சந காமம் காமயதே ந கஞ்சந ஸ்வப்நம் பஶ்யதீத்யுபக்ரம்ய ஆநந்தபுக்தசேதோமுக: ப்ராஜ்ஞாஸ்த்ருதீயபாத இத்யாதிஶ்ருதிபிருக்தாநுபவாநாம் ஸுஷுப்திகாலிகத்வாவகமாத்। ஸுஷுப்தௌ ஜ்ஞாநஸாமாந்யாபாவஸ்ய வக்துமஶக்யத்வாத்। த்வதுதாஹ்ருதஶுதேர்மநஸ: ஸம்ஸ்காரரூபேணாவஸ்திதௌ கதிதவ்ருத்திபிந்நவ்ருத்திஸாமாந்யாபாவே தாத்பர்யாத்। இந்த்ரியாத்யுத்பத்தே: ப்ராகேவ ஹிரண்யகர்பஸ்ய ஜ்ஞாநோத்பத்த்யா ஜ்ஞாநஸாமாந்யே த்வங்மநோயோகஸ்ய ஹேதுத்வாயோகாத்। ஏதேந ஜந்யஜ்ஞாநமாத்ரே த்வங்மநயோகஸ்ய ஹேதுத்வமங்கீக்ருத்ய ததபாவபலாத், ந கிஞ்சிதவேதிஷமிதி ந சாத்யந்வயஸ்வாரஸ்யாச்ச ஸுஷுப்தௌ ஜ்ஞாநஸாமாந்யாபாவமங்கீக்ருத்யோத்திதஸ்ய ஸ்வாபஸுகாதிப்ரத்யயோ(அ)நுமிதிரேவ। ஸுஷுப்திகாலீநாத்மா ஜ்ஞாநாபாவவாந் ஜ்ஞாநஸாமக்ர்யாபாவாத்। முக்திகாலிகாத்மவத்। ஸுஷுப்திகாலிகாத்மா து:காபாவவாந் து:கஸாமக்ரீஶூந்யத்வாத்। முக்திகாலிகாத்மவதத்யநுமாநஸம்பவாத் ஸௌஷுப்தது:காபாவே ஸுகஶப்தப்ரயோகஸ்யௌபசாரிகத்வாத்। அந்யதா அக்ல்ருப்தநித்யஸுககல்பநாகௌரவப்ரஸங்காதிதி பராஸ்தம்। ஸுஷுப்திபரிசயம் விநா பக்ஷாஜ்ஞாநாதநுமாநாநுதயாச்ச। ந ச காலத்வாதிநா ஸாமாந்யலக்ஷணப்ரத்யாஸத்த்யா பரிசய:। ஸாமாந்யலக்ஷணாயா ஏவாலீகத்வாத்। அப்யுபகமே(அ)பி ஸ்வா(அ)பிமதாஸித்தே:। காலத்வரூபேண பரிசயே(அ)பி ஸுஷுப்தித்வரூபேணாபரிசயாத்தத்கடிதாநுமாநஸ்ய காலாந்தரீயஜ்ஞாநாபாவஸாதாரண்யாதர்தாந்தராத்॥

நந்வஹோராத்ரஸ்ய ப்ரஹராஷ்டாகரூபத்வேந ஜ்ஞாநாத் ப்ரஹரத்வயம் ஸுப்தித்திதேந ப்ரஹரஷட்கஸ்ய ஜாகரகாலத்வேந ஜ்ஞாநாத் பரிஶேஷாத் அவஶிஷ்டப்ரஹரத்வயஸ்ய வஸ்துத: ஸுஷுப்திகாலஸ்ய ஸ்வஜ்ஞாநாபாவாத் தத்காळீநாத்மந்யநுமிதௌ நாநுபபத்தி:। ஏவம் ஸர்வஸுஷுப்திஷு தத்காலபரிசயோ த்ரஷ்டவ்ய இதி சேந்ந। அஹோராத்ரபரிணாமாதிவிவேகரஹிதாநாமபி முக்தபாலப்ரப்ருதீநாம், தத்விவேகவதாமபி விநைவ தத்ப்ரதிஸந்தாநம் ஸுகமஸ்வாப்ஸமிதி ப்ரதீதிஸத்வாத்। உக்தப்ரஹரத்வயேந தத்காலஜ்ஞாநே(அ)பி ஸுஷுப்தேரஜ்ஞாநாத் அஸ்வாப்ஸமித்யபிலாபாஸம்பவாச்ச। நஹ்யுக்தப்ரஹரத்வயகாலஸம்பந்திநீ ஏப ஸுஷுப்தி:। ந வா தத்காலீநாத்மயோக்யவிஶேஷணகுணாபாவ:। ஆத்யே தஸ்ய புருஷாந்தரஸாதாரண்யாத் தஸ்யாபி ததா ஸ்வபிமீதி வ்யவஹாராபத்தே:। த்விதீயஸ்த்வப்ரஸித்த:। புருஷாந்தரே ததா ஜ்ஞாநாத்யந்யதமஸத்வாத்। ந ச யஸ்ய யத்காலே வஸ்துத உக்தகுணாபாவஸ்தஸ்ய ஸுஷ்உப்திரிதி வாச்யம்। புருஷாணாமாநந்த்யாத் ப்ரதிபுருஷம் ச ஸுஷுப்திகாலாநாமாநந்த்யாத் அநுயதபரிமாணத்வாச்ச ஸ்வபிதாதோரவ்யவஸ்திதாநந்தார்தகத்வாபத்தே:। மம து அஸ்வாப்ஸமித்ய்நுகதாகாரஸ்ம்ருதிஹேத்வநுபவஸாக்ஷிக:। ப்ரலீநபஹி:ப்ரவாஹகமநஸ்கதமோ(அ)வஸ்தாவிஶேஷநிஷ்டோ ஜாதிவிஶேஷ இத்யநுகமாதேகார்தத்வோபபத்தி:। யத்து நாடீவிஶேஷமந:ஸம்யோக: ஸுஷுப்திரிதி தந்ந ஸம்யக்। தஸ்யாதீந்த்ரியத்வேநாபாலாநாம் ஜநாநாம், அஸ்வாபஸமிதிஸ்ம்ருதிஹேதுப்ரத்யக்ஷா(அ)யோகாதுதாஹ்ருதஶ்ருதிவிரோதாச்ச। அத்ர யத்யப்யஹமர்தஸ்ய வர்தமாநதயா ப்ரத்யக்ஷத்வாந்ந ஸ்ம்ருதி:, ததாபி ஸ்வாபாவஸ்தாயா அதீதத்வாத் பவதி ஸ்ம்ருதி:। ஸுகஸ்ய வேதாந்தாநயே நித்யதயா வர்தமாநத்வாத் அஸ்மரணாபத்தி:। ஸ்வகதே து மந:பரிணாமரூபஸ்ய தஸ்யாப்யதீதத்வாத் ஸம்பவதி தஸ்யாபி ஸ்ம்ருதி:। ந வாஹமர்தஸ்ய ப்ரத்யக்ஷத்வே அஹமஸ்வாப்ஸமிதி பூதலகாரோத்தமபுருஷாபிலாபாநுபபத்தி:। ஸ்மர்யமாணஸ்வாபஸம்பந்தாத் ஸ்மர்யமாணத்வாரோபாதிஸ்யாஸ்தாம் விஸ்தர:॥10॥

அநுபூயதே இத்யநுபவோ(அ)நுபவவிஷய:। தஸ்மாத்விஷயஸ்யாஜ்ஞாநஸ்யாதிகஸ்ய ந ஸம்ப்ரமோஷ: ஸ்தேய: பரிக்ரஹ: யத்ர தாத்ருஶோ(அ)நுபவவிஷயாதநதிகவிஷயோ க்ருஹீதக்ராஹீ ப்ரத்யய: ஸா கங்கா மயா த்ருஷ்டா இத்யாத்யாகாரா ஸ்ம்ருதி: இத்யர்த:। ந ச ப்ராதமிகாநுபவவிஷயவிஷயகதாரவாஹிகத்விதீயாதிஜ்ஞாநே(அ)திவ்யாப்தி:। தத்ர ந ஸோ(அ)ஸ்தி ப்ரத்யயோ லோகே யத்ர காலோ ந பாஸதே இதி ந்யாந்யேந க்ஷணாதிபாநஸ்ய அநநுபவநோக்தந்யாயே ப்ரத்யயபதஸ்ய அநுபவபரத்த்வாத் ஸ்ம்ருதௌ க்ஷணாதிபாநாநங்கீகார: இதி பாவ:। நநு லாகவாத் ஸம்ஸ்காரஜந்யம் ஜ்ஞாநம் ஸ்ம்ருதிரித்யயேவ லக்ஷணமுசிதமிதி சேத், ந । தாவந்மாத்ரஸ்ய ப்ரத்யபிஜ்ஞாயாமதிவ்யாப்தே:। ஸம்ஸ்காரமாத்ரஜந்யத்வஸ்ய அத்ருஷ்டதேஶகாலாதிரூபஸாமக்ர்யபேக்ஷாயாமஸம்ப்வாத் யதி மாத்ர பதேந ப்ரமாணஸ்யைவ வ்யவச்சேதஸ்ததாஸ்து வா। அநுபூதேத்யநேந ஸம்ஸ்காரஜந்யத்வஜ்ஞாபநாத் ததபி லக்ஷணம்। ததாபி ந ஹாநி:।லக்ஷணஸ்ய லக்ஷணாந்தராவிரோதித்வாதிதி ஸம்க்ஷேப:॥

அத்ர ஸாம்ப்ரதாயிகாஸ்து – அநுபூதேத்யஸ்ய அநுபூதௌ சிதிஶக்த்யாபரோக்ஷதயா க்ருஹீதௌ யௌ விஷயௌ வ்ருத்திதத்வேத்யரூபாவர்தௌ தயோரஸம்ப்ரமோஷ: அநபஹரணம் யத்ந தாத்ருஶஸ்ததுபயவிஷயக: ப்ரத்யய:ஸ்ம்ருதிரித்யர்தமங்கீக்ருத்ய வ்ருத்தஸ்தத்விஷயஸ்ய ச ஸ்மரணாநி ச ஸ்மரணமிச்சந்தி। கட இத்யதி ஸ்மரணே(அ)நுபூததாரூபதத்தாததாரூடார்தயோர்த்வயோரபி பாநஸ்ய அநுபவஸித்தத்த்வாத்। ததா ச ஏதந்மதே வித்திவேத்யோபயாநுபவம் விநா வித்திவேத்யோபயஸ்மரணாயோகாதயம் கட இத்யாத்யநுபவே(அ)பி வ்ருத்திததாரூடயோ: த்வயோர்பாநமாவ்ஶ்யகமிதி ஸர்வமேவ ஜ்ஞாநம் வ்யவஸாயாத்மகம்। ஸாக்ஷிரூபசிதிஶக்தைவ வித்திவேத்யயோர்க்ரஹணாத் । இத்தஞ்ச ஏதந்மதே அநுபவஸ்ம்ருத்யோ: ஸமாநப்ரகாரகத்வாதிநா ஹேதுஹேதுமத்பாவோ(அ)ப்யவிருத்த:।அயம் கட இத்யநுபூததாரூபதத்தாப்ரகாரகஜ்ஞாநாத் ஸ கட இத்யாத்யநுபவப்ரகாரிகயா கடமஹம் ஜாநாமீதி ஜ்ஞாநவிஶேஷ்யகாச்ச கடமஹம் ஸ்மராமீதி ஜ்ஞாநவிஶேஷ்யிகாயா: ஸ்ம்ருதேர்தர்ஶநாத்। யதி ச கடமஹம் ஜாநாமீதி ஜ்ஞாநாதபி ஸ கட இதி தத்தாப்ரகாரிகா ஸ்ம்ருதி: ததாஸ்து ப்ரகாகத்வவிஶேஷ்யத்வதிமந்தர்பாவ்ய ஸமாநாவிஷயத்வேநைவ அநுபவஸ்ம்ருத்யோ: கார்யகாரணபாவ:।நசாந்யவிஶேஷ்யகஜ்ஞாநாதந்யவிஶேஷ்யகஸ்மரணப்ரஸங்க:।இஷ்டாபத்தே:।ததுக்தம் பாஷ்யே(அ)பி – க்ரஹணாகாரபூர்வா புத்தி:, க்ராஹ்யாகாரபூர்வா ஸ்ம்ருதி:। கடமஹம் ஜாநாமீதி ஜ்ஞாநவிஶேஷ்யகோ(அ)நுபவ:। ஸ கட இதி கடவிஶேஷ்யிகா ஸ்ம்ருதிரிதி ததர்த:। அத்ர பூர்வஶப்த: விஶேஷ்யபர:। நசைவம் ஸதி ஸ்ம்ருதேர்யுகபதுபயவிஶேஷ்யகத்த்வாபத்தி:। ஸாமக்ர்யா ஸமத்வாதிதி வாச்யம் । விஶேஷ்யோத்போதகாநாம் ஹேதுத்வகல்பநாபிஸ்தந்நிராஸாதிதி யத்கிஞ்சிதேதத் । ஏதாவந் விஶேஷ:। தார்கிகஸ்ய அயம் கட:, கடமஹம் ஜாநாமி இத்யநயோர்வ்யவஸாயாநுவ்யவஸாயபேதாத்பேத:।பூர்வஸ்ய விஷயேந்த்ரியஸம்நிகர்ஷஜந்யஸ்ய விஷயமாத்ரக்ராஹகத்வாத் । த்விதீயஸ்ய து மநோமாத்ரஜந்யஸ்ய ஜ்ஞாநகோசரத்வாத்। யத்யபி ஸ்வமதே து ந ததா ।வ்ருத்திவேத்யோபயவிஷயத்வேந த்வயோரபி வ்யவஸாயஸ்தாநீயத்வாத் । ததாப்யஜ்ஞாநநாஶகோ(அ)யம் கட இத்யாத்யாகர:।அஜ்ஞாநநாஶோத்தரம் து கடமஹம் ஜாநாமி இத்யாத்யாகார: க்ரியாஜந்யபலபாகிதாரூபகர்மதாயாஸ்ததாநீமேவ பாநஸம்பவாத்।வேதாந்திநஸ்து வ்ருத்யவச்சிந்நசைதந்யமஜ்ஞாநநாஶகம் வ்யவஸாய: । விஷயமாத்ரக்ராஹகத்வாத் । வித்திவேத்யோபயார்தக்ராஹகம் வ்ருத்யாத்யுபஹிதம் து அநுவ்யவஸாய இதி தயோ: தார்கிகாணாமிவ பேத ஏவ இதி வதந்தி। பரந்து தார்கிகாணாமநுவ்யவஸாயோ ஜந்யத்வாதநந்த:। வேதாந்திநாந்து ஸ்வயமாத்மைவேதி அந்யதேதத் । யுக்தஶ்ச அயம் பக்ஷ: யத்யபி ஜ்ஞாநகர்மதாயா: பஶ்சாதேவாநுபவாத் ததாபி க்ரஹஹணஸமர்தயா சிதிஶக்த்யா வ்ருத்யுத்பத்திகாலே வ்ருத்தேரபி விஶஸ்யேவ க்ரஹணஸம்பவாத் வித்திவேத்யோபயபாநநிபந்தநபேதாத் தயோ: போர்வாபர்யகல்பநமயுக்தமேவ இதி ஸூத்ரகாரப்ரப்ருதேர்கூடாபிஸந்தி:। ப்ரக்ருதமநுஸராம:। ததாபி ஸ கட இத்யேவம் ஸ்மரணபக்ஷே ப்ரமுஷ்டதத்தாகஜ்ஞாநஸ்ய ஸம்ஸ்காரமாத்ரஜந்யஸ்ய ஸ்மரணத்வலோபப்ரஸங்க:। தத்தாயாஸ்தத்ராபாநாதிதி சேத் ந । தாத்ருஶநியமஸ்ய ஔத்ஸர்கிகத்த்வத் । அத ஏவ நித்ராஸூத்ரே உதாஹ்ருதஸுகஸ்மரணஸ்யோத்போதகதோஷாத் ப்ரமுஷ்டதத்தாகத்வேபி நைதத்ஸூத்ரவிரோத இதி வதந்தி । நநு ஸ்வப்நே ஸூகரே கஜவைஶிஷ்ட்யமநுபூதமபி ஸ்மர்யதே இதி சேத் ந ।தஸ்ய விபர்யயத்வாதிதி திக் ॥9॥

அப்யாஸவைராக்யாப்யாமநுபதம் வக்ஷ்யமாணாப்யாம் ஸமுச்சிதாப்யாம் தந்நிரோத:। தாஸாம் க்லிஷ்டாநாமக்லிஷ்டாநாம் ச வ்ருத்தீநாம் நிரோத: கதித: ப்ரயாஜ்யாத்யங்காநாமபூர்வரூபவ்யாபாரபேதாதிவ வ்யாபாரபேதாபவதீத்யர்த:। யதா(அ)பிவ்ருத்தநத்யா த்விவித: ப்ரவாஹோ க்ராமநகராதிமஜ்ஜநாநுகூல: க்ஷேத்ராதிஸேசநா(அ)நுகூலஶ்சாநர்தாயார்தாய ச। தத்ர க்ராமாதிமஜ்ஜநாநுகூல: ஸேத்வாதிநா ப்ரதிபத்யதே। க்ஷேத்ராத்யநுகூலஶ்சால்பகுல்யாகநநாதிநா ஸம்பாத்யதே। ஏவம் சித்தநத்யா: ஸம்ஸாரஸாகராபிமுகோ விஷயபூமிகோ(அ)நர்தப்ரவாஹோ வைராக்யேந பஜ்யதே । நித்ராதிதோஷவாரணாய ஆத்மபூமிக: மோக்ஷஸுகஸாகராபிமுகோ(அ)ர்தப்ரவாஹோ(அ)பாஸேந வர்ததே இத்யப்யாஸவைரக்யயோ: சித்தவ்ருத்திநிரோதே ஸமுச்சய: அத்ர த்விவசநேந, அப்யாஸேந து கௌந்தேய வைராக்யேண ச க்ருஹ்யதே இதி ச ஶப்தேந பகவதா அத்ர அபிஹித: இதி திக் ॥12॥

தத்ர தயோர்மத்யே தஸ்மிந் பரமத்மநி ஸச்சித்ரூப இதி வா ஸ்திதிரேகாக்ரதா ததர்தே ப்ரயத்ந உத்ஸாஹஸாஹஸதைர்யாத்யாத்மவித்யாத்யயநமஹத்ஸேவநயமநியமாத்யநுஷ்டநலக்ஷணோ(அ)ப்யாஸ இத்யர்த: । தத்ரோத்ஸாஹ: ஸர்வதா பஹி:ப்ரவணஶீலம் சித்தம் நிரோத்ஸ்யாமி இத்யேவமுத்யம: । ஸாஹஸம் ஸாத்யாஸாத்யத்வாத்யபராம்ருஶ்ய ஶீக்ரம் ப்ரவ்ருத்தி:। தைர்யம் இஹ ஜந்மநி ஜந்மாந்தரே வ ஸேத்ஸ்யத்யேவேத்ய(அ)கேத:। ததேதத் உதாஜஹ்ரு: கௌடபாதா: – உத்ஸேக உததேர்யத்வத் குஶாக்ரேணைவ பிந்துநா மநஸோநிக்ரஹஸ்தத்வத்பவேதபரிகேதத: இதி। தத்ர ஆக்யயிகாம் ப்ராஹு: ஸாம்ப்ரதாயிகா: – கஸ்யசித்தீரஸ்தபக்ஷிணோ(அ)ண்டாநி ஸமுத்ரஸ்தரங்கை: அஜஹார । ஸ ஏநம் ஶோஷயாம்யேவேதி த்ருதம் ப்ரவ்ருத்த: ஸ்வமுகாத்ரேகைகம் ஜலபிந்தும் உச்சிக்ஷேப । வாரயமாணாந் ச பந்தூந் ஸஹாயாந் வவ்ரே । ததஶ்ச க்ருதநிவாரணோபி நாரதோ(அ)ஸ்யாகேதப்ரவ்ருத்யா தூஷ்ட: த்வஜாதித்ரோஹேந த்வமவஜாநாதி ஸமுத்ர இதி கருடம் ப்ரேஶயாமாஸ । ஸமுத்ரஶ்ச கருடபக்ஷவாதபீத: பக்ஷிணோண்டாநி ததாவிதி । ஏவமகேதாதிநா மநோநிரோதே யதமாநஸ்ய யோகிந ஈஶ்வராநுக்ரஹாதிஷ்டஸித்திரிதி பாவ:। ஏவமத்யாத்மவித்யா(அ)த்யயநேநாபி ஸ்வகோசரேஷு மித்யாத்வேந ப்ரயோஜநாபாவம் ப்ரயோஜநவத்யாத்மநி ச ஸ்வகோசரத்வம் ஜ்ஞாத்வா நிரிந்தநாக்நிவச்சித்தம் ஸ்வயமேவ உபஶாம்யதி । மஹத்ஸேவா ச மஹதாம் ப்ரணிபாதபரிப்ரஶ்நபரிசர்யாதி । தத்வித்தி பரணிபாதேந பரிப்ரஶ்நேந ஸேவயா இதி பகவதுக்தே:। யமாதீந் ஸூத்ரகார: ஏவ வக்ஷ்யதி ॥13॥

து ஶப்த: ஶங்காவ்யாவ்ருத்தௌ । ஸோ(அ)பாஸோ தீர்ககாலம் நைரந்தர்யேண பக்திஶ்ரத்தாதிரூபஸத்காரேண ஸேவிதோ த்ருடபூமிர்த்ருடஸம்ஸ்கார: ஸந் । வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரைரநபிபவேந ஸ்திதௌ ஸமர்த: பவதீத்யர்த:। அதீர்ககாலத்வே தீர்ககாலத்வே(அ)பி விச்சித்ய விச்சித்ய ஸேவநே பக்திஶ்ரத்தாதிஶயாபாவேந லயவிக்ஷேபகஷாயஸுகாதீமபரிஹாரே வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரப்ராபல்யாத் த்ருடபூமிரப்யாஸ: பலாய ந கல்பதே இதி த்ரயமுபாத்தம் ॥14॥

த்ருஷ்டாஶ்சாநுஶ்சவிகாரஶ்ச த்ருஷ்டாநுஶ்ரவிகாஸ்த்தே ச விஶயாஶ்சேதி ।த்ருஷ்டா: ஸ்த்ர்யந்நபநதய:।குருமுகாதநுஶ்ரூயதே இத்யநுஶ்ரவ: வேதஸ்தத்ப்ரதிபாத்யா:ஸ்வர்காதி தத்ஸாதநாதய ஆநுஶ்ரவிகா:। தேஷு வித்ருஷ்ணஸ்ய । யே ஹி ஸம்ஸ்பர்ஷஜா போகா து:கயோநய ஏவ தே। ஆத்யந்தவந்த கௌந்தேய ந தேஷு ரமதே புத: இத்யாதி பகதுக்ததிஶா அநேகதோஷதுஷ்டத்வபாவநாஜநிததோஷஸாக்ஷாத்காராத் த்ருஷ்ணாரஹிதஸ்ய யா வஶீகரஸம்ஜ்ஞா வஶீக்ருதம் மே சித்தம் அலம் விஷயைஸ்துச்சைரித்யுபேக்ஷா புத்திர்வைரக்யமித்யர்த:। விஷயபதோபாதாநம் து ஸத்குருஸச்சாஸ்த்ராதீநம் த்ருஷ்டாநாம் மோக்ஷஸ்ய ச அநுஶ்ரவிகஸ்ய வ்யாவ்ருத்தயே । விஷயிணம் ப்ரமாதாரம் அவபத்நந்தி ஸ்வஸம்யோகேந ஸ்வாஸக்த்யா ஸம்ஸாரமப்லயந்தீதி ஸித்தம் பந்தகவரூபம் விஷயத்வம் தேஷு நாஸ்தீதி பாவ:। வஶீகார இத்யநேந விஷயாலாபாஸாமர்த்யாதௌ வைத்ருஷ்ண்யம், ந வைரக்யமிதி ஸூசிதம்। ஸம்ஜ்ஞாபதேந ச யதமாநவ்யதிரேகைகோந்த்ரியவஶீகாரஸம்ஜ்ஞாபிஶ்சாதுர்வித்யம் ஸூசிதம்। தத்ர விஷயாந் ஸம்த்யுக்தமஶக்நுவத: அபி ஸமாநேச்சாத்யாகமாத்ரேணா(அ)(அ)த்யம்। ததோ(அ)பி விஷயாணாம் மத்யே ப்ரியதரவஸ்துநி வ்யதிரேகவ்ருத்தி த்விதீயம்। ததா வ்ருத்தவபி மநஸி ராகஶைதில்யாத் பாஹ்யேந்த்ரியைரேவ ஸேவநம் த்ருதீயம்। தத்ராப்யௌதாஸீந்யம் சதுர்தம் । ததுக்தம் – வைராக்யமாத்யம் யதமாநஸம்ஜ்ஞம் க்வசித்விராகோ வ்யதிரேகஸம்ஜ்ஞ: ஏகேந்த்ரியார்தம் ஹ்ருதிராகஸௌக்ஷ்ம்யம் தஸ்யாப்யபாவஸ்து வஶீக்ருதாக்யம் । அதவா ஸாராஸாரவிவேகார்தம் உத்யோக: ப்ரதமோ பவேத், அப்யாஸேந கஷாயாணாம் பரிஶேஷாவதாரணம் ॥ த்விதீயோ(அ)த கஷாயாணாமௌத்ஸுக்யேந வ்யவஸ்திதி: மநஸ்யேவ த்ருதீய: ஸ்யாத் பஹிர்மத்ரநிவ்ருத்தித:॥ உபேக்ஷா ஸர்வதா தத்ர ஸ்யாத்விராகஶ்சதுர்தக: இதி ॥15॥

தச்ச வஶீகாரஸம்ஜ்ஞே வைராக்யே ஜாதே ஸதி ஸம்ப்ரஜ்ஞாதப்ரபாவேண புருஷஸ்ய யா க்யாதி: ப்ரதாநாத்விவேகேந ய: ஸாக்ஷாத்கார: தத்பரிபாகாத் குணவைத்ருஷ்ண்யம் குணத்ரயாம்ஶேஷவ்யவஹாரேஷு ப்ராப்தம் ப்ராபணீயம் க்ருதம் கர்தவ்யம், ஜ்ஞாதம் ஜ்ஞாதவ்யம், ஹாதம் ஹாதவ்யமிதி த்ருஷ்ணாவிரோதிநீ சித்தவ்ருத்திர்பவதி। தத் பரம் ஶ்ரேஷ்டம் பலீபூதம் வைராக்யம் தத் பரிபாகாத் சித்தோபஶமபரிபாகஸ்ததோ(அ)விலம்பேந கைவல்யமித்யர்த:। புருஷக்யாதேரித்யநேநாத்மஜ்ஞாநஹேதுபலவைராக்யஸ்ய பரத்வம் வததா தௌஷ்டிகாநாமாலஸ்யவிஶேஷதர்ஶாதிஜநிதஸ்ய ஹேதுத்வம் த்வநிதம் ।தத்விவேகஸ்து ப்ரக்ருதித: ஏவ ஸர்வம் ஜாயதே அதோ மோக்ஷோபி தத்பரிணாமரூபஸக்ஷாத்காரேண பவிஷ்யதி காலவிஶ்வாஸேந வா, பாக்யதேவ ஸர்வம் ஜாயதே இதி பாக்யவிஶ்வாஸேந வா மோக்ஷோபாயேஷு விஷயேஷு ச ஆர்ஜநரக்ஷணக்ஷயா(அ)த்ருப்திஹிம்ஸாதிதோஷதர்ஶநே ஜாதவைராக்யஸ்ய ஆத்மஜ்ஞாநபூர்வகத்வாபாதேயத்வம் உசிதம்।ஸம்ப்ராப்யைநம்ருஷய: ஜ்ஞாநத்ருப்தா: க்ருதாத்மாந: வீதராகா: ப்ரஶாந்தா: தே ஸர்வகம் ஸர்வ் அத: ப்ராப்ய தீரா முக்தாத்மாந: ஸர்வமேவாவிஶந்தீத்யாதி ஶ்ருத்யாத்மஜ்ஞாநபூர்வகவைராக்யஸ்யைவ மோக்ஷோபாயத்வகதநாதிதி ஸம்க்ஷேப: । அத ஏவ யதாகதஞ்சித் வைத்ருஷ்ண்யமாத்ரஸ்ய நிவ்ருத்தயே பூர்வம் வஶீகாரகதநேபி நாத்ர ததோக்தி:। ஆத்மஜ்ஞாநகதநேநைவ ஸாமாந்யவைத்ருஷ்ண்யவ்யாவ்ருத்தே: ஸம்பவாத் ॥16॥

ப்ரதமம் பாவநாநீஷயஸ்யாஶேஷவிஶேஷத: ஸ்தூலாம்ஶசதுர்புஜாதே: ஸாக்ஷாத்காரோ விதர்க:। விஶேஷேண தர்கணமிதி வ்யுத்பத்தி:। ஸ்தூலகாரணப்ரபஞ்சதந்ம்ஆத்ராஹங்காரமஹதவ்யக்தஸூக்ஷ்மஸாக்ஷாத்காரோ விசார:। விஶேஷேண ஸூக்ஷ்மபர்யந்தம் சரணமிதி வ்யுத்பத்தே:। தத்ராரோஹாத் ஸத்த்வப்ரகர்ஷேண ஜாயமாநஹ்லாதஸ்ய ஸாக்ஷத்கார ஆநந்த:। யம் லப்த்வாசாபரம் லாபம் மந்யதே மா அதிகம் தத இத்யாதிஸ்ம்ருத்யுக்த ஏதேஷாம் காரணம் புத்தி:। ஸா க்ரஹீத்ரைகீபூதா(அ)ஸ்மிதேத்யுச்யதே। தத்விஷயகஸாக்ஷாத்காரோப்யே(அ)ஸ்மிதா। ஏதைரநுகமாத் யுக்தத்வாத்தேதோ: ஸம்யக் ப்ரஜ்ஞாதத்வேந , பாவநாவிஶேஷரூபோ யோக: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதநாம பவதி। ஸ ச விதர்காதிபூமிபேதை:, ஸவிதர்க:, ஸவிசார:, ஸாநந்த:, ஸாஸ்மிதஶ்சேதி சதுர்தா பவதீத்யர்த:॥

விமரணம் விராமோ வ்ருத்தீநாமபாவ:। தஸ்ய ப்ரத்யய: ப்ரத்வேபி ஜநயாதீதி ப்ரத்யய: காரணம் பரவைராக்யம்। தஸ்யாப்யாஸ: பௌந:புந்யம் பூர்வ உபாயோ யஸ்ய ஸ ததா। ஸம்ஸ்காரஶேஷ: க்யாதிஸம்ஸ்கார: ஏவ ஶிஷ்யதே பூர்வபதேநோபாயஸ்ய, ஶேஷாப்யாம் ஸ்வரூபஸ்ய கதநம்। அதவா ஸம்ஸ்காரஶேஷா: ஸ்வாபோ விதேஹப்ரக்ருதிலீநாநாமநுபவஶ்ச பவதீதி தத்ராவ்யாப்திவாரணாய பூர்வபதமாதாவந்மாத்ரமௌபநிஷதாநாமாத்மமாத்ர்ஸத்யத்வபுத்திஜஜீவந்முக்தாவதிவ்யாப்தமிதி ஸம்ஸ்காராஶேஷபதம்। ந ஹி ததாநீம் ஸம்ஸ்காரஶேஷத்வமஸ்தி। மித்யாத்வகடத்வாதிநா ஜகத்பாநஸ்ய ததாநீமங்கீகாராத் । ததா़ ச பரவிராக்யஹேதுக: ஸம்ஸ்காரஶேஷோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத இதி ஸித்தம்। ஸோ(அ)யம் யோக ஏவ பவதீதி பாவ:॥

பூதேந்த்ரியாணாமந்யதமதாத்மத்வேந ப்ரதிபந்நாஸ்யதுபாஸநதயா தத்வாஸிதாந்த:கரணா: பிண்டபாதாநந்தரம் பூதேந்த்ரியேஷு லீநா மாம்ஸஶோணிதலோமமேதோ(அ)ஸ்திமஜ்ஜாரூபஷாட்கௌஷிகதேஹஶூந்யா விதேஹா:। ஏவமவ்யக்தமகதங்காரபஞ்சதந்மாத்ராணாமந்யதமதாத்மத்வேந ப்ரதைபந்நாஸ்ததுபாஸநதயா தத்வாஸிதாந்த:கரணா: பிண்டபாதாநந்தரம் ப்ரக்ருத்யாஸிகாரணேஷு லீநா: ப்ரக்ருதிலயா:। விதேஹாஶ்ச ப்ரக்ருதிலயாஶ்ச விதேஹப்ரக்ருதிலயாஸ்தேஷாம் சித்தம் ஸம்ஸ்காரமாத்ரம் ஶॆஷமித்யஸம்ப்ரஜ்ஞாத:। ஸ து பவப்ரத்யயோ, பவந்தி ஜாயாந்தேஸ்யாமித்யாநாத்மந்யாத்மபுத்தி: ப்ரத்யயோ ஹேதுர்யஸ்ய ஸ ததா। அவிய்தாமூலோயம் யோகோ(அ)தோ ஹேய:। அத ஏவிக்தம் வாயுபுராணே, தஶ மந்வந்தராநீஹதிஷ்டந்தீந்த்ரியசிந்தகா: பௌதிகாஶ்ச ஶதம் பூர்ணே ஸஹஸ்ரம் த்வாபிமாநிகா:॥ பௌத்தா தஶஸஹஸ்ராணி திஷ்டந்தி விகதஜ்வரா: பூர்ணॆ ஶதஸஹஸ்த்ரம்து திஷ்டந்த்யவ்யக்தசிந்தகா:॥ புருஷம் நிர்குணம் ப்ராப்ய காலஸம்ங்க்யா ந ஷித்யதே இதி॥

புருஷகோசரா ஸாத்த்விகீ ஶ்ரத்தா ததா வீர்யே ப்ரயத்நோ ஜாயதே தேந யமாதிபரம்பரயா ஸ்ம்ருதிர்த்யாநம், தேந ஸமாதி:। தேந ப்ரஜ்ஞா புருஷகோசராக்யாதி:। தத: பரவைராக்யாதஸம்ப்ரஜ்ஞாத இதேரேஷாம் பூர்வவிலக்ஷணாநாம் மநுஷ்யாணாம் முமுக்ஷுணாம் பவதீத்யர்த:। அயமேவ ச ராஜயோக இத்யுச்யதே। ததுக்தம் ஸ்ம்ருதௌ – ஸமாப்திஸ்தத்ர நிர்பீஜோ ராஜயோக: ப்ரகீர்தித: * தீபவத்ராஜதே யஸ்மாதாத்மா ஸச்சிந்மய: ப்ரபுரிதி। வஸ்துதஸ்து ப்ரதமஸூத்ரஸ்யபவோ விஶிஷ்டம் தேவாதிஜந்ம ததேவ ப்ரத்யய: காரணம் யஸ்யேத்யர்தோ, ந து கதித:। பரவைராக்யஸ்யாஸம்ப்ரஜ்ஞாதஹேதுதயா தஸ்யா(அ)விதுஷ்ய(அ)ஸம்பவாத்। இந்த்ரியாதிசிந்தாமாத்ரேணாஸம்ப்ரஜ்ஞாதாநுபபத்தேஶ்ச। தஸ்மாதீஶ்வரோபாஸநயா ப்ரக்ருதிதேவதோபாஸநயா வா ப்ரக்ருத்யாவரணாதிஷு விஶிஷ்டதேஹப்ராப்திமாஹாத்ம்யேநோத்பந்நஜ்ஞாதயோகிநோ பவந்தி। அதிகாரஸமாப்தௌ முச்யந்தே। மநுஷ்யாஸ்து ந ததா , கிந்து ஸாதநாந்தரேணைவேத்யாஹ॥ ஶ்ரத்தேதி॥ ஸமாநமந்யத்॥

ஸம்வேகோ(அ)த்ர வைராக்யம், உபாயாநுஷ்டாநஶைக்ர்யம் வா, த்ருடதரஸம்ஸ்காரோ வா, யேஷாமதிமாத்ரோபாயஸ்தீவ்ரஸம்வேகஸ்தேஷாம் யோகிநாம் ஆஸந்ந: ஶீக்ரலப்யோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । ததோ மோக்ஷ இத்யர்த:॥21॥

பூர்வஸூத்ரோக்தவிஶிஷ்டாந்தர்கதஸ்ய தீவ்ரஸ்ய ம்ருதுமத்யாதிமாத்ரத்வாத் அல்பமத்யாதிஶயிதபேதேந த்ரைவித்யாத் ததோ(அ)ப்யாஸந்நாதபி விஶேஷ: । ம்ருதுதீவ்ரஸம்வேகஸ்ய யோகிந ஆஸந்நாத் ஸமாதே: மத்யதீவ்ரஸம்வேகஸ்ய யோகிந ஆஸந்நதர: । ததோ(அ)திமாத்ரதீவ்ரஸம்வேகஸ்யாஸந்நதமோ பவதீத்யர்த: । இத்தஞ்ச பூர்வஸூத்ரோக்தநவமயோகிநஸ்த்ரயோ பேதா: । தத்ர சா(அ)ந்திமஸ்யைவாதிஶீக்ரலக்ஷ்யோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத இதி ஸித்தம் ॥ 22 ॥

விஶேஷ இத்யநுஷஜ்ஜ்யதே । ஈஶ்வரே அநுபதவக்ஷ்யமாணலக்ஷணே ப்ரணிதாநாத் ப்ரணிதீயதே ததேகமாத்ரநிஷ்டம் மந: க்ரியதே(அ)நேநேதி புந:புநாரூபம் ப்ரேம தத்ஸாதநமந்த்ரஜபாராத்யத்வஜ்ஞாநாதிரூபாத்வக்ஷ்யமாணாத் பக்தியோகாத் அநாயாஸேந ஆஸந்நதம: ஸமாதிலாபோ பவதீத்யர்த: । ப்ராக்ருதஸ்வக்ருதஜாதஜாதநுக்ரஹாத் தத்ஸம்பவே(அ)ப்யாஸந்நதம இஹ ப்ரணிதாநஜந்மா, ஸர்வஜ்ஞம் பகவந்தம் பாவயத ஆஸந்நதமே ஸமாதிபலே பவேதாமிதி ததிச்சாரூபாத் தத்ததநுக்ரஹாதேவ ஸத்குருலாபாதிதோ பவதீதி யாவத்।ஸம்ஸாரரூபஸ்வா(அ)நர்தஹேதுஸ்வாஜ்ஞாநநாஶே விரோதிவிஷயகத்வேந க்ஷமஸ்ய ஸ்வஸாக்ஷாத்காரஸ்யோத்பத்தயே(அ)வஶ்யாபேக்ஷிதஸ்வஸமாதிம் ப்ரதி ஸ்வகோசரகாரணகலாபஸ்ய ஸமாநவிஷயதயா ஹேதுத்வேந முக்யத்வே(அ)பி ஸத்யஸம்கல்பஸ்யேஶ்வரஸ்யேச்சாமாத்ரேண பலதஸ்ய யதாகதஞ்சிதபி ப்ரணிதாநம் ததோ(அ)பி முக்யம் தஸ்ய க்ல்ருப்ததாத்ருஶகாரணகலாபம் விநா(அ)பி தத்ப்ரஸாதஜநிததத்ஸாக்ஷாத்காராதித்வாரா ஸ்வஸமாதிஸாதநத்வாத், மாமேவ யே ப்ரபத்யந்தே மாயாமேதாம் தரந்தி தே। இத்யாதிபகவத்வாக்யைர்மாயாதத்க்ருதாஜ்ஞாநதத்க்ருதபந்தாதிநிவ்ருத்திபலஶ்ரவணாச்சேதி ஜ்ஞாபயிதும் தஸ்ய தேந ஸஹ விகல்போ(அ)த்ராந்தே வா ஶப்தேநாபிஹிதைதி திக்।

அத்ரோபாஸநாத்வேதி விஹாய ப்ரணிதாநாத்வேதி கதநம் து கபிலஜைமிநிப்ரப்ருதீநாமிவ உபாஸநமாத்ரம் ந யுக்தம், கிந்து வஸ்துதோ வஸ்துதத்வே மநஸோ(அ)த்யாதரேண நியோஜநரூபம் பாவநம்। தத ஏவ தத்ஸாக்ஷாத்காரஸம்பவாதிதி ஜ்ஞாபநாய லோகே(அ)ப்யந்தர்கதஸூக்ஷ்மவிஶேஷே ஸாதரேண சக்ஷுஷோ நியோஜநரூபப்ரணிதாநாதேவ சக்ஷுஷா ஸாக்ஷாத்காரதர்ஶநாத்। ததைவாக்ரே நிரூபணாச்ச। உபாஸநதஸ்து ந ததா। யோஷிதாக்நிம் த்யாயீத இத்யாதாவிவ தஸ்யாரோபவிஷயகத்வாத்। தத்ராக்நௌ யோஷாயாமக்நித்ருஷ்டிவிதாநாத்। ஏவம் ஸ்வஸ்ய தஸ்மிந்நப்யாரோபாதிமூர்த்யபேதசிந்தநாத்யப்யுபாஸநமேவ வஸ்துதத்வநிரபேக்ஷத்வாத்। அத ஏவ கீடப்ருங்கந்யாயேந ப்ராப்தமபி தத்பலம் ஸாரூப்யம் ஶாஶ்வதமிதி வதந்தி॥23॥

க்லேஶேதி। ஶ்ருதிஸித்தநித்யேஶ்வரத்வாதிநா ஸம்ஸாரிபுருஷேப்யோ விஶிஷ்யத இதி ஸ புருஷவிஶேஷ:। ஸம்ஸாரிபுருஷவிலக்ஷண: புருஷ ஏவ ஈஶ்வர:। ததா சேஶ்வரஸ்ய புருஷேந்தர்பாவஸ்ததுபாதேஶ்ச ப்ரதாந இதி பாவ:। ஶோதிதஜீவாநாமேவ ஈஶ்வரத்வமஸ்த்விதி ஶங்காநிராஸாய அபராம்ருஷ்ட இத்யந்தம் விஶேஷணம்। க்லேஶா: வக்ஷமாணலக்ஷணா: அவித்யாதய:। கர்ம தர்மாதர்மௌ। விபாகஸ்தயோ: பலம் ஸுகது:கே। ஆஶயா: தந்மூலீபூதா: வாஸநா:। ஏதைரபராம்ருஷ்ட: காலத்ரயே(அ)ப்யஸம்ஸ்ருஷ்ட: இத்யர்த:। ஏதேந க்லேஶாத்யபராம்ருஷ்டத்வாத் ஶ்ருத்யாதௌ கீத ஈஶ்வரோ ந ஶுத்தஜீவோ ந வா ஸத்ருஶ:। காதாசித்கக்லேஷஸம்பந்தாத் இத்யநுமாநம் லப்தம்। ஏவமந்யதபி ஸ்வயமூஹ்யம்।

அத்ர பாஷ்யம் – அவித்யாதய: க்லேஶா:, குஶலாகுஶலாநி கர்மாணி, தத்பலம் விபாக:, ததநுகுணா வாஸநா ஆஶயா:। தே ச மநஸி வர்தமாநா: புருஷே வ்யபதிஶ்யந்தே। ஸ ஹி தத்பலஸ்ய போக்தேதி। யதா ஜய: பராஜயோ வா யோத்ருஷு வர்தமாந: ஸ்வாமிநி வ்யபதிஶ்யதே யோஹ்யநேந போகேந அபராம்ருஷ்ட: ஸ புருஷவிஶேஷ ஈஶ்வர:। கைவல்யம் ப்ராப்தாஸ்தர்ஹி ஸந்தி ச பஹவ: கேவலிந:। தே ஹி த்ரீணி பந்தநாநி சித்வா கைவல்யம் ப்ராப்தா:। ஈஶ்வரஸ்ய ச தத்ஸம்பந்தோ ந பூதோ, ந பாவீ। யதா முக்தஸ்ய பூர்வா பந்தகோடி: ப்ரஜ்ஞாயதே, நைவமீஶ்வரஸ்ய। யதா வா ப்ரக்ருதிலீநஸ்யோத்தரா பந்தகோடி: ஸம்பாவ்யதே, நைவமீஶ்வரஸ்ய। ஸ து ஸதைவ முக்த: ஸதைவேஶ்வர: இதி। வோஸௌ ப்ரக்ருஷ்டஸத்த்வோபாதாநாத் ஈஶ்வரஸ்ய ஶாஶ்வதிக உத்கர்ஷ: ஸ கிம் ஸநிமித்த: ஆஹோஸ்வித் நிர்நிமித்த: இதி? தஸ்ய ஶாஸ்த்ரம் நிமித்தம்। ஶாஸ்த்ரம் புந: கிம்நிமித்தம்? ப்ரக்ருஷ்டஸத்த்வநிமித்தம்। ஏதயோ: ஶாஸ்த்ரோத்கர்ஷயோ: ஈஶ்வரஸத்த்வே வர்தமாநயோரநாதி: ஸம்பந்த:। ஏதஸ்மாதேதத்பவதி ஸதைவேஶ்வர: ஸதைவ முக்த: இதி। தச்ச தஸ்யைஶ்வர்யம் ஸாம்யாதிஶயவிநிர்முக்தம்। ந தாவதைஶ்வர்யமந்தரேண தததிஶய்யதே। யதேவாதிஶயி ஸ்யாத் ததேவ தத்ஸ்யாத்। தஸ்மாத் யத்ர காஷ்டாப்ராப்தி: ஐஶ்வர்யஸ்ய ஸ ஈஶ்வர:। ந ச தத்ஸமாநமைஶ்வர்யமஸ்தி। கஸ்மாத்? த்வயோஸ்துல்யயோ: ஏகஸ்மிந் யுகபத் காமிதே(அ)ர்தே நவமிதமஸ்து புராணாமிதமஸ்த்வித்யேகஸ்ய ப்ரஸித்தாவிதரஸ்ய ப்ராகாம்யவிகாதாதூநத்வம் ப்ரஸக்தம்। த்வயோஶ்ச துல்யயோர்யுகபத்காமிதார்தப்ராப்திர்நாஸ்த்யர்தஸ்ய விருத்தத்வாத்। தஸ்மாத் யஸ்ய ஸாம்யாதிஶயவிநிர்முக்தமைஶ்வர்யம் ஸ ஈஶ்வர:। ஸ ச புருஷவிஶேஷ இதி।

அஸ்யார்த: – வக்ஷ்யமாணா அவித்யாதய: அவித்யாஸ்மிதாராகத்வேஷாபிநிவேஶா: பஞ்சக்லேஶா: இதி ஸூத்ரேண ப்ரதிபாத்யமாநா அவித்யாதய: குஶலாகுஶலாநி இஷ்டாநிஷ்டஸாதநத்வாத் ஹிதாஹிதரூபாணி கர்மாணி தர்மாதர்மா: தத்பலம் க்லேஶகர்மணோ:பலம்। விபாக: விபச்யதே ஸாத்யதே கர்மபிரிதி ஜாத்யாயுர்போகாத்மக:। ததநுகுணா: விபாகஹேதவ: ஆஶயா:, சித்தபூமாவஶேரத இத்யாஶயா:। தே ச அவித்யாதய: மநஸி ஜாகரஸ்வப்நயோ: ஸாம்ஸாரிகதயா க்ருஹீதே அந்த:கரணே வர்தமாநா: தாதாத்ம்யஸம்பந்தேந ஸந்தோ(அ)பி புருஷே(அ)ஸாம்ஸாரிகே த்ரஷ்டரி அஹமர்தே வ்யபதிஶ்யந்தே। வஸ்துதோ யத்யபி தத்ரைவ ததாபி ஸ்வாமித்வரூபபோக்த்ருத்வஸ்ய புருஷமாத்ரநிஷ்டத்வாத்। தத்ராபி தே வ்யபதிஶ்யந்த இத்யாஹ। ஸ ஹீதி। ஹி யஸ்மாத் ஸ புருஷஸ்தஸ்ய க்லேஶாதே: பலஸ்ய ஸுகாதே: ஸ்வஸ்மிந் ப்ரதிபிம்பிதஸ்ய போக்தா பவதீத்யர்த:। ஸ்வாமித்வஸம்பந்தேந ஆதாரத்வே த்ருஷ்டாந்தமாஹ – யதேதி। யதா ச ராஜா ஜயீ புருஷோ தநீ இத்யாதிவதேவ புருஷ: க்லேஶாதிமாந் ஸுகீ-து:கீ இத்யாதிவுத்வத்வ்யவஹார இதி பாவ:। விஶேஷண-விஶேஷ்யபாவாதிதாதாத்ம்யஸம்பந்தேந புருஷே ஸுகாதிமத்த்வதீரேவாவித்யேதி ஸித்தம்। இத்தஞ்ச போக்த்ருத்வஸமம்பந்தேந க்லேஶாதிராஹித்யம் நாந்யபுருஷே(அ)ஸ்தி। கிந்த்வீஶ்வர ஏவேத்யாஹ – யோ ஹ்யநேநேதி। க்லேஶாதிமூலகபோகேந அஸம்ஸ்ருஷ்ட: இத்யர்த:। அநேநேதி விஶேஷணாத் ராமக்ருஷ்ணாதிபாவேந க்ரீடதோ மஹேஶ்வரஸ்ய ஸ்வேச்சாபரிக்ருஹீதோ விஷயபோகோ(அ)ந்தர்யாமிரூபஸ்ய து ஸோ(அ)பாதிஸுகஸாக்ஷிதாரூபோ போகோ(அ)ஸ்தி।

ருதம் பிபந்தௌ ஸுக்ருதஸ்ய லோகே –

இதி ஶ்ருதேரிதி ஜ்ஞாபிதம்। ஶங்கதே – கைவல்யமிதி। யதி க்லேஶாதிஶூந்ய ஏவ ஈஶ்வர: ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிப்ய: ஏஷ்டவ்ய:, தர்ஹி கைவல்யமவித்யாநிவ்ருத்யாதிரூபம் மோக்ஷம் ப்ராப்தா பஹவோ ஹிரண்யகர்பாதய: கேவலிந: கேவலிநாம் ஜீவந்முக்தாநாம் ப்ரத்யக்ஷா: ஸந்தி। த ஏவேஶ்வரதயா ஶ்ருத்யர்தா: ஸந்த்விதி பாவ:। ததா ச ஸாம்க்யஸூத்ரம்- முக்தாத்மந: ப்ரஶம்ஸா உபாஸா ஸித்தஸ்ய வா। இதி பரிஹரதி। தே ஹீதி। ஹிரண்யகர்பாதய: ப்ராக்ருதிகாதீநி பந்தநாநி சித்வைவ முக்தா:। ந து க்லேஶாதிநா கதாப்யஸம்ஸ்ருஷ்டா:। ஈஶ்வரஸ்து ஸதைவ க்லேஶாதிபிரஸம்ஸ்ருஷ்ட:।

தத்ர ய: பரமாத்மா ஹி ஸ நித்யம் நிர்குண: ஸ்ம்ருத:
।கர்மாத்மா புருஷோ யோ(அ)ஸௌ பந்தமோக்ஷை: ஸ யுஜ்யதே॥

இத்யாதிஶாஸ்த்ராதிதி பாவ:। நிர்குண: ஆவிதயககுணஶூந்ய:। ஈஶ்வரஸ்ய தேப்யோ வைலக்ஷண்யம் விவ்ருணோதி-யதா முக்தஸ்யேதி। ஜ்ஞாநேந நிரஸ்தா(அ)வித்யஸ்யேத்யர்த:। ப்ரஜ்ஞாயதே நிஶ்சீயதே ஸம்பாவ்யத இதி ப்ரக்ருதிலீநஸ்யாபிமநஸம்பவே பஶ்சாத்பந்தஸம்பாவநேதி பாவ:। ஸதைவ முக்த இதி। காலத்ரயே(அ)பி க்லேஶதத்பலரஹித இத்யர்த:। ஸதைவேஶ்வர இதி। ஸதைவாப்ரதிஹதஸாமர்த்யவாநித்யர்த:।நந்வீஶ்வரே ந பாஹ்யம் ப்ரத்யக்ஷம் பாநம் ரூபாதிஶூந்யத்வாத்। நாபி மாநஸம் அந்யாத்மநோ(அ)ந்யமநோ(அ)யோஜ்யத்வாத்। அந்யதா சைத்ரஸ்ய மைத்ராத்மமாநஸஸ்யாப்யாபத்தே:। நாப்யநுமாநம் தத்ததோஷாத்। நபி ஶ்ருதி:, ஶ்ருதிப்ராமாணஸித்தௌ ஶ்ருத்யேஶ்வரஸித்தி:। ஈஶ்வரஸித்தௌ ச தத்ப்ரத்யக்ஷபூர்வகதயா ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யஸித்திரித்யந்யோந்யாஶ்ரயம் மந்வாநோ பௌத்த ஈஶ்வரே ப்ரமாணமஸ்தி ந வேதி ப்ருச்சதி-யோ(அ)ஸாவிதி। ஜீவேப்யோ பேதஸாதக: ஸதேஶ்வரத்வாதிரூப: ப்ரக்ருஷ்டஸத்வோபாதாநாத்। ப்ரக்ருஷ்டஸத்வஸம்பந்தாத் ஶாஶ்வதிக: ஸஹஜஸித்த:। ஸாக்ஷீ சேதா கேவலோ நிர்குணஶ்ச। இதி ஶ்ருத்யா நிருபாதிகஸச்சிந்மாத்ரதயா ஸித்தஸ்ய பகவத ஈஶ்வரத்வம் ப்ரக்ருதிஸம்பந்தோபாதிகமேவ காரநோபாதிரீஶ்வர இத்யாதிஶ்ருதேரிதி பாவ:। ஸ கிம் நிமித்த இதி? ஸ கிம் ப்ராமாணிக:? தாத்ருஶதர்மவாநீஶ்வரோ ந கேநாபி ப்ரமாணேந ஸேத்ஸ்யதீதி பாவ:। உத்தரம்- தஸ்யேதி। ஶாஸ்த்ரம் ஶ்ருத்யாதி:।புந: ப்ருச்சதி-ஶாஸ்த்ரம் புநரிதி। ஶாஸ்த்ரஸ்யைவ ப்ராமாண்யம் குத இத்யர்த:? உத்தரம்-ப்ரக்ருஷ்டேதி। ஈஶ்வரஸ்யோபாதிர்யத் ப்ரக்ருஷ்டம் ஸத்வம் தத்காரணகமித்யர்த:। காலத்ரயே(அ)ப்யநபிபூதஸத்வோபாதிகஸ்ய யதார்தப்ரத்யக்ஷரூபவாக்யார்தஜ்ஞாநே பாதகாபாவாத்। தாத்ருஶவாக்யார்தஜ்ஞாநஜந்யத்வேந ஶாஸ்த்ரஸ்ய ப்ராமாண்யமித்யர்த:। நந்வேவமந்யோந்யாஶ்ரய: ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யே ஸித்தே ஸத்வஸித்திஸ்தத்ஸித்தௌ ச தந்மூலகதயா ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யஸித்திரிதி சேந்ந, மந்த்ராயுர்வேதப்ராமாண்யவதீஶ்வரஸித்தே: ப்ராகேவ ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யஸித்தே:। மந்த்ராயுர்வேதவச்ச தத்ப்ராமாண்யம் ஆப்தப்ராமாண்யாதிதி। ஆப்தஸ்ய வேதகர்து: ப்ராமாண்யாத் யதார்தஜ்ஞாநவத்வாத் ப்ராமாண்யம் ஸ்வார்தகோசரப்ரமாஜநகத்வம் அநுமேயம் இத்யர்த:। நநு தர்ஹி அந்யோந்யாஶ்ரய: தத்ராஹ- மந்த்ரேதி । மந்த்ரோ விஷாதிநாஶக:। ஆயுர்வேதசிகித்ஸாஶாஸ்த்ரம் வேதஸ்தமேவ। தத்ர ஸம்வாதேந ப்ராமாண்யக்ரஹாத் தத் த்ருஷ்டாந்தேந வேதத்வாவச்சேதேந ப்ராமாண்யம் அநுமேயம் இத்யர்த:। தேந ந அந்யோந்யாஶ்ரய: ப்ராமாண்யக்ரஹார்தம் ஈஶ்வரநிஶ்சயஸ்ய அநபேக்ஷணாத் இத்யர்த:। மந்த்ராயுர்வேதவச்ச தத்ப்ராமாண்யம் ஆப்தப்ராமாண்யாத்। இதி ஸூத்ரதயா கௌதமேந வ்யவஸ்தாபிதத்வாத்। அத்ர து ப்ரக்ருஷ்டஸத்வஸ்ய ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யநிர்வாஹகதாமாத்ரம் உக்தம் இதி ந கோ(அ)பி தோஷ:। ஏதயோரிதி। விஷயதாஸம்பந்தேந ச பரமேஶ்வரத்வே க்ரமேண வர்தமாநயோ: ஏதயோ: ஶாஸ்த்ரோத்கர்ஷயோ: அநாதிநிமித்தநைமித்திகபாவ: ஸம்பந்த:। ஶாஸ்த்ரம் நைமித்திகம் ஸத்வோத்கர்ஷஶ்ச நிமித்தம் காரணத்வாத் இத்யர்த:। நிமித்தமாஹ-ஸதைவேதி। ஈஶ்வரஸ்ய அத்விதீயமபி ப்ரதிபாதயதி- தச்சேதி। நாஸ்தி ஸாம்யம் அதிஶயஶ்ச யஸ்மாத் தாத்ருஶம் இத்யர்த:। அதிஶயநிர்முக்தௌ ஹேதுமாஹ- யதேவேதி। யஸ்மாத் ஹேதோ: யதேவாதிஶயி நிரதிஶயம் ததேவ ததைஶ்வர்யம் ஸ்யாதிதி யோஜநா। ேவததேவ முக்யம் ஐஶ்வர்யம் இத்யர்த:। உபஸம்ஹரதி- தஸ்மாதிதி। ஐஶ்வர்யேண யத்ர விஶ்ராந்தி: ப்ராப்யதே ஸ ஈஶ்வர இத்யர்த:। ஸாம்யநிர்முக்தௌ ஹேதுமாஹ- ந சேதி। த்வயோரிதி। நவம் அல்பகாலஸ்தாயி, புராணம் தீர்ககாலஸ்தாயி। ஏவம் அஸ்து இத்யேவம் ரூபேண ஏகஸ்மிந்நர்தே க்வசித் த்வாப்யாம் துல்யாபிமதாப்யாம் காமிதே ஸதி ஏகஸ்ய ஏகதரஸ்ய ஸித்தௌ ஸங்கல்பஸித்தௌ இதரஸ்ய இச்சாவிகாதாத் ஊநத்வம் ந்யூநத்வம் ஸ்யாத்। அதோ ந ஸமாநாநேகேஶ்வரஸம்பவ இத்யர்த:। நநு உபயோ: ஸங்கல்பாத் நவத்வம் புராணத்வம் ச உபயமேவ பவது। தத்ராஹ- த்வயோஶ்சேதி। நநு யோகீஶ்வரயோரிவ தயோரபி ஸமாநஸங்கல்பஸம்பவே ந விருத்தார்தே யுகபத்காமநாபாதாத் ந உக்ததோஷ: இத்யாஶங்க்ய-ஏகோ தேவ:। ஏகமேவாத்விதீயம்। பூய: ஸ்ருஷ்ட்வா பதயஸ்த்வதேஶ: ஸர்வாதிபத்யம் குருதே। மஹாத்மா ந தத்ஸமஶ்சாப்யதிகஶ்ச த்ருஶ்யதே। இத்யாதி ஶ்ருதிபி:, நத்வத்ஸமோ(அ)ஸ்த்யப்யதிக: குதோ(அ)ந்யோ லோகத்ரயே(அ)ப்யப்ரதிமப்ரபாவ:। இத்யாதி ஸ்ம்ருதிபிஶ்ச ஸமாநாதிகப்ரதிஷேதாத், ததா கல்பநம் அப்ராமாணிகம் இத்யாஶயேந உபஸம்ஹரதி- தஸ்மாதிதி। தஸ்மாத் விருத்தார்தஸங்கல்பே விஸம்வாதாத் ஸமாநஸங்கல்பே ச மாநாபாவாத்।யஸ்ய க்லேஶாத்யபராம்ருஷ்டஸ்ய ஸாம்யாதிஶயவிநிர்முக்தம் ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிபுராணைஶ்சேதி ஶேஷ:।தஸ்ய புருஷவிஷேஶத்வம் உபஸம்ஹரதி- ஸ சேதி। ஸம்ஸாரிபுருஷேப்ய: ஸத்யஸங்கல்பத்வாதிநா விஶிஷ்யத இதி புருஷவிஶேஷ: ஸம்ஸாரிபுருஷவிலக்ஷண: இத்யர்த:। அத்ர ப்ரக்ருஷ்டஸத்வஸம்பந்தாதேவேஶ்வரஸ்யோத்கர்ஷகதநாஜ்ஜீவஸ்யாபி மநஸத்த்வக்ருத ஏவா(அ)பகர்ஷோ ந ஸ்வத:। இத்தம் சோபாதிபேதாஜ்ஜீவேஶ்வரவிபாக: ஸ்வதஸ்த்வபேத ஏவ।

தத்த்வமஸி ।

ஆதிவாக்யபோதித இதி பாஷ்யகாரஸ்ய கூடாபிஸந்தி:। கேசித்து ராமாநுஜாநுஸாரிண இத்தமபிப்ராயமஜாநந்தோ விஶேஷஶப்தாதிஸ்வாரஸ்யமாத்ரேணாந்யதாபாவமுபவர்ணயந்தி। ததாஹி – யத்யப்யாத்மந ஆகாஶஸ்யேவ உபாதிபேதை: ஜீவேஶ்வராதிரூபத்வஸம்பவேந லாகவாத்।

தத்த்வமஸி।

ஆதிஶ்ருதிபோதிதமைக்யமேவ। பேதநிந்தயா பேதஶ்ருதிதோ(அ)பேதஶ்ருதேரேவ பலவத்த்வாத்। அபேதஜ்ஞாநஸ்ய மோக்ஷபலகத்வஶ்ரவணாத்। ந பேதவாக்யாநி து ஆரோபிதபேதாநுவாதபராண்யேவ கார்யகாரணோபாதிவிஶிஷ்டயோஶ்ச ஜீவத்வேஶ்வரத்வே விஶிஷ்டைஶ்ச அநுகததர்மிண: ஸாமாந்யாத்மந: ஶுத்தஸ்ய பேத: ப்ராதிபாஸிகோ(அ)பேதோ வாஸ்தவ இதி வக்தும் ஶக்யம், ததாபி விஶிஷ்டஸ்ய அநதிரேகே ஜீவத்வேஶ்வரத்வபந்தமோக்ஷாதிஸாங்கர்யப்ரஸங்காத்। விஶிஷ்டஸ்ய அதிரேகே தஸ்ய மித்யாத்வேந விநாஶிதயா பந்தமோக்ஷஸாமாநாதிகரண்யோபபத்தே: பேதாபேதபக்ஷஶ்ச த்வைதமதேந அவிஶிஷ்ட:। த்வைதமதே(அ)பி தத்ததுபாதிவிஶிஷ்டயோ: வஸ்துத: பேதே(அ)பி சித்த்வாதிநா அபேதஸ்ய அங்கீகாராத்। தஸ்மாத் பேதஶ்ருதிஸித்த: ஸ்வரூபத: அந்யோந்யாபாவரூப: பேத ஏவ தயோரஸ்தி। பேதநிந்தாவாக்யாநி து வைதர்ம்யலக்ஷணபேதஸ்ய பாகாபரபர்யாயஸ்ய நிந்தாபராணி பேநபுத்புதாதீநாமிவ கிஞ்சிதவச்சேதேந கதஞ்சித்ப்ரதீயமாநஸ்ய அபாரமார்திகத்வாத்। ஆகாஶாதித்ருஷ்டாந்தா: அபி ஏதஸ்யைவ உபாதிகத்வஜ்ஞாபகா:। அபேதவாக்யாநி து துக்தஜலயோரிவ ஸம்மிஶ்ரணஸ்ய அக்நிவிஸ்புலிங்காதேரிவ அம்ஶாம்ஶிபாவேந பாரமார்திகஸ்ய அவிபாகலக்ஷணஸ்யைவ வா அபேதஸ்ய போதகாநி। மாநாநி ச தத்ர லவணோதகத்ருஷ்டாந்தவாக்யாநி। தஸ்மாந்நா(அ)கண்டோ வாக்யார்த: மாநாபாவாத்।

தந்ந ஸம்யக்। அயமேவ நோ(அ)நர்தோ யத் ஸம்ஸார்யாத்மதர்ஶநமித்யாதிநா வார்திககாரை: வஸ்துத: நித்யமுக்தஸ்ய ஆத்மந: ஸதா ஶுத்தஸ்ய கார்யகாரணோபாத்யவச்சேத்யத்வரூப: ஸ்வா(அ)(அ)பாஸத்வாரகோ விஶிஷ்டபாவ: ஏவ ஸம்பந்த:। ஸகலதந்நிவ்ருத்திஶ்ச மோக்ஷ இதி ப்ரதிபாதநாத் ந பந்தமோக்ஷயோ: ஸாமாநாதிகரண்யாநுபபத்தி:। பரம்பரயோபாத்யவச்சேத்யஸ்ய ஶுத்தஸ்ய நித்யத்வாத்। அத ஏவ ந தந்மதா(அ)விஶேஷோ(அ)பி பரேண। சித்தைகாமாத்ரவ்யக்தித்வஸ்ய கார்யகாரணோபாதீநாம் மித்யாத்வேந விஶிஷ்டமித்யத்வாதீநாம் சாநங்கீகாரேண ஸாம்யாஸம்பவாத்। தஸ்மாதத்ர இஷ்டாபத்தி:। கேஷாஞ்சித் ஸ்வபந்தாய க்ருத்யா யதா ததேதி ஸம்க்ஷேப:॥24॥

தத்ரேதி ।ஸர்வஜ்ஞேதி பாவப்ரதாநோ நிர்தேஶ:। பதார்தாநாம் ஸம்யக்ஜ்ஞாநமிதமஸ்யால்பமிதமஸ்யாதிகமிதி தாரதம்யேந வர்தமாநம் விருத்ததர்மாநமேகைகஸ்யாபேக்ஷயேஶ்வரே நிரதிஶயம் பவதி । ததேவ தத்ரேஶ்வரே ஸார்வஜ்ஞ்யா(அ)நுமாபகமித்யர்த:। ப்ரயோகஸ்து ஸார்வஜ்ஞ்யபீஜம் ஸாதிஶயமஸ்மதாதிஜ்ஞாநம் க்வசித்காஷ்டாப்ராப்தம் ஸாதிஶயத்வாத் பரிணாமவதிதி । யத்ர ச தத்காஷ்டாப்ராப்தம் ஸர்வஜ்ஞ ஏவ ஸம்ஸாரிபுருஷவிலக்ஷண இதி திக் ।

அதவா தத்ராநுமாநமபி ப்ரமாணமித்யாஶயவாநாஹ – தத்ர நிரதிஶயமிதி । தத்ர ஈஶ்வரே நிரதிஶயம் நிர்கதோ நாஸ்தி அதிஶய: யஸ்மாத் அந்யஸ்ய தாத்ருஶமந்யப்ரதியோகிகாதிக்யரஹிதம் காஷ்டாப்ராப்தம் ஜ்ஞாநதிகம் ஸாதிஶயாஸ்மதாதிஜ்ஞாநேநோக்தப்ரகரணேநாநுமிதம் । ததேவ ஸர்வஜ்ஞஸ்ய பகவதோ பீஜம் ப்ரமாணத்வாத்பீஜமிவ பீஜமநுமாபகம் । நிரதிஶயம் தஜ்ஜ்ஞாநம் க்வசிதாஶ்ரிதம் ஜ்ஞாநத்வாத் । அஸ்மதாதிஜ்ஞாநவத் । ஸ ச ஆஶ்ரய: லாகவாதேகோ நித்ய: ஸம்ஸாரிபுருஷவிலக்ஷண: இத்யேவாநுமாபகமிதி யாவத் । ஏகத்த்வே ச தத்ர ந ஸம்க்யாநாநாத்வவிரோதித்வாத் । கிந்து புருஷத்வயா(அ)வ்ருத்திநிரதிஶயஜ்ஜ்ஞாநத்த்வாவச்சிந்நாதிகரணதாவத்த்வம் । அத்மா(அ)நாத்மவ்ருத்திபிந்நது:கவதவ்ருத்தித்வித்த்வஶூந்யத்த்வம் வா । அத்ர பிந்நாநாமீஶ்வரகடாதித்வித்த்வஸ்யாவ்ருத்யந்தமீஶ்வரஜீவத்வித்வஸ்ய வாரணாய கடபடாதித்வித்த்வம் ச ஈத்ருஶம் ப்ரஸித்தமிதி திக் । நநு ஸ்வமதே தஸ்ய விஜ்ஜ்ஞாநமாநந்தம் இத்யாதிஶ்ருதிபிர்விஜ்ஞாநாதிஸ்வரூபதைவாங்கீக்ரியதே, ந விஜ்ஞாநாஶ்ரயத்வம் । அதோ பாதிதமநுமாநமிதி சேத் , ந ஸ்வமதே ப்ரகாஶரூபஸ்யாபி ஸூர்யாதே: ப்ரபாரூபப்ரகாஶாஶ்ரயத்த்வவத் । ஜ்ஞாநரூபஸ்யாபி தஸ்ய “ ந ஹி த்ருஷ்டுர்த்ருஷ்டேர்விபரிலோபோ வித்யதே “ இத்யாதிஶ்ருதிபிர்நித்யஜ்ஞாநாஶ்ரத்த்வாங்கீகாரேண பாதாபாவாத் । அத ஏவ ப்ரயோஜகத்வமபி ந , ஶ்ருதேரேவாநுகூலதர்கஸ்ய ஸத்வாத் । ஶ்ருத்யைகவசநஸ்ய ப்ரஹ்மஶிவநாரயணபரமாத்மேத்யாதிநாமாவகதிரபீத்யாஸ்தாம் விஸ்தர:॥25॥

ஸ பூர்வேஷாமிதி । ஸ ஈஶ்வர: பூர்வேஷாமபி ஸர்காதௌ உத்பந்நாநாம் ப்ரஹ்மாதீநாமபி ப்ராணிநாமஸ்மதாதீநாமபி ஜீவாநாம் குரு: க்ருணாத்யுபதிஶத்யபூர்வம் தர்ஶயதி, கும் ம்ருத்யும் ருத்நாதி பரிபாலநோபதேஶாதிநா வேதி குரு: । பிதா அந்தர்யாமிவிதயா ஜ்ஞாநோபதேஷ்டா ச ।

யோ ப்ரஹ்மாணம் விததாதி பூர்வம் யோ வை வேதாம்ஶ்ச ப்ரஹிணோதி தஸ்மை இத்யாதிஶ்ருதே: । குத: । காலேநாநவச்சேதாத் । அநாத்யநந்தத்வாதித்யர்த: । த்விபரார்த்தாதிகாலாயுஷோ7பரிகணநாதிதி யாவத் । ததாசாயம் பூர்ணத்வாத் பரமகுரு: । அந்யேசாஸ்யைவ ஜ்ஞாநஶக்த்யவதாரா இதி ஜ்ஞாநே அர்சிதா ஏவ பவந்தீதி பாவ: । ஏததபிப்ரேத்யைவாத்ர, பிதேதி பதமபஹாய குருபதமுபாத்தமிதி ஸம்க்ஷேப: ॥

அயமத்ர நிஷ்கர்ஷ: – ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிபுராணேஷு ஸர்வேஷாம் நாம்நாம் கேவலபரத்வப்ரதிபாதநாத் குணாதீத: பரமாத்மைவ ப்ரஹ்மவிஷ்ண்வாதிபதார்த: । யே து ஸத்யலோகாதிப்ரஹ்மாதயஸ்தே ஜீவவிஶேஷா ஏவ, ந து பரமேஶ்வரஸ்ய லீலாவதாரா: । அதாஶரீரஸ்ய ப்ரஹ்மண ஏதாஸ்தநவோ வாயுராதித்ய: காலோ(அ)ப: ப்ராணோ(அ)ந்நம் ப்ரஹ்மா விஷ்ணூ ருத்ர இத்யேகே அந்யமபித்யாயந்த்யேகே அந்யமித்யாதிமைத்ராயணீயஶ்ருதாவந்யத்ர ச ஶ்ருதௌ ப்ரஹ்மணோ மாயிகோ(அ)பி தேஹோ நாஸ்தி । அக்ந்யாதிதேஹா ஏவ தேஹா இதி நிர்தேஶேந ப்ரஹ்மணோ மாயிகலீலாவிக்ரஹஸ்யாப்யபாவாதஜ்ஞாபநாத் । அத ஏவ காலீபுராணாதௌ ந்ருஸிம்ஹவராஹஶரபாநாம் பரஸ்பரோபமர்த்யத்வம், ஶிவஸ்ய நாராயணோபதேஶ்யத்வம் மோஹபாரவஶ்யாதிகம், அந்யத்ர ச நாராயணஸ்ய ஶிவோபதேஶ்யத்வம் வ்ருந்தாஶாபாத்யாக்ராந்தத்வம் மோஹபாரவஶ்யாதிகம், ஶிவநாராயணயோர்த்வயோரபி சதுர்முகோபதேஶ்யத்வம் சதுர்முகஸ்யாதிக்யஞ்ச ஶ்ரூயதே । சதுர்முகஸ்ய ப்ரஹ்மணோ, யோ ப்ரஹ்மாணமித்யாதிப்யோ ஜீவத்வம் ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிஷு ஸ்புடமேவ । தஸ்மாந்ந தே லீலாவதாரா:, கிந்து ஜீவவிஶேஷா ஏவ உபாஸநார்தம் பரமேஶ்வரா உச்யந்தே இதி கேசித் । தந்ந ஸம்யக் । பக்தாநுக்ராஹகலீலாவிக்ரஹபோதகதாபிந்யாதிவிரோதாத் । கிந்து, பூய: ஸ்ருஷ்ட்வாபதயஸ்ததேஶ: ஸர்வாதிபத்யம் குருதே மஹாத்மேதிஶ்ருதேஸ்தல்லோகாதிபதித்வேந ப்ரஹ்மவிஷ்ணுருத்ராதீநாம் நாநாவிதாநாம் ஸ்ரஷ்ட்ருத்வேந பரமாத்மந: ஶ்ரவணாத் । ந்ருஸிம்ஹராமகோபாலதாபிநீகைவல்யாதி ஶ்ருதிஷு லீலாவிக்ரஹஸ்யாப்யாம்நாநாச்ச ப்ரஹ்மவிஷ்ணுருத்ரா த்விவிதா: – ஶ்ரௌதா: பௌராணாஶ்சேதி । தத்ர யே ஶ்ரௌதாஸ்தே ஸாக்ஷாத் பரமேஶ்வரஸ்யாவதாரா: । நிரவத்யத்வாதிஶ்ரவணாத் । யே புந: பௌராணா:, தே புநரவித்யாவத்விஷயகர்மதத்பலவத்த்வாத் ஸம்ஸாரிபுருஷவிஶேஷா ஏவ । ராகித்வாதீநாம் ஜீவலிங்காநாம் பஹுஶ: ஶ்ரவணாத் । அத ஏவ ந ஸாக்ஷாத் பரமேஶ்வரஸ்யாவதாரா யத்யபி ததாபி ஶக்திஶக்திமதபேதேநோபாஸநார்தமேவ பரமேஶ்வரஸ்யாவதாரா யத்யபி ததாபி ஶக்திஶக்திமதபேதேநோபாஸநார்தமேவ பரமேஶ்வரஸ்யோச்யந்தே, ந தத்த்வத: । ப்ரஹ்மவிஷ்ணுஶிவா ப்ரஹ்மந் ப்ரதாநா ப்ரஹ்மஶக்தய:* ததோ ந்யூநாஶ்ச மைத்ரேய தேவா யக்ஷாதயஸ்ததா ॥ ப்ரஹ்மவிஷ்ணுமஹேஶாநாம் ய: பர: ஸ மஹேஶ்வர இத்யாதிஸ்ம்ருதிபிஸ்ததா(அ)வகமாத் । அதோ யே(அ)பி ராமாதயஸ்தேஷாமவதாராஸ்தே(அ)பி ததைவ । தேஷாஞ்ச ஸர்வேஷாம் ஜீவத்வே(அ)பி பரமாத்மந்யேவாஹம்பாவாதீஶ்வராவதாரத்வம் ஸ்ம்ருதிஷூச்யதே । தே(அ)பி பரமேஶ்வரஶக்திவிஶேஷரூபதயா ப்ராய: பூர்ணத்வால்லீலயைவ பஹுவிதரூபேணாவிர்பவந்தி திரோபவந்தி சேத்யாஸ்தாம் விஸ்தர: । ஸூசிதஞ்சைதத் ப்ரக்ருதஸூத்ரேண பகவத: ஸர்வஜ்ஞத்வேந குருத்வப்ரதிபாதநாத் ப்ரஹ்மாதீநாஞ்ச ஶிஷ்யத்வேந ஸ்வதோ(அ)ஜ்ஞத்வஜ்ஞாபநாதித்யபரே வர்ணயந்தி ॥ ததபி ந ஸம்யக் । பக்திப்ரவர்த்தகதந்த்ரபுராணேதிஹாஸாதீநாமாநர்தக்யப்ரஸங்காத் । அதோ வஸ்துதோ விசித்ராநேகஶக்திமத்த்வேநேஶ்வரத்வாத் ஸர்வஸமர்தஸ்ய பக்தாநுக்ரஹாதிநிமித்தம் தத்தத்ர்ரூபேண ஸ்வேச்சயைவ மஹதல்பகார்யகர்த்த்ருத்வமேவோசிதம் । அந்யதா விசித்ராநந்தஶக்திமத்த்வாதிரூபேஶ்வரத்வாநுபபத்தே: । அதோ த்வைவித்யே மாநாபாவாதவதாரிணோ(அ)வதாரேஶ்யோ(அ)திகத்வேந குருத்வவ்யபதேஶஸ்யாபி ஸம்பவாத் । மைத்ராயணீயஶ்ருதௌ து ஸ்வாத்ருஷ்டாரப்தபோகார்ஹஶரீராபாவஸ்யைவ விவக்ஷணாந்ந கோ(அ)பி தோஷ இதி ந ததா । ததாஹி । யத்யபி, ஏகமேவாத்விதீயம் , ஏகோ தேவ: ஸர்வபூதேஷு கூட: ஸர்வவ்யாபீ ஸர்வபூதாந்தராத்மேத்யாதிஶ்ருதிபிர்நிர்குண ஏகரூப ஏவ, ததாபி, ஏகோ வஶீ ஸர்வபூதாந்தராத்மா ஏகம் ரூபம் பஹுதா ய: கரோதி, அஜாயமாநோ பஹுதா விஜாயதே இத்யாதிஶ்ருதிபிரந்தர்யாமிபஹிர்யாமிபேதேந த்விவித: । தத்ரா(அ)ந்தர்யாமீ அந்த: ஸ்தித்வா ப்ரேரக: । ஏஷ ஏவாத்மா(அ)ந்தர்யாம்ய(அ)ம்ருத இதி ஶ்ருதே: । ஈஶ்வர: ஸர்வபூதாநாம் ஹ்ருத்தேஶே(அ)ர்ஜுந திஷ்டதீதி ஸ்ம்ருதேஶ்ச । ஸ ச சிதசிதோ: ப்ரேரகத்வாச்சிதந்தர்யாமீ, அசிதந்தர்யாமீ சேதி த்விவித: । உபாஸகாநாம் ஸவிக்ரஹ: ப்ரதிபாதி, அந்யேஷாம் து சிந்மாத்ரரூபேணாபி ப்ரதிபாதி । பஹிர்யாமீ பஹி: ஸ்தித்வா நியாமக: । யதா(அ)வதாராதி: ப்ரஸித்த: ஶாஸ்த்ரலோகயோ: । ஸோ(அ)பி நித்யவிபூதிநிலயோ லீலாவிபூதிநிலயஶ்சேதி த்விவித: । தத்ராத்யோ(அ)வதாரீ ப்ராகுக்த: । த்விதீயோ(அ)பி வ்யூஹாவதாரபேதேந த்விவித: । தத்ர வ்யூஹோ விதாதிப்ரதாத்ருஸ்ருஷ்ட்யாதிமாத்ரஸம்பாதககுணத்வயமாத்ரவ்யஞ்ஜகவிக்ரஹவாந் । ஸ ஏவ ப்ரஹ்மாதிரூப: ஸந் ஸர்வதேஹேஷு வ்யாப்ய ஸ்தித: । ஸர்கஸ்திதிப்ரலயே ப்ரஹ்ம ஸ்வயம் பவதி । ஷாட்குண்யபரிபூர்ணோ(அ)ஸௌ வாஸுதேவ: ஸநாதந: * த்ரிதா க்ருத்வாத்மநோ ரூபம் சதுர்தா குருதே ஜகத் ॥ அந்தர்யாமித்வமாபந்ந: ஸர்கே ஸம்யக் கரோதி ஹீத்யாதிஸ்ம்ருதே: । அவதாரஸ்து ஸ்வஸங்கல்பபூர்வகபராதீநவ்யக்தீக்ருததேஹோ பக்தவாத்ஸல்யாத்யநேககுணோல்பண:। மாயா ஹ்யேஷா மயா ஸ்ருஷ்டா யந்மாம் பஶ்யஸி நாரத * ஸர்வபூதகுணைர்யுக்தம் ந து மாம் த்ரஷ்டுமர்ஹஸீத்யாதிபகவதுக்தே: । ஸோ(அ)பி விபவார்சாதிபேதேந த்விவித: । தத்ர விபவாவதாரோ கமநாகமநஸம்ஶ்லேஷயோக்யம் யதா பவதி ததா திவ்யம் தேஹம் ப்ரகடயந் ஸ்தித: । ஸோ(அ)பி ஸ்வரூபாவேஶபேதேந த்விவித: । தத்ர ஸ்வரூபாவதார: ஸர்வேஶ்வர: ஸ்வீயாப்ராக்ருதரூபமிதரஸஜாதீயதயா ப்ரகடயந் ஸ்தித: । ஸோ(அ)பி மநுஜாமநுஜபேதேந த்விவித: । தத்ர மநுஜோ ராமக்ருஷ்ணாதிர்நராக்ருதி: । கூடம் பரம் ப்ரஹ்ம மநுஷ்யலிங்கமித்யாதிப்ரமாணாத் । அமநுஜஸ்தவ்யதிரிக்தோ தேவதிர்யகாதி: யதோபேந்த்ரமத்ஸ்யாதி: । ஆவேஶா(அ)வதாரோ(அ)பி ஸ்வரூபஶக்த்யாவேஶபேதேந த்விவித: । தத்ர ஸ்வரூபாவேஶா(அ)வதார: கேஷுசிச்சேதநேஷு ஸ்வேந ஸந்நிதீபூய ஸ்தித: । ஶக்த்யாவேஶாவதார:, ததைவ ஶக்த்யா ஸந்நிதீபூயஸ்தித: । தத்ராத்ய: கபிலாநந்தவ்யாஸபரஶுராமப்ரப்ருதி: । த்விதீய: ப்ருதுவந்வந்தரிப்ரப்ருதி: । ஸ்வஶக்திலேஶாத்ருதபூதஸர்க இத்யாதிஸ்ம்ருதே: । ஏவம், யத் யத் விபூதிமத் ஸத்த்வம் ஶ்ரீமதூர்ஜிதமேவ வா * தத்ததேவாவகச்ச த்வம் மம தேஜோம்(அ)ஶஸம்பவமித்யாதிநா பகவதோக்தா ஆதுநிகா அபி மஹாநுபாவா மந்தவ்யா: । அர்சகபராதீநாத்மஸ்திதி: ஸோ(அ)பி க்ருஹாயதநபேதாத் த்விவித: । தத்ர க்ருஹார்ச்சாவதார உபாஸகைர்க்ருஹதேவாலயாதௌ பூஜ்யத்வேந ஸ்தாபிதா மந்த்ராதிஸம்ஸ்க்ருதா மூர்த்தி: । அவதாரத்வம் து தஸ்மிந் மந்த்ராதிபலத: ஸந்நிதீபூய பகவதோ(அ)வஸ்தாநாத் । ஆயநார்சாவதாரஸ்து ஶாலக்ராமாதிஷு ஸ்வஸம்கல்பாதிநா ஸந்நிதீபூய ஸ்தித: । அத ஏவ தேஷாம் பரமாத்மத்வேந பூஜாத: பலலாப உச்யதே ஶாஸ்த்ரேஷு । அயம் விஶேஷ: । யத்யபி சராசரேஷு ஸர்வேஷ்வபி ஸ ஏவ ஶக்த்யா ஸந்நிஹித இதி ஸர்வஸ்ய ததாத்மத்வமுக்தம் விஷ்ணுபுராணாதிஷு, ஏக: ஸமஸ்தம் யதிஹா(அ)ஸ்தி கிஞ்சித் ததச்யுதோ நாஸ்தி பரம் ததோ(அ)ந்யத் * ஸோ(அ)ஹம் ஸ ச த்வம் ஸ ச ஸர்வமேததாத்மஸ்வரூபம் த்யஜ பேதமோஹமித்யாதிநா । ததா(அ)பி விசித்ரகார்யாநுகூலஶக்த்யா தேஷ்வஸந்நிதாநாந்ந தேஷாமவதாரத்வவ்யபதேஶ:, கிந்து ஜீவத்வேநாஸ்மதாதிதுல்யாநாமபி ப்ருதுப்ரப்ருதீநாமேவ விசித்ரஶக்திதர்ஶநாத் । க்ருஷ்ணாதீநாம் து ந ஶக்த்யாவேஶமாத்ரேண ததாத்வம் । உக்தப்ரமாணவிரோதாத் । ஸச்சிதாநந்தவிக்ரஹம் பஞ்சபதம் வ்ருந்தாவநபூருஹதலாஸீநமித்யாதிஶ்ருத்யா ஸ்வரூபவிபவாவதாரத்வஜ்ஞாபநாச்ச । ஏவம் ப்ரஹ்மவிஷ்ணுருத்ராணாமபி போத்யம் । ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யாத் । அவதாரத்வாதேவ ச ப்ரஹ்மாதீநாம் ராமாதீநாம் ச, லோகவத்து லீலாகைவல்யந்யாயேந ஸ்வீயமைஶ்வர்யம் ப்ரகடயிதும் மநுஷ்யாதிலிங்கைர்வ்யவஹரணே(அ)பி ஶிஷ்யத்வே(அ)பி ச ந ஹாநி: । ஜீவலிங்காநாம் தேஷாமந்யதாஸித்தத்வேந ஜீவத்வாஸாதகத்வாத் । அத ஏவ தத்ரைகதராலம்பநேநாந்யதரஸ்யாபகர்ஷம் வர்ணயதாம் துர்கதிரபி । ஏததபிப்ராயேணைவ ஶ்ரூயதே வாயுபுராணாதிஷு । தபஸா தோஷயித்வா து பிதரம் பரமேஶ்வரம் * ப்ரஹ்மநாராயணௌ பூர்வம் ருத்ர: கல்பாந்தரே(அ)ஸ்ருஜத் ॥ கல்பாந்தரே புரா ப்ரஹ்மா விஷ்ணுருத்ரௌ ஜநாந ஹ * விஷ்ணுஶ்ச பகவாம்ஸ்தத்வத் ப்ரஹ்மாணமஸ்ருஜத் புந: ॥ நாராயணம் புநர்ப்ரஹ்மா ப்ரஹ்மாணம் ச புநர்பவ: * ஏவம் கல்பேஷு கல்பேஷு ப்ரஹ்மவிஷ்ணுமஹேஶ்வரா: ॥ பரஸ்பரஸ்மாஜ்ஜாயந்தே பரஸ்பரஜயைஷிண:* தத்தத்கல்பாந்தவ்ருத்தாந்தமதிக்ருத்ய மஹர்ஷிபி: ॥ ப்ரபாவ: கத்யதே தேஷாம் பரஸ்பரஸமுத்பவாத் * அயம் பரஸ்த்வயம் நேதி ஸம்ரம்பாபிநிவேஶிந: * யாதுதாநா பவிஷ்யந்தி பிஶாசாஶ்ச ந ஸம்ஶய இத்யாதிநா । ஏவம் கீதாயாம் ராமக்ருஷ்ணாதீநாமபகர்ஷப்ரதிபாதநே ஶ்ரூயதே நிந்தா, அவஜாநந்தி மாம் மூடா மாநுஷீம் தநுமாஶ்ரிதமித்யாதிநா । ஸ்வரூபவிபவாவதாரத்வேந தத்பேதாபகர்ஷாதிப்ரதிபாதநஸ்யாந்யாய்யத்வாதித்யபிப்ராயாத்। ஏதேந யதா பூமௌ பீஜாங்குரத்ருமா: । த்ருமே ச பலஶலாடவ: । ததா ஶுத்தசைதந்யே பரமாத்மநி ஈஶஸூத்ரவிராஜ: விராஜி ச மத்ஸ்யகூர்மக்ருஷ்ணாதயோ(அ)ஸ்மதாதயஶ்ச । யதா பலாந்தர்கதே பீஜே த்ருமப்ரஸவாஸாமர்த்யமஸ்தி, ந ஶலாடவந்தர்கதே । ஏவம் க்ருஷ்ணாதிஷு ஜகத்ஸ்ருஷ்டிஸாமர்த்யம், நாஸ்மதாதிஷு । யதா பீஜாதயோ பூமாத்ரா: ஸத்தாவிஶிஷ்டஶக்தியோகாத் பூவாபூரிதா அங்குராதிபாவம் ப்ரதிபத்யந்தே ஏவமீஶாதயோ(அ)பி சிந்மாத்ரா ஏவ ஸந்தோ மாயாஶக்தியோகாச்சிதாபூரிதா: ஸூத்ராதிபாவம் । தத்ராஸ்மதாதீநாம் க்ருஷ்ணாதிபாவ: கீடப்ருங்கந்யாயேந பாவநாஜந்ய: । விராஜாதிபாவஸ்து லவணோதகந்யாயேந மந:ப்ரணிதாநப்ராப்ய: । உபாதாநோபாதாநபாவத்வாபாவஸத்பாவாப்யாம் ததா(அ)வகமாதிதி கல்பநம் ந ப்ராமாணிகமித்யபி மந்தவ்யம் । ஈஶலிங்காநாம் பலவத்த்வாதித்யாஸ்தாம் விஸ்தர: ॥ 26 ॥

தஸ்ய நிருபாதிகஸ்யேஶ்வரஸ்ய ப்ரணவ: அகண்டோங்கார:, வாசக: ரூட்யா போதகம் நாம ஸம்ஜ்ஞாரூபகம் । அத்ருஷ்டவிக்ரஹோ தேவோ பாவக்ராஹ்யோ மநோமய: * தஸ்யோங்கார: ஸ்ம்ருதோ நாம தேநாஹூத: ப்ரஸீததி இதி யோகியாஜ்ஞவல்க்யாதிஸ்ம்ருதே: । ௐ தத்ஸதிதி நிர்தேஶோ ப்ரஹ்மணஸ்த்ரிவித: ஸ்ம்ருத இதி பகவதுக்தேஶ்ச । அத்ருஷ்டவிக்ரஹ: அஶ்ருதஶரீர:, பாவக்ராஹ்ய: பக்திக்ராஹ்ய: । அத ஏவ மநோமய: மநோ(அ)பிலஷிதாகார: । அத வா தஸ்ய ஸ்வேச்சசாங்கீக்ருதவிக்ரஹாவச்சிந்நஸ்ய ப்ரஹ்மாதிமூர்த்தித்ரயாத்மகத்வேந ஶ்ருதஸ்யேஶ்வரஸ்ய ப்ரணவ:, அஶ்ச உஶ்ச மஶ்சேத்யகாராத்மா அகண்டோங்கார: । அகாரம் ச உகாரம் ச மகாரம் ச ப்ரஜாபதி: * வேதத்ரயாத் ஸமுத்த்ருத்ய ௐங்காரம் நிர்மமே புரா இதி மநுநோக்தே: । வாசக: ப்ரத்யேகஶக்த்யா போதகம் நாம யௌகிகம் । அகாரம் ப்ரஹ்மாணம், உகாரம் விஷ்ணும், மகாரம் ருத்ரமிதி ஶ்ருதே: । அத்ர ப்ரதிபத்யஸ்யேஶஸ்யைகத்வே(அ)பி பதார்ததாவச்சேதகாநாம் பேதேந த்வந்த்வ: । தஸ்யைவ ப்ராதிபாஸிகபேதேந வா த்வந்த்வ: । தத்ர பேதாபேதயோஸ்து மாநம், ப்ரஹ்மாணமேவ விஷ்ணுமேவ ருத்ரமேவ விபக்தாம்ஸ்த்ரீணி வா விபக்தாநீத்யாதி ஶ்ருதி: । அகண்டா(அ)ர்தபக்ஷே து தஸ்ய ஜீவபரயோரபேதரூபாகண்டார்தஸ்ய பரமாத்மந: ப்ரணவ:, அகண்ட ஏவோங்கார:, வாசக: । அகாரஸ்ய ஜீவே, மகாரஸ்ய ப்ரஹ்மணி, உகாரஸ்ய பேத இதி ப்ரத்யேகஶக்த்யா போதகம் நாம யோகிகமேவ । அகாரேண மாமாத்மாநமந்விச்ச மகாரேண ப்ரஹ்மணா அநுஸம்தத்யாதுகாரேணாவிசிகித்ஸாந்நித்யாதிஶ்ருதே: । அத்ர ஸமஸ்தம் வ்யஸ்தம் – த்வாம் ஶரணத க்ருணாம்யோமிதி பதமிதி ஸ்ம்ருதே: । ஸர்வேஷாம் பக்ஷாணாம் யுக்தத்வே(அ)ப்யயம் பக்ஷோ யுக்ததம: । தத்த்வமஸீத்யாதிமஹாவாக்யபோதிதாபேதஸ்ய லாபாத் । தாபிந்யாதௌ ததைவ வ்யுத்பாதநாச்ச । அத ஏவாஸ்மண்டாத் ஸகண்ட ஏவோங்காரோ மநுநாவ்யாத்ருத: । தந்த்ரே ச, ஹம்ஸ இத்யஜபாம் நித்யம் ஶ்வாஸப்ரஶ்வாஸகாம் புத:* விபரீதாம் து தாம் க்ருத்வா ஸோ(அ)ஹமேகத்வஸித்தயே ॥ அந்யோ(அ)ந்யம் ஸஹயோர்லோபாத் ஸித்த்யஸ்யோங்காரஶப்தக: * அபூர்வோ(அ)யமுபாஸ்யாத ப்ரஹ்ம ஸத்யோ பவேந்நர: ॥ கேவலோ(அ)யம் யதேரேவ ஸஹகஞ்சுகித: புந: * உபாஸ்யோ(அ)யம் மநுஷ்யாணாம் ஸர்வேஷாம் யதிநாம் மத இத்யபேதார்தகா(அ)ஜபாமூல உக்த: । அஸ்மிந் பக்ஷே ச அஶ்சாஸௌவுஶ்சேத்யாதிகர்ம்மதாரய ஏவ । அபேதஸ்ய ப்ரதிபாதயிஷிதத்வாத் ॥

அத்ராயம் நிஷ்கர்ஷ: । ப்ரணவோ ந கவாதிவத் கேவலம், ரூடம் நாம । அவயவஶக்த்யா(அ)வயவார்தஸ்யாபி போதநாத் । நாபி பாசகாதிபதவத்யௌகிகமேவ । ரூட்யா(அ)கண்டிதார்தஸ்யாபி போதநாத் । நாபி பங்கஜாதிபதவத் யோகரூடம் । யௌகுகார்தாந்விதரூட்யர்தாவச்சிந்நஸ்யைகஸ்யாபோதநாத் । நாபி சைத்ராதிபதவச்சரீரஶக்தவிஷ்ண்வாதிபதபர்யாயாணாம் அகாராதீநாமபி ஶரீரஶக்தாநாமாத்மநி லாக்ஷணீகத்வாத் ததாத்மோங்காரோ லக்ஷகம் நாம ஸர்வம் வேத்தி விஷ்ணுரித்யாதௌ ஜ்ஞாநாஶ்ரயத்வஸ்ய ஶரீரே பாதேந விஷ்ண்வாதிபதாநாமாத்மந்யேவ ஶக்த்யங்கீகாராத் தாத்பர்யாணாமபி அகாராதிபதாநாமாத்மநி ஶக்தேரேவாங்கீகாராத் । ௐங்காரநிவிஷ்டாகாராதீநாம் ஶாஸ்த்ரக்ருஹீதஸங்கேதேந அஜ்ஞாதார்தஜ்ஞாபகாநாமஸதி பாதகே பலவத்தரே லாக்ஷணிகத்வாயோகாச்ச । ந விதௌ பர:ஶப்த இதி ந்யாயாத் । தஸ்மாந்மண்டபாதிபதவத் ரூடயௌகிகம் । ஸமுதாயஶக்த்யவயவஶக்திப்யாம் ப்ரத்யேகமேவ ரூட்யர்தாவயவார்தயோர்போதஜநநாத் । யதா மடபபதம் மண்டபே ஶேதே இத்யாதௌ ஸமுதாயஶக்த்யா ஸ்தண்டிலமேவ போதயதி, ந மண்டபாயிநம் । மண்டபம் போஜயேத்யாதௌ த்வவயவஶக்த்யா மண்டபாயிநமேவ போதயதீதி ந ஸ்தண்டிலம் । ஏவம் ப்ரணவோ(அ)பி ஸமுதாயஶக்த்யா நிருபாதிகமேவேஶ்வரம் போதயதி, ப்ரத்யேகஶக்த்யா ப்ரஹ்மாதீந் அபேதஞ்ச போதயதீதி திக் ॥

அத்ர ப்ரணவஸ்ய வாசகத்வகதநாதீஶ்வரோ வாச்ய இதி லப்தம் । ஸோ(அ)யம் வாச்யவாசகதாபாவ: ஸ்வரூபஸம்பந்தவிஶேஷோ(அ)திரிக்தோ விபாகரூபோ வா, யோ(அ)ர்த: ஸ ஶப்த:, ய: ஶப்த: ஸோ(அ)ர்த இதி ஶப்தார்தயோராஹார்ய(அ)ந்யோந்யாபேதாத்யாஸரூபேணேஶ்வரஸங்கேதேந, ௐமித்யேததக்ஷரமிதம் ஸர்வம், ௐமித்யேகாக்ஷரம் ப்ரஹ்மேத்யாதிஶ்ருதிஸ்ம்ருதிமூலகேந த்யோத்யதே । ந து நையாயிகாநாமிவ ஜந்யதே । ஈஶ்வரஸ்ய ஸ்வதந்த்ரதயா ஸர்காந்தரே ததீயஸங்கேதபேதேந ஶப்தா(அ)ர்தபேதப்ரஸங்காத் । ஏதந்மதே ச ஸத்கார்யவாதஸ்யா(அ)ங்கீகாராத் ஸம்பந்தஸ்ய ஸதா ஸமாநரூபதயா ப்ரலயோ(அ)பி வித்யமாநஸ்ய ஸர்காந்தரே ப்ரகாஶநாந்ந தோஷ இதி ஸம்க்ஷேப: ॥

நநு பவத்யேவம் வாச்யவாசகபாவஸ்ததா(அ)பி கதம் ப்ரணவஸ்யைவாத்ரா(அ)(அ)தர: । ந ச பரமாத்மமந்த்ரத்வவிஶேஷாதிதிவாச்யம் । ஸகுணஶிவராமா(அ)(அ)தீநாமபி பரமாத்மத்வேநைவோபாஸ்யதயா தத்ததாராதநப்ரணவாந்யமந்த்ராணாமபி பரமாத்மமந்த்ரத்வஸ்ய தத்தத்ரூபாகர்ஷணரூபபலஸ்ய ச அதிகஸ்ய தத்தத்தாபிந்யாதிஷு ப்ரதிபாதநாத் । அதஸ்தத்வாசகஸ்தந்மந்த்ர இத்யேவ வக்தும் யுக்தமிதி சேத் ஸத்யம் । யத்யப்யேவம் ததா(அ)பி தத்யதா ஶங்குநா ஸர்வாணி பர்ணாநி ஸம்த்ருணாஸ்யேவமேவோங்காரேண ஸர்வா வாக் ஸம்த்ருண்ணா இதி ஶ்ருத்யா ருக்வேத: ஸ்யாதகாராத்ய உகாராந்தம் யஜுர்மதம் * ஸாமவேதோ மகாராந்த: ஸர்வக்ராஹீ ததோ த்ருவ: ॥ ஷடங்கந்யாயமீமாம்ஸா புராணம் ஸ்ம்ருதிபூர்வகம் * வேதே(அ)ந்தர்பூதமேவ ஸ்யாத் ஸர்வவேதாஶ்ச தாரகா: * அஹயோர்மத்யகா வர்ணா லக்ஷௌ கஷலகௌ யத: ॥ அகார: ப்ரக்ருதிஸ்தத்ர ஹகார:ப்ரக்ருதிர்மதா * ததா ப்ரணவகோகாரோ ஜீவாத்மா புருஷ: ஸ்ம்ருத: ॥ உகார: ப்ரக்ருதிரூபத்வாத் ப்ரக்ருதி: ஸஹரூபிணீ* பும்ப்ரக்ருத்யாத்மகா வர்ணாம்ஸ்தஸ்மாதம்மத்யகா: ஸதா ॥ க்ஷரா(அ)க்ஷரபரோ தேவோ மகார: பரமேஶ்வர இத்யாதிஸ்ம்ருத்யா ச ஸர்வேஷாமாநுபூர்வீவிஶேஷவிஶிஷ்டவர்ணரூபாணாம் மந்த்ராணாம் ப்ரணவ ஏவாந்தர்பாவிதத்வாத் ததாராதநேநைவ ஸர்வாராதநதத்பலே ஸ்த இத்யபிப்ரேத்ய, ஏதத்வைஸத்யகாம பரஞ்சாபரஞ்ச ப்ரஹ்ம யதோங்கார: யஶ்சந்தஸாம் ருஷபோ விஶ்வரூப: । ஓமிதீதம் ஸர்வம், ஸர்வே வேதா யத் பதமாமநந்தி, ஏததாலம்பநம் ஶ்ரேஷ்டம் தநுர்க்ருஹீத்வோபநிஷதம் மஹாஸ்த்ரம் ப்ரணவோ தநு:, ஏதத்வை மஹோபநிஷத், ப்ரஹ்மஸம்ஸ்தோ(அ)ம்ருதத்வமிதி, ப்ரணவேநைவ தஸ்மிந்நவஸ்திதா ௐங்காரே பரே ப்ரஹ்மணி பர்யவஸிதோ பவேத் ப்ரணவமேவாநுஸந்தத்யாதித்யாதிஶ்ருதிபி: ஶ்ரேஷ்டத்வமபிஸந்தாய தஸ்யைவ முமுக்ஷுஜநாராத்யத்வப்ரதிபாதநாத் । உதாஹ்ருதயாஜ்ஞவல்க்யஸ்ம்ருதௌ, மநோமயஸ்தேநாஹ்ருத இதி பதாப்யாம் த்யாநவிஶேஷயோகேந தத்தத்ரூபாகர்ஷகத்வஜ்ஞாபநாச்ச ஸர்வமந்த்ரரூபத்வஸர்வமந்த்ரபலதாத்ருத்வாதிஹேதுபி: ஸர்வாதிகோ(அ)யமேவேதி, தஸ்ய வாசகஸ்தந்மந்த்ர இதி । விஹாய தஸ்ய வாசக: ப்ரணவ இத்யுக்தம் । அந்யே மந்த்ராஶ்சைதந்மந்த்ரவ்யாக்யாரூபா அதிகாரிவிஶேஷாராத்யரூபா இத்யநவத்யம் । உபாதிபேதேநா(அ)ப்யுபாஸ்யபேதோ வ்யாவஹாரிகோ(அ)பி நாஸ்தி । நாத்ர காசந பிதாஸ்தி, நைவாத்ர காசந பிதா(அ)ஸ்தீத்யாதிஶ்ருதேரிதி ஸூசயிதும் தஸ்யேதி வ்யஸ்தைகவசநநிர்தேஶ: । தஸ்ய வாசக ௐமிதிவிஹாய தஸ்ய வாசக: ப்ரணவ இதி நிர்தேஶஸ்து ௐமித்யஸ்யாதிரஹஸ்யத்வேந கோப்யத்வாய । அத கஸ்மாதுச்யதே ப்ரணவ: ? யஸ்மாதுச்சார்யமாண ஏவ ருக்யஜு: ஸாமா(அ)தர்வாங்கிரஸ: ப்ரஹ்ம ப்ரஹ்மணேப்ய: ப்ரணாமயதி நாமயதி ச தஸ்மாதுச்யதே ப்ரணவ இதி । ப்ரணவஶப்தம் வ்யுத்பாதயந்த்யா: ஶ்ருத்யா அநுஸாராத் தத்ததர்தகமந்த்ராந்தரேணா(அ)பி பஹ்வீபாவஸூசநாயேதி திக் ॥ யத்யப்யேவம் ததா(அ)பி, தஜ்ஜப இத்யத்ர லக்ஷிதலக்ஷணயா ப்ரணவோபஸ்தாபிதஸ்ய ௐமித்யஸ்யைவ முக்யதயா க்ரஹணம் । அத கஸ்மாதுச்யதே ௐங்கார இத்யாதிஶ்ருத்யா தஸ்யைவ விஶிஷ்டபலதத்வேந மந்த்ரராஜத்வேந சாபிஷிக்தத்வாதிதி திக்॥27॥

தஜ்ஜப இதி தஸ்ய ப்ரணவஸ்ய ஜப: விதிவதுச்சாரணம், ததர்தஸ்ய ப்ரணவார்தஸ்ய அசிந்த்யைஶ்வர்யஶக்தியுக்தஸ்ய பரமாத்மநோ பாவநம் ப்ரக்ருதிதத்கார்யபுருஷேப்யோ விவேகேநாநுஸந்தாநம் । வ்யக்தாவ்யக்தே ச புருஷஸ்திஸ்ரோ மாத்ரா: ப்ரகீர்திதா:* அர்தமாத்ரா பரம் ப்ரஹ்ம ஜ்ஞேயமத்யாத்மசிந்தகைரித்யாதிகருடவாக்யேப்ய: । அதவா ததர்தஸ்ய பரமாத்மந: பூர்ணஸ்ய பாவநம் ஜீவாபேதேந புந: புநஶ்சேதஸி நிவேஶநம் । தமேதமாத்மாநம் ௐமிதி ப்ரஹ்மணைகீக்ருத்ய ப்ரஹ்ம வாத்மநோமித்யேகீக்ருத்ய இதி ஶ்ருதே: । வஸ்துதஸ்து, அகாரேண மமாத்மாநமந்விஷ்ய மகாரேண ப்ரஹ்மணா(அ)நுஸம்தத்யாத் உகாரேணா(அ)விசிகித்ஸித இத்யாதிஶ்ருதேஸ்ததர்தஸ்ய ஜீவபரமாத்மநோரபேதஸ்யைதந்மதே த்ரவ்யகுணயோரிவாவிநாபாவரூபஸ்ய பாவேந சிந்தநமித்யர்த: । ஜபபூர்வகம் பாவநம் கர்த்தவ்யம் । ப்ரணவேந பரம் ப்ரஹ்ம த்யாயீத நியதோ யதி: * ஜபம்ஶ்ச ப்ரணவம் நித்யம் ப்ரஹ்மவிஷ்ணுஶிவாத்மகம் ॥ கோடிஸூர்யஸமம் தேஜோ த்யாயேதாத்மநி நிர்மலமித்யாதிஸ்ம்ருதே: । ததேவம் பக்தியோகேந பகவதநுக்ரஹஸ்தத: பரவைராக்யாதஸம்ஜ்ஞாதஸமாதிலாப: ॥ 28 ॥

ததஸ்த்ரிவிதயோகரூபாதீஶ்வரப்ரணிதாநாத் ப்ரத்யக்சேதநாதிகம: । ப்ரதீபம் விபரீதமஞ்சதி விஜாநாதீதி ப்ரத்யகத்ர ப்ராந்தோ ஜீவபதாபிதேய:, சேதநோ(அ)த்ர, நித்யோ நித்யாநாம் சேதநஶ்சேதநாநாமிதிஶ்ருதிப்ரமித ஈஶபதாபிதேய: । தயோரதிகம: ஸாக்ஷாத்கார: । ஸ ச தத்ர ஜீவஸ்ய ஸ்வஸ்ய, நாஸ்மி ந மே நா(அ)ஹமித்யாத்யாகாரோ ரூட: ஸாக்ஷாத்கைவல்யஹேது: । தமேவ விதித்வா(அ)திம்ருத்யுமேதீத்யாதிஶ்ருதே: । விரோதிவிஷயகத்வேந ஸ்வாஜ்ஞாநோச்சேதக்ஷமத்வாச்ச । ஈஶஸ்ய ச ஸர்வகல்யாணகுணபூர்ண: ஸர்வநியந்தா ப்ரக்ருதிதத்கார்யததபிமாநிபுருஷேப்யோ பிந்ந இத்யாகார: பரோக்ஷோ, வாஸுதேவ: ஸர்வமித்யாகாரோ வா யதாதிகாரம் பரோக்ஷோ(அ)பரோக்ஷோ வா ரூடோ பக்தாநுக்ரஹா(அ)ர்தமபிவ்யக்தஸாக்ஷாத்காரோ(அ)பரோக்ஷோ(அ)ர்ஜ்ஜுநமுசுகுந்தப்ரஹ்லாதாதீநாம் ஶ்ரீக்ருஷ்ணநரஸிம்ஹரூபோ வா யத்யபி ந ஸாக்ஷாத்கைவல்யஹேது: ஸம்பவதி । அவிரோதித்வேந தஸ்ய ததஜ்ஞாநநாஶே(அ)ஸமர்தத்வாத் । ததாபி ஸ ப்ரத்யகாத்மந: ஸ்வாத்மஸாக்ஷாத்காரத்வாரா வஸ்துதஸ்ததஜ்ஞாநாதேவ ததபஜநாஜ்ஜாததத்கோபேந ஸ்வா(அ)ஜ்ஞாநதாராபிர்விவிதபந்ததர்ஶநாத் தத்விஷயகஜ்ஞாநமேவ ஸ்வாஜ்ஞாநத்வாரா ஸர்வாநர்தஹேதுரிதி ததஜ்ஞாநாபநயநேந ஸ்வாஜ்ஞாநோச்சேதத்வாரா வா கைவல்யஹேது: । ப்ரஹ்மவிதாப்நோதி பரம், ஜ்ஞாத்வா தேவம் முச்யதே ஸர்வபாஶைரித்யாதிஶ்ருதிபிர்பஹுஶஸ்தஸ்யாபி மோக்ஷஹேதுத்வபோதநாத் । பராபித்யாநாத்து திரோஹிதம் ததோ ஹ்யஸ்ய பந்தவிபர்யயாவிதி ஸூத்ரயதா வ்யாஸேந ததா ஜ்ஞாபநாச்ச । வஸ்துதஸ்தயோரதிகமஸ்தத்த்வமஸ்யாதிவாக்யபோதிதாபேதஸாக்ஷாத்காரஸ்தத்த்வம்பதார்தயோ: ஶுத்தயோர்ந பேத இத்யாகார:, ஶுத்தஸ்த்வம்பதார்தோ ஜகத்கர்த்ருதத்பதார்தா(அ)விநாப்ருத இத்யாகாரோ வா விஶிஷ்டாத்வைதஸம்மத: । பவந்தி ஜ்ஞாநிநோ நித்யம் ஸர்வதஶ்ச நிராகமா: * ஐகாத்ம்யம் நாம கஶ்சித்தி கதாசித் ப்ரதிபத்யதே இத்யாதிமஹாபாரவாக்யைஸ்தஸ்யைவ துர்லபத்வேநோபாதேயத்வஜ்ஞாபநாத் । அபூர்வாபாதிதார்தவிஷயகத்வேநாவித்யோச்சேதக்ஷமத்வாச்ச । தத்ர ததுபயஸாக்ஷாத்காரம் ப்ரதி ஸமாநவிஷயதயா ததுபயார்தபாவநஸ்ய யுக்திதோ ஹேதுத்வலாபே(அ)பி கேவலம் யதாகதஞ்சிதப்யாசரிதமீஶ்வரபாவநரூபேஶ்வரப்ரநீதாநமேவா(அ)(அ)ஶுப்ரஸாதாதித்வாரா ததுபயஸாக்ஷாத்கார-ஹேதுர்பவதீத்யபிப்ரேத்ய, ஸ்வதேஹமரணிம் க்ருத்வா ப்ரணவம் சோத்தராரணிம் * த்யாநநிர்மதநாப்யாஸாத் தேவம் பஶ்யேந்நிகூடவதித்யாதிஶ்ருதிபி: தஸ்மாத் ஸர்வேஷு காலேஷு மாமநுஸ்மரேத்யாதிபகவத்வாக்யைரேவ ததுபயாதிஸாக்ஷாத்காரஸாதநதயா(அ)வகதமிதி முக்யதயா அத்ராதரிதம் । தஸ்ய ச ந கேவலம் மோக்ஷரூபாமுஷ்மிகபலஸாதநததுபயஸாக்ஷாத்கார ஏவ பலம், அபி த்வைஹிகாமுஷ்மிகபலதத்ஸாதநப்ரதிபந்தகாநாம் விவிதாந்தராயாணாமபாவாதிரபீத்யாஹ – அப்யந்தராயாபாவஶ்சேதி ॥ வக்ஷ்யமாணாநாமந்தராயாணாமபாவோ விநாஶ:, சகாராத் விவிதபோகஹேதவ: ஸித்தயஶ்ச பவந்தீத்யர்த: । தஸ்ய ஹ ந தேவாஶ்ச நா(அ)ப்ருத்யா ஈஶதே ஆத்மா ஹ்யேஷாம் பவதீதி । யம் காமம் காமயதே ஸோ(அ)ஸ்ய ஸங்கல்பாதேவ ஸமுத்திஷ்டதி தேந ஸம்பந்நோ மஹீயதே இத்யாதி ஶ்ருதே: । தத்ராபி, ப்ரஹ்மோடுபேந ப்ரதரேத வித்வாந் ஸ்ரோதாம்ஸி ஸர்வாணி பயாவஹாநீதி ஶ்ருதே: ஸாக்ஷாதநந்தராயா(அ)பாவபலகஸ்ய ஜபஸ்யாத்மஸாக்ஷாத்காரோ த்ரஷ்ட்ருத்வாரா பலம் ஜநயந் ஸித்திமவாப்நோதி । ஜபதோ நாஸ்தி பாதகமித்யாதிஸ்ம்ருதிபிஸ்ததா ப்ரதிபாதநாத் । அர்தபாவநஸ்ய த்வந்தராயா(அ)பாவோ நாந்தரீயகம் பலம் । லாபஸ்தேஷாம் ஜயஸ்தேஷாம் குதஸ்தேஷாம் பராஜய: * யேஷாம் ஹ்ருதிஸ்தோ பகவாந் மங்கலாயதநம் ஹரிர்யாதிஸ்ம்ருதிபிஸ்ததா ஜ்ஞாபநாத் ॥

வ்ருத்தாஸ்து ப்ரத்யக்சேதநபதம் கேவலஜீவபரம் நயந்தஸ்தத்ஸாக்ஷாரஸ்யைவாத்ருஷ்டத்வாரார்தபாவநபலத்வம் விக்நநிவ்ருத்தேஶ்ச ஜயபலத்வம், ஸமுதிதஸ்ய ஸமுதிதபலத்வம் ப்ராஹு: ॥ 29 ॥

யே சித்தம் தத்பலஸாதநேப்யோ யோகாதிப்யோ விக்ஷிபந்தி தே விக்ஷேபா ஐஹிகாமுஷ்மிகபலப்ரதிபந்தரூபா யோகாத்யந்தராயா நவ । தத்ர வ்யாதி: தாதுரஸேந்த்ரியநிமித்தோ ஜ்வராதி: । ஸ்த்யாநம், சித்தஸ்ய லகுத்வே(அ)பி சஞ்சலாதிநா கர்மாநர்ஹதா । ஸம்ஶய:, ஸித்த்யதி ந வேத்யுபயகோடிகோ விபர்யய: । ப்ரமாத:, காமாதி:। ஆலஸ்யம், யோகாநுஷ்டாநே ப்ரவ்ருத்திவிரோதிகபாதிநா காயகுருத்வம், தமஸா சித்தகுருத்வஞ்ச । அவிரதி:, விஷயத்ருஷ்ணா । ப்ராந்திதர்ஶநம் இதம் கர்ம ந ஸித்த்யதி, ந வேத்யேககோடிகோ விபர்யய: । அலப்தபூமிகத்வம் ஸமாதிபூம்யலாப: । மதுமத்யாதய: ஸமாதிபூமயோ வக்ஷ்யந்தே । அநவஸ்திதத்வம் லப்தாநாம் பூமௌ சித்தஸ்யா(அ)ஸ்திரத்வம் । பூர்வபூமௌ ஹி ஸ்திரம் சித்தமுத்தராம் பூமிம் ஜயேத் । தஸ்மாதஸ்திரத்வம் தோஷ: ॥ 30 ॥

து:கேதி ॥ து:கம் ஶாரீரம் மாநஸஞ்சாத்யாத்மிகம் । தத்ர ஶாரீரம் வ்யாதிவஶாத் । த்விதீயம் காமாதிவஶாத் । வ்யாக்ரஸர்பாதிஜநிதமாதிபௌதிகம் । க்ரஹபீடாதிஜமாதிதைவிகம் । தௌர்மநஸ்யம் இச்சாவிகாதாத் க்ஷௌபோ மநஸி । அங்கமேஜயத்வம் அங்காநாம் கம்ப: । ஶ்வாஸ: பாஹ்யவாயோர்நியமேநா(அ)ந்த:ப்ரவேஶ: ஸமாத்யங்கரேசகவிரோதீ । ப்ரஶ்வாஸ: கௌஷ்ட்யஸ்ய வாயோர்நியமேந பஹிர்கமநம் பூரகவிரோதீ । ப்ரஶ்வாஸ: கௌஷ்ட்யஸ்ய வாயோர்நியமேந பஹிர்கமநம் பூரகவிரோதீ । ஏதே விக்ஷேபஸஹபுவ: । விக்ஷேபேஷூத்பந்நேஷு பவந்தீத்யர்த: ॥ 31 ॥

தத்ப்ரதிஷேதேதி ॥ தேஷாம் விக்ஷேபாணாம் ப்ரதிஷேதார்தம் அநாயாஸேந நாஶார்தம் ஏகஸ்மிம்ஸ்தத்த்வே முக்யபாகவதி, அப்யாஸ: கோபீநாமிவ தத்குணகணஶ்ரவணாதிநா த்ரவீபூதஸ்ய சேதஸோ மூஷாநிக்ஷிப்தத்ருததாம்ரஸ்யேவ த்ருடததாகாரதாரூபப்ரேம, அப்யாஸயோகயுக்தேந சேதஸா நாந்யகாமிநேத்யாதிநா பகவத்ஸூசித: கார்ய்ய இத்யர்த: । யத்பலாதநாயாஸேந ஸம்பந்நாயாம் ஜீவந்முக்தௌ விக்ஷேபா: ப்ரஶமமுபயாந்தி । ந வாஸுதேவபக்தாநாமஶுபம் வித்யதே க்வசிதித்யாதிஸ்ம்ருதே: । அதவா, ஏகம் ஸஜாதீயவிஜாதீயஸ்வகதபேதரஹிதம் தத்த்வமநாரோபிதமகண்டார்த இதி யாவத் । தஸ்ய அப்யாஸ: ததேகமஜரமம்ருதமபயமிதி வ்ருத்திப்ரவாஹ: । கார்ய்யம் இத்யர்த: । அத்ராத்மவ்யதிரேகேண த்விதீயம் யோ ந பஶ்யதி * ஆத்மாராம: ஸ யோகீந்த்ரோ ப்ரஹ்மீபூதோ பவேதிஹ ॥ ஆத்மக்ரீடஸ்ய ஸததம் ஸதாத்மமித்யுநஸ்ய ச* ஆத்மந்யேவ ஸுத்ருப்தஸ்ய யோகஸித்திரதூரத: ॥ அபியோகாத் ஸதாப்யாஸாத் தத்ரைவ ச விநிஶ்சயாத்* புந: புநரநிர்வேதாத் ஸித்த்யேத் யோகோ, ந சாந்யதேதி ஸ்காந்தோக்தே: । தஸ்மாத் ஸகுணாத்மவதாகாராகாரதாராவாஹிவ்ருத்திப்ரவாஹ: ஸவிகல்போ, நிர்குணகோசரோ தாராவாஹிகோ நிர்விகல்பகோ வா கார்ய்யோ(அ)நாயாஸேந மோக்ஷமிச்சதேதி யாவத் ॥ 32 ॥

மைத்ரீகருணேதி ॥ அத்ர ஸுகாதிஶப்தாஸ்தத்வத்பரா: । ததாச ஸுகிஷு மைத்ரீம் ஸௌஹார்தம் ஈர்ஷ்யாகாலுஷ்யநிவர்த்தகம், து:கிஷு கருணாம் தயாமஸூயாகாலுஷ்யநிவர்த்திகாம், புண்யவ்ருத்திஷு ஹர்ஷம் த்வேஷநிவர்த்தகம், அபுண்யஶப்திதபாபிஷு உபேக்ஷாம் அமர்ஷகாலுஷ்யநிவர்த்திகாம் பாவயேத் । ததேவம் சர்ய்யாயோகேந சித்தமலநிராஸகேந முக்யாதிஷு யதாக்ரமமுக்தபாவநாரூபேண ஸாத்த்விகோ தர்ம்மோ ஜாயதே । தேந ச ஶுக்லேந தர்ம்மேண சித்தம் ப்ரஸந்நம் பவதி । ப்ரஸாதே ச ஸ்திதிபதம் லபதே । ஏதச்ச புஷ்கலம் விரக்தஸ்யைவ ஸம்பவதீதி முக்யசர்யாயோகோ வைராக்யமேவேதி ஸம்க்ஷேப: ॥ 33 ॥

ப்ரச்சர்தநேதி ॥ கௌஷ்ட்யஸ்ய வாயோ: ப்ரச்சர்தநம் ஏகதரநாஸாபுடேந மாத்ராப்ரமாணேந ஶநை: ஶநைர்பஹிர்நி:ஸாரணம் । விதாரணம் ரேசிதஸ்ய வாயோர்பஹிரேவ ஸ்தாபநம் கும்பகம், ந து ஸஹஸா ப்ரவேஶநம் । ததாசாத்ர பூரகவர்ஜ்ஜநாத்ரேசிதபூரிதஶாந்தப்ரத்யாஹாரோத்தராதரஸமபேதேந ஸப்தகும்பகேஷு மத்யே ரேசிதகும்பகோ(அ)யம் ப்ரதமாப்யாஸே(அ)நேகநியமாநபேக்ஷிதயா ப்ரஶஸ்த: । ஸர்வமேததக்ரே ப்ராணாயாமப்ரகரணே ஸ்புடீபவிஷ்யதி । ததேதாப்யாம் ப்ராணஜயே சித்தஜயஸ்தயோரவிநாபாவாத் ப்ராணாயாமஸ்ய ஸர்வபாபநாஶகத்வாத் பாபநிவ்ருத்த்யா ச சித்தமேகத்ர லக்ஷ்யே ஸ்திரம் பவதி । வாஶப்த: ஸூத்ரே வக்ஷ்யமாணோபாயவிகல்பார்த: । ப்ராணாயாமஸ்ய ஹடயோகத்வமுக்தம் ஸ்ம்ருதௌ – ஹகாரேண து ஸூர்யோ(அ)ஸௌ டகாரேணேந்துருச்யதே* ஸூர்ய்யாசந்த்ரமஸோரைக்யம் ஹட இத்யபிதீயதே ॥ ஸூர்ய்யசந்த்ராக்யயோ: ப்ராணாயாமயோரைக்யலக்ஷண:* ஹடயோகோ யோகபீஜம் ப்ராணாயாம: ப்ரகீர்த்யத இதி ॥ 34 ॥

விஷயவதீதி ॥ நாஸாக்ராதௌ சித்தஸ்ய ஸம்ய்யமரூபால்லக்ஷ்யயோகாத்திவ்யகந்தாதிஸாக்ஷாத்காரோ பவதி । ஸேயம் விஷயவதீ ப்ரவ்ருத்திர்விஶ்வாஸமுத்பாத்ய பரமேஶ்வராதாவதிஸூக்ஷ்மே மநஸ: ஸ்திதிம் ஸம்பாதயதீத்யர்த: । ததாச ஶாஸ்த்ரீயாநுபவவிஶேஷே ஜாதே ஶ்ரத்தயா யோகிநோ த்யாநாதௌ ஸ்திரா பவதீத்யயம் லக்ஷ்யயோக: । யா ஹி நாஸாதிதேஶேஷு த்ருஷ்டி: பும்ஸாம் ஸ்திரா பவேத்* ஸ லக்ஷ்யயோகமாக்யாதோ யோகே பத்தாகர: பர இதி ஸ்ம்ருதேரிதி ॥ 35 ॥

விஶோகேதி ॥ அஷ்டதலாதௌ நாதாக்யே ப்ரஹ்மணி மநஸ: ஸம்யோகாத் விஶோகா பஹுதரஸாதநாத்யாயாஸக்ருதது:கஶூந்யா ஜ்யோதிஷ்மதீ ஜ்யோதிர்விஷயா நாதகதசிதாநந்தவிஷயா ஸம்விந்மநஸ: ஸ்திதிஹேதுரித்யர்த: । ததாஹ்யயமத்ர க்ரம: । ஹ்ருதயாதோ(அ)தோமுகமஷ்டதலம் கமலம் ரேசகேணோர்த்வமுகம் விபாவ்ய தத்ர ஸூர்யமண்டலம் த்வாதஶகலாத்மகம் ஸ்வப்நஸ்தாநமுகாரம், ததுபரி வஹ்நிமண்டலம் தஶகலாத்மகம் ஸுஷுப்திஸ்தாநம் மகாரம், ததுபரி நாதாக்யாம் துரீயம் ப்ரஹ்ம விபாவயேதிதி ப்ரஹ்மயோக: । ததுக்தம் கீதாஸாரே – அநாஹதஸ்ய ஶப்தஸ்ய தஸ்ய ஶப்தஸ்ய யோ த்வநி:* த்வநேரந்தர்கதம் ஜ்யோதிர்ஜ்யோதிரந்தர்கதம் மந: ॥ தந்மநோ விமலம் யாதி தத்விஷ்ணோ: பரமம் பதம் ॥ ஹம்ஸோபநிஷதி சோக்த: – ஹம்ஸாநுஸந்தாநபாபூதோ(அ)நேகவித: ஸபல: । அஸ்யைவ ஜபகோட்யா நாதமநுபாவயதி யஸ்தஸ்ய தஶவித உபஜாயதே । சிணீதி ப்ரதம:, சிணிசிணீதி த்விதீய:, கண்டாநாதஸ்த்ருதீய:, ஶங்கநாதஶ்சதுர்த:, பஞ்சமஸ்தந்த்ரீநாத: ஷஷ்டஸ்தலநாத:, ஸப்தமோ வேணுநாத:, அஷ்டமோ பேரீநாதோ, நவமோ ம்ருதங்கநாதோ, தஶமோ மேகநாத: । நவமம் பரித்யஜ்ய தஶமமேவா(அ)ப்யஸேத் । தஸ்மாந்மநோவிலீநே மநஸி கதே ஸம்கல்பவிகல்பே தக்தபுண்யபாபே ஸதாஶிவோ மஶக்த்யாத்மநா ஸர்வத்ரா(அ)வஸ்தித: ஶாந்த: ப்ரகாஶயதி இத்யாதிநா । அத: ஸம்க்ருஹீத: கலிதாஸேநாபி –

ஆநந்தலக்ஷணமநாஹதநாம்நி தேஶே
நாதாத்மநா பரிகதம் தவ ரூபமீஶே ।
ப்ரத்யங்முகேநா மநஸா பரிசீயமாநம்
ஶம்ஸந்தி நேத்ரஸலிலை: புலகைஶ்ச தந்யா, இதி ॥

அதவா ப்ரூமத்யாதௌ ஜ்யோதீரூபே ப்ரத்யகாத்மநி பஹிர்த்ருஷ்டிபந்தேந மநஸ: ஸம்யமாத் விஶோகா । ஹடயோகாதாவிவாயாஸக்ருதக்லேஶரஹிதா ஜ்யோதிஷ்மதீ ஸாக்ஷிவிஷயா ஸம்விந்மநஸ: ஸ்தைர்ய்யஹேதுரிதி ஶிவயோக: । அயமேவ ஶாம்பவீ முத்ரேத்யுச்யதே । ததுக்தம் – அந்தர்ல்லக்ஷ்யா பஹிர்த்ருஷ்டிர்ந்நிமேஷோந்மேஷவர்ஜ்ஜிதா* ஏஷா ஹி ஶாம்பவீ முத்ரா ஸர்வதந்த்ரேஷு கோபிதா । ஸா ச, யோகாஸநசாஞ்சரீபுசரீகேசர்ய(அ)கோசரீநிர்வாணமுத்ராபி: ஸித்த்யதி । ப்ரகாரஸ்து குருமுகாதவகந்தவ்ய: । யத்யப்யநேநா(அ)(அ)த்மஸாக்ஷாத்காரேண க்ருதார்தத்வந்நாஸ்ய ஸ்திதிவிஶேஷதயோபந்யாஸோ யுக்தஸ்ததாபி க்ருதா(அ)(அ)த்மஸாத்க்ஷாகாரேணா(அ)பி பரவைராக்யார்தமப்யாஸாபேக்ஷணாத் ததோக்தம் । ஸ்வவிஷயஸ்தைர்ய்யஹேதுத்வாச்சாந்யவிஷயகஸ்தைர்ய்யஹேதோ: பூர்வயோகாத்பேத இதி ஸம்க்ஷேப: ॥ 36 ॥

வீதராகவிஷயம் வேதி ॥ வீதராகம் நிர்வாஸநம் யத் ஸநகாதீநாம் சித்தம் தத்விஷயம் தத்விபாவநபரம் குர்யாத் । நிர்வாஸநவாஸிதமந்த:கரணம் குர்யாதிதி யாவத் । அநேநாத்ர யோகிநோ முமுக்ஷாலாபேந வாஸநாயோகோ தர்ஶித: । உக்தஞ்ச ஸ்ம்ருதௌ, ஸத்த்வாவலம்பநம் யத்தத் பீஜம் சித்தவிஶோதநே* பவேத் ஸ வாஸநாயோகோ யோகாந்தரவிவர்த்தக இதி । அந்யாபி சித்தம் ஸ்வபாவத: ஸத்த்வப்ரதாநமபி தமஸா பிஹிதமஸ்தி । தத் ஸாத்த்விகபாவநயா தமோவிகமே லப்தவ்ருத்திகம் பவதி । தேஜ:ப்ரதிபந்தஜலஶௌத்யவதிதி விநைவ ஸாதநாந்தரம் யோகிநோ மோக்ஷஸுகநிஷ்டாஸம்பவாத்। அயம் ஶுபோ வாஸநாயோகோ விருத்தவாஸநாநிவர்த்தக இதி ॥ 37 ॥

ஸ்வப்நேதி ॥ அத்ர ஜ்ஞாநஶப்தோ ஜ்ஞேயபர:। ஸ்வப்நே பகவதோ யத்ரூபம் ப்ரியமாராதயந்நேவ ப்ரபுத்த, ஏவம் நித்ராதௌ யத்ஸுகமநுபூயதே ததவலம்பநம் தத்விபாவநபரம் சித்தம் குர்ய்யாத் । பூர்வவாஸநாப்ராப்தஸத்த்வப்ரதாநமேவாந்த:கரணம் குர்ய்யாதிதி யாவத் ॥ 38 ॥

யதேதி ॥ கிம்பஹுநா, ஹரிராமாதிரூபம் பாரமேஶ்வரம் பாஹ்யம் சந்த்ரஸூர்யாதிஜ்யோதிர்வா யதேவேஷ்டம் ததேவ த்யாயேத்। தஸ்மாதபி த்யாநால்லப்தஸ்திதிகஸ்ய சித்தஸ்ய ஸாதநாந்தரம் விநாபி கேவலே பரமாத்மநி ஸ்திதௌ யோக்யதயா பவதீத்யர்த: । அயமேவ த்யாநயோக உக்தோ யோகக்ரந்தேஷு । விநா தேஶாதிபந்தேந வ்ருத்திர்யாபிமதே ஸ்திரா* த்யாநயோகோ பவேதேவ சித்தசாஞ்சல்யநாஶக இத்யாதிநா । யத்வா யதாபிமதாநாம் தீர்ததேவலோகவர்ணதத்த்வாதீநாம் யதாபிமதேஷு ஸ்வதேஹாதிஷு த்யாநாத் பாவநாவிஶேஷாந்மநஸ: ஸ்திதிர்பவதீத்யர்த: । தத்ர யத்யபி ப்ரஹ்மவிதோ ப்ரஹ்மமயத்வாதிநா ஸர்வமேவ தீர்தே ப்ரதிலோமகூபம் ச தீர்தாநி பவந்தீதி ததாபி யுஞ்ஜாநேந சித்தஶுத்த்யர்தம் ப்ரதமதஸ்தீர்தாதிகமவஶ்யம் பாவநீயம் । தத்யதா மூர்த்தநி ஸஹஸ்நாரே அயோத்யா, ஹ்ருதயே அநாஹதே மதுரா, மூலாதாரே மாயா, ப்ரூமத்யே ஆஜ்ஞாசக்ரே காஶீ, ஸ்வா(அ)திஷ்டாநே காஞ்சீ, மணிபூரே அவந்தீ, கண்டே விஶுத்தே த்வாரகா, நாஸாக்ரே ப்ரயாக:, இடாயாம் கங்கா, பிங்கலாயாம் யமுநா, ஸுஷும்நாயாம் ஸரஸ்வதீ । அந்யாஸு நாடீஷு நர்மதாத்யா: ஸர்வா அபி ஸரித: ஸந்தீதி தத்ர தத்ராதாராதேயபாவேநாபேதேந வா தத்ததீர்தம் பாவ்யம் தத்தத்தீர்தயாத்ரார்தம் । ஏவம் ஶிரஸி கண்டாததோ நாபிபர்ய்யந்தம் நாபேரதஶ்சரநபர்ய்யந்தம் க்ராமத்ரயம் । ஶிர:ஶ்மஶ்ருஹ்ருதயகக்ஷாதிஷு ஸலோகேஷு தேஶேஷு சதுர்த்தஶாரண்யாநி லலாடாதிஷு ரோமஶூந்யேஶ்:உ நவோஷராஶ்ச ஸந்தி । புர்ய்யாதிஸவிதே சோபபுர்ய்யாதீநி ஸந்தீதி தீர்தபாவநா । ஏதத் ஸ்பஷ்டம் வராஹபுராணாதௌ –

ப்ரஹ்மரந்த்ரததோ(அ)யோத்யா ஸஹஸ்ராரம் து தத்விது: ।
மதுரா(அ)நாஹதம் சக்ரம் ஹ்ருதயே யோகிநோ விது: ॥ 1 ॥

மூலாதாரம் பவேந்மாயா ஸர்வாதாரயீ தத: ।
ஆஜ்ஞாசக்ரம் ஸ்ம்ருதா காஶீ ஜாபாலஶ்ருதிமூர்த்திநி ॥ 2 ॥

ஸ்வாதிஷ்டாநம் ஸ்ம்ருதா காஞ்சீ மணிபூரமவந்திகா ।
விஶுத்தித்வாரகா ப்ரோக்தா ஸப்தபுர்ய்யோ யதாக்ரமம் ॥ 3 ॥

ஆகடே: பாதபர்யந்தம் ஶாலக்ராம: ப்ரகீர்தித: ।
ஆகண்டாத் கடிபர்ய்யந்தம் ப்ரோச்யதே ஹரிமந்திரம் ॥ 4 ॥

ஆஶிர: கண்டபர்ய்யந்தம் நந்திக்ராமம் ப்ரசக்ஷதே ।
தண்டகம் குஹ்யலோமாநி ஸைந்தவம் ஶ்மஶ்ருலோமகம் ॥ 5 ॥

சிபுகே ஜம்புமார்கே ச ஹ்ருதயே புஷ்கரம் ஸ்ம்ருதம் ।
உத்பலாவர்த்தகம் வாமாம் ப்ருவம் தக்ஷாம் ச நைமிஷம் ॥ 6 ॥

குருக்ஷேத்ரம் ஸுநந்தர்க்ஷே தத்கக்ஷாம் குருமண்டலம் ।
ஸவ்யகக்ஷாமம்புதஞ்ச விது: கேஶாந் ஹிமாலயம் ॥ 7 ॥

நவாரண்யாநி சைதாநி ஶரீரே ஸந்தி தேஹிநாம் ।
ரேணுகா கண்டகூபே ஸ்யாந்நாஸிகாயாம் து ஶூகரம் ॥ 8 ॥

ப்ருவோர்மத்யே ஸ்திதா காஶீ தததோ நந்தகாநநம் ।
வாமபாணிதலே காஶீ காலேஶஶ்ச ததோத்தரே ॥ 9 ॥

வடேஶ: பாதயோ: காலஞ்ஜரம் ஸ்யாத்து லலாடகே ।
நாபிதேஶே மஹாகால ஊஷரா நவகீர்திதா: ॥ 10 ॥

ஸவ்யே நாஸாபுடே கோகா குதே குப்ஜாம்புகம் ஸ்ம்ருதம் ।
தக்ஷே(அ)ர்புதகிரிர்தந்தபிலம் ஸ்யாந்மணிகர்ணிகா ॥ 11 ॥

ப்ரயாகே நாஸிகாக்ரே து ஸ ஏவ வட உச்யதே ।
இடா வாமே ஸ்திதா கங்கா பிங்கலா யமுநா நதீ ॥ 12 ॥

வாணீம் ஸுஷும்நாம் வித்யாத்து பரா நாட்ய: பரா ஸரித் ।
ஶாலக்ராமஸ்து பாதாக்ரே ஶூகரம் தக்ஷநாஸிகா ॥ 13 ॥

புரீதந்மதுரா ப்ரோக்தா கயாக்ஷேத்ரம் முகம் ஸ்ம்ருதம் ।
லிங்கம் நிஷ்கர்ம்மணம் லோஹார்கலம் தந்தா விநாயக: ॥ 14 ॥

ஜிஹ்வாக்ரே வா ஹநூஸந்தி: ப்ரபாஸஸ்து ப்ரகீர்த்தித: ।
ப்ரஹ்மகம் பதரீக்ஷேத்ரம் குஹ்யாந்யேவம் சதுர்தஶ ॥ 15 ॥

ஸப்த புர்ய்யஸ்த்ரயோ க்ராமா நவாரண்யோஷரஸ்ததா ।
சதுர்த்தஶைவ குஹ்யாநி முக்தித்வாராணி பூதலே ॥ 16 ॥

க்ஷமாதீர்தம் தபஸ்தீர்தம் தீதமிந்த்ரியநிக்ரஹ: ।
ஸர்வபூததயா தீர்தம் த்யாநதீதமநுத்தமம் ॥ 17 ॥

ஏதாநி பஞ்ச தீர்தாநி ஸத்யஷஷ்டாநி தேஹிநாம் ।
வஸந்தி ஸர்வதேஹேஷு தேஷு ஸ்நாநம் பரம் ஸ்ம்ருதம் ॥ 18 ॥ இத்யாதி ॥

அத தேவபாவநா । தத்ர ஸ்வப்ரகாஶசைதந்யாநந்தரூப: புருஷ: ஶிவ: । ஸத்த்வாதிகுணகா ப்ரக்ருதி: ஶக்தி: । ததுபயோபாதாநகத்வாத் தந்மயம் ஸர்வவஸ்து । ஏவஞ்ச சித்தே வாஸுதேவ:, புத்தௌ சதுர்முக:, அஹங்காரே ஶங்கர:, மநஸி சந்த்ர:, ஶ்ரோத்ரே திக், த்வசி வாயு:, சக்ஷுஷோ: ஸூர்ய்ய: । தத்ராபி தக்ஷிணே(அ)க்ஷிணி ய: புருஷரூப: ஸ இந்த்ரஸ்வரூப ஈஶ்வர: । வாமே ய: ஸ இந்த்ராணீஸ்வரூபிணீ ஈஶ்வரீ । மத்யே ச தயோ: ஸம்மிலநாத்தத்ரைவ நயநதேஜோரூபௌ பாவநீயௌ தௌ தம்பதீ । ஏவம் ரஸநாயாம் வருண:। க்ராணே ஆஶ்விநீகுமாரௌ, வாசி அக்நி:, பாண்யோரிந்த்ர:, பாதயோருபேந்த்ர:, பாயௌ யம:, உபஸ்தே ப்ரஜாபதி:, தத்ர தத்ராதாராதேயபாவேநாநுக்ராஹ்யாநுக்ராஹகபாவேநா(அ)பேதேந வா ஸா ஸா தேவதா பாவ்யா । ஏவஞ்ச தத்தத்ரவ்யாபாரபலயோ: பூர்ணதா பவதீதி தேவதாபாவநா ॥ அத லோகபாவநா ॥ பாதமூலே பாதாலம், பார்ஷ்ணிப்ரபதயோ: ரஸாதலம், குல்பத்வயே மஹாதலம், ஜங்காத்வயே தலாதலம், ஜாநுத்வயே ஸுதலம், ஊருத்வயே விதலம், தலஞ்ச ஜகநே, நாபௌ பூவர்ல்லோகம், உரஸி ஸ்வர்ல்லோகம், க்ரீவாயாம் மஹர்ல்லோகம், வதநே ஜநலோகம், லலாடே தபோலோகம், மூர்த்தநி ஸத்யலோகம், பாஹ்வாதிஷு ஶக்ராதிதேவதாஶ்சைவம் ஸர்வமயம் ஶரீரம் தத்தல்லோகாம்ஶ்சேஶ்வரீயஶரீரதயா பாவயேதிதி நிஷ்கர்ஷ: ॥

அத வர்ணபாவநா । ஸா ச மாத்ருகாந்யாஸரீத்யா ॥ அத ஷட் சக்ராணி । தத்ர குதாத் த்வ்யங்குலோபரி மேண்ட்ராத் த்வ்யங்குலாதத: கந்தஸ்தாநம் । ததுபரி தப்தசாமீகரப்ரபம் த்ரிகோணம் காமரூபம் தத்த்ரிகோணஸ்ய வாமகோணே ஈடா தக்ஷிணே பிங்கலா மத்யே ஸுஷும்நா மத்யே சிந்த்ரிணீ வர்ணமயீ தத்வர்ணவிந்யாஸாத் கமலா(அ)(அ)காரசக்ரநிஷ்பத்தி:। ததாஹி । காமரூபோபரி மூலாதாரநாமகம் சக்ரம் । தச்ச ஸுவர்ணாபம் லம்பீஜாந்விதேந ஸாவித்ரீஸஹிதப்ரஹ்மஸரஸ்வதீஸஹிதகணேஶாத்யதிஷ்டிதேந ஷடபஞ்சாஶச்சிவஶக்திமிதுநவதா சதுஷ்கோணேந ப்ருதிவீஸ்வரூபேண கர்ணிகாகாரேண மத்யே பூஷிதம் வ-ஶ-ஷ-ஸாமேகம் சதுர்தலம் । தந்மத்யே பாஸ்வராகாரம் அதோமுகம் சித்ஸ்வரூபிண்யா ஸார்த்தத்ரிவலயாகாரேண ஸ்திதயா வித்யுத்ப்ரபயா குண்டலிந்யா ஸ்வமுகேந தந்முகே முத்ரயித்வா வேஷ்டிதம் ஸ்வயம்பூநாமகம் ஶிவலிங்கம் । ஏதச்ச பாவிதம் ஸகலயோகஸித்தீ: ப்ருதிவீஜயாதிகம் ப்ரஹ்மகணேஶாதிப்ரதீதிஞ்ச விதரதி । யஶ்ச ஹ்ருதயநாபிப்ரதேஶாதிகம் குண்டலிந்யா அஹிஷ்டாநமுக்தம் தந்மூலாதாராதுத்திதாயாஸ்தஸ்யா ஹ்ருதயாதௌ ப்ரகடீபாவாபிப்ராயேணாதோ ந கோ(அ)பி விரோத இத்யாஸ்தாம் விஸ்தர: । ததுபரி லிங்கமூலே ஸ்வாதிஷ்டாநநாமகம் சக்ரம் । தச்ச ஸந்மாணிக்யஸமப்ரபம், வம்பீஜாந்விதேந லக்ஷ்மீஸஹிதவிஷ்ண்வதிஷ்டிதேந த்விபஞ்சாஶந்மிதுநவதா அர்த்தசந்த்ராகாரேண ஶுப்ரேண ஜலஸ்வரூபேண கர்ணிகோத்தமேந மத்யே பூஷிதம் ப-ப-ம-ய-ர-லாத்மகஷட்தலம் பாவுகாநாம் விஷ்ணுப்ரீதிஜலஜயாதிகாரகம் । அத நாபௌ மணிபூரநாமகம் சக்ரம் । தச்ச வித்யுத்ப்ரபம் வம்பீஜாந்விதேந பார்வதீஸஹிதஶங்கராதிஷ்டிதேந த்விஸமதிகஷஷ்டிஸம்க்யாகமிதுநவதா த்ரிகோணேந உத்யதாதித்யப்ரபேண தேஜ:ஸ்வரூபேண கர்ணிகோத்தமேந மத்யே ப்ருஷிதம் டாதிகாந்தவர்ணாத்மகதஶதலம் ஸ்வபாவுகாநாம் ஶம்கரப்ரீதிதேஜோஜயாதிகாரகம் । அத ஹ்ருதயே அநாஹதநாமகம் சக்ரம் । ஏததேவ ஷோடஶாரஷோடஶாதாராதிநாபி ஆகமாதௌ ப்ரஸித்தம் । தச்ச தூம்ரவர்ணே யம்பீஜாந்விதேந ப்ரக்ருதிஸஹிதேநேஶ்வராதிஷ்டிதேந சதுஷ்பஞ்சாஶாந்மிதுநவதா ஷட்கோணேந ஆணநாமாஶிவலிங்கலக்ஷிதேந வாயுஸ்வரூபேண கர்ணிகோத்தமேந மத்யே பூஷிதம் காதிடாந்தவர்ணாத்மகத்வாதஶதலம் । ஏதச்ச பாவிதம் ப்ரக்ருதீஶ்வரப்ரதீதிவாயுஜயாதிகாரகம் கண்டே விஶுத்தநாமகம் சக்ரம் । தச்ச ஶ்வேதம் ஶ்ரம்பீஜாந்விதேந அர்த்தநாரீஶ்வரஸ்வரூபஸதாஶிவாத்யதிஷ்டிதேந த்விஸப்ததிமிதுநவதா வ்ருத்தாகாரேண ஸுதாம்ஶுப்ரபேண கர்ணிகோத்தமேந மத்யே பூஷிதம் ஸ்வரூயவர்ணா(அ)(அ)த்மகஷோடஷதலம் பாவிதம் பாவுகாநாம் ஸதாஶிவப்ரீதிநபோஜயாதிகாரகம் । ப்ரூமத்யே ஆஜ்ஞாநாமகம் சக்ரம் । தச்ச முக்தாகாரம் ஹ்ரம்பீஜாந்விதேநாவித்யாஸஹிதஜீவாதிஷ்டிதேந ஶ்ருங்காடகாகரேண சது:ஷஷ்டிஸ்த்ரீபுருஷவதா மநோரூபேண கர்ணிகோத்தமேந மத்யே ப்ருஷிதம் ஹகாரலகாராத்மகவர்ணத்வயதலம் பைரவாநந்தநாம்நா இதரேண ஶீவலிங்கேநோபலக்ஷிதம் ஸ்வபாவுகாநாமாத்மப்ரீதிமநோஜயாதிகாரகம் பாதாதிஜாநுபர்ய்யந்தம் பூர்வோக்தலம்பீஜாத்மகவிஶேஷணவிஶிஷ்டம் ப்ருத்வீஸ்தாநம் । ஏவமாஜாந்வோ: பாயுபர்யந்தம் அபாம் ஸ்தாநம் । ஆபாயோர்ஹ்ருதயபர்ய்யந்தம் தேஜ:ஸ்தாநம் । ஆஹந்மத்யாத் ப்ரூபர்யந்தம் வாயுஸ்தாநம் । ததூர்த்வம் ஆகாஶஸ்தாநமிதி யாஜ்ஞவல்க்யகீதாதாவுக்தம் । ஸர்வத்ர ஸர்வஸத்தாங்கீகாராத்பாவநாதோ விஶேஷோபபத்தேரவிருத்தம் ஜ்ஞாதவ்யம் ॥

மூர்த்தநி ஸஹஸ்ரதலம் கமலம । தச்ச ஶஶிப்ரபஸ்ய புரோ: பரமாத்மந: ஸ்தாநம் । லலாடமத்யே(அ)ஹம்காரஸ்ய லலாடோபரி புத்திதத்த்வஸ்ய ததுபரி ப்ரக்ருதே: ஸஹஸ்ரதலே புருஷஸ்ய ஸ்தாநமிதி ப்ரபஞ்சிதம் யோகக்ரந்தேஷு விஸ்தரபயாந்ந லிக்யதே ॥

அதாநாஹதஸவிதே கந்தமத்யாத் ஸமுத்திதம் த்வாதஶாங்குலநாலம் சதுரங்குலமதோமுகமப்யூர்த்வமுகத்வார்தம் ஊர்த்வமுகம் பாவ்யம் । தஹரநாமகமஷ்டதலம் கமலம் । தத்ர ப்ராணாயாமப்ரேரித: பூர்வகர்ம்மவாஸநாபத்தோ விஜ்ஞாநௌஜ:ஸ்வரூபோ ஜீவோ திவாநிஶம் ப்ரமதி । தத்ர ப்ரமணக்ரம: । பூர்வதலஸ்தவாமோர்த்வமூலமாரப்ய பத்ராக்ரபர்ய்யந்தம் த்ரிம்ஶச்ச்வாஸபர்ய்யந்தமாகாஶதத்த்வமாஶ்ரித்ய ஜீவோ ப்ரமதி । அத ஷஷ்டிஶ்வாஸபர்ய்யந்தம் வாயுதத்த்வம், பஞ்சாஶததிகஶதஶ்வாஸாந்தம் ப்ருதிவீதத்த்வம் । ஏவமேகைகஸ்மிந் பத்ரார்த்தே ஸார்த்தசது:ஶதஶ்வாஸா பவந்தி । ஏவமபரார்த்தே பத்ராக்ராதாரப்யாமூலபர்ய்யந்தம் ப்ரதமம் ஸார்த்தஶதஶ்வாஸாந் ப்ருதிவீதத்த்வம் । ததோ விம்ஶத்யதிகஶதஶ்வாஸாந் வாரிதத்த்வம், நவதிஶ்வாஸாம்ஸ்தேஜஸ்தத்த்வம், ஷஷ்டிஶ்வாஸாந் வாயுதத்த்வம், த்ரிம்ஶச்ச்வாஸாந் ஆகாஶதத்த்வமாஶ்ரித்ய ப்ரமதி । ஏவம் ஸம்பூர்ணபத்ரே நவஶதாநி ஶ்வாஸாநாம் பவந்தி । ஏவமேவ தலாஷ்டகப்ரமணே ஶதத்வயா(அ)திகஸப்தஸஹஸ்ரஸம்க்யாகா: ஶ்வாஸா பவந்தி । ஏவம்விதப்ரமணேந வாரத்ரயமஹோராத்ரேண ப்ரமதே । தேந ஷட்ஶதாதிகைகவிம்ஶதிஸஹஸ்ரஸம்க்யாகா: ஶ்வாஸா பவந்தி । ஆஹ சைவம் கோரக்ஷநாதோ(அ)பி – ஷட்ஶதாநி திவா ராத்ரௌ ஸஹஸ்ராண்யேகவிம்ஶதி:* ஹம்ஸ ஹம்ஸேத்யமும் மந்த்ரம் ஜீவோ ஜபதி ஸர்வதா ॥ ஹகாரேண பஹிர்யாதி ஸகாரேண விஶேத் புநரித்யாதி । ஏதாவத்பி: ஶ்வாஸை: ஷஷ்டிகடிகா பவந்தி । ததாஹி । குருதஶாக்ஷரோச்சாரணகாலேந ப்ராயஶ: ஸாதாரணஜநஸ்யைக: ஶ்வாஸோ பவதி । ஷஷ்டிஶ்வாஸைரேக: பலோ பவதி ஷஷ்ட்யதிகஶதத்ரயஸம்க்யாகை: ஶ்வாஸைரேகா கடிகா பவதி । ஷஷ்டிகடிகாபிரஹோராத்ரம் । ஷஷ்ட்யதிகஶதத்ரயாஹோராத்ரைர்வத்ஸர: । ஏவம் ப்ரதிபுருஷம் ஶ்வாஸநிர்கமவைசித்ர்யாத் வத்ஸராதி ப்ருதகிதி மந்தவ்யம் । அத ஏவ ப்ராணாயாமைராயுர்வ்ருத்தி: । அத ஏவ கல்பாயுஷோ(அ)பி ஶதவர்ஷயுஷ: ப்ரோச்யந்தே । அஸ்மாத்கல்பஸ்ய ததீயஶ்வாஸகடிதஸம்வத்ஸரஶதகத்வாத் । ஜ்யோதி: ஶாஸ்த்ரஸித்தாயுர்த்தாய ஏதத்க்ரமேணைவ । அத ஏவ கதாசித் ஸாதாரணவத்ஸரக்ரமேண ந மிலத்யபி ॥

அத பூர்வாதிதிநக்தலசரே ஶ்வஸநே யாத்ருஶீ மநோவ்ருத்திர்பவதி தாத்ருஶீ தத்ர தச்ச்வஸநஸஞ்சாரஜ்ஞாநாயோச்யதே। ததாச ஹம்ஸோபநிஷதி । ஏஷோ(அ)ஸௌ பரமஹம்ஸோ பாநுகோடிப்ரதீகாஶோ யேநேதம் வ்யாப்தம் தஸ்யாஷ்டதா வ்ருத்திர்பவதி । பூர்வதலே புண்யே மதிர்பவதி । ஆக்நேயே நித்ராலஸ்யாதயோ பவந்தி । யாம்யே க்ரௌர்ய்யே மதி:। நைர்ருத்யே பாபே மநீஷா । வாருண்யாம் க்ரீடாயாம் மதி: । வாயவ்யே கமநாதௌ புத்தி:। ஸௌம்யே ரதிப்ரீதி: । ஐஶாந்யே த்ரவ்யாதாநம் । மத்யே வைராக்யம் । கேஸரே ஜாக்ரதவஸ்தாகர்ணிகாயாம் ஸுப்தம் । லிங்கே ஸுஷுப்தி: । பத்மத்யாகே துரீயமித்யாதி । அத ஏவ க்ருதாஶ்வாஸா யோகிந ஆகாஶதத்த்வவஹநஸமநந்தரமேவ பத்ராந்தரகமநாவாந்தரகாலீநே பத்ரத்வயாந்தரீயே ஶ்வஸநஸம்ஞ்சாரே ஜாயமாநே க்ஷணமாத்ரம் ப்ரஹ்மாநந்தோத்போதே ப்ராதுர்பூதே தர மந: ஸ்திரீகுர்வந்தி । யதா மந: பத்ரத்வயாந்தர ஏவ ஶ்வஸநவிஶிஷ்டோ ஜீவ: ஸ்திரோ பவதி । ததஶ்சாநவரதம் ப்ரஹ்மாநந்தோத்போதோ பவதி । அத ஏவைஶ்வர்யாதிலக்ஷணேந்த்ராதிகுணார்திநோ யோகிந இந்த்ராதிதல ஏவ ஶ்வஸநவிஶிஷ்டம் ஜீவம் ஸ்திரீகுர்வந்தி । ஸ்திரீகரணோபாயஸ்து தத்தத்தலஶ்வஸநஸஞ்சாரகாலீநாயா: பூர்வோக்தாயாஸ்தத்தத்திக்பாலநாநுரூபாயா இந்த்ரோ(அ)ஹமித்யாகாரிகாயாஶ்ச மநோவ்ருத்தேரநவரதமாஶ்ரயணம் । யாவச்சேந்த்ராத்யநுரூபா மநோவ்ருத்திராஶ்ரீயதே தாவத்தத்தேவதிக்தலஶ்வஸநவிஶிஷ்டோ ஜீவஸ்திஷ்டதி । ஏவமேவ வக்ஷ்யமாணா(அ)(அ)காஶாதிகுணவிஶிஷ்டா யாவத்பர்யந்தம் மநோவ்ருத்திஸ்தாவத்பர்ய்யந்தம் தத்தத்வ ஏவ ததாப்ருதோ ஜீவஸ்திஷ்டதீதி குருபரம்பராகதயோகிநாம் ஸங்கேத: । ஆகாஶாதிதத்த்வவஹநபரீக்ஷா த்வேவம் । யதாகாஶதத்த்வமாஶ்ரித்ய ஜீவ: ஶ்வஸநப்ரேரித: ப்ராசீநகர்ம்மவிஶேஷவாஸநாவிஶேஷாதிபத்தோ ரஜ்ஜுபத்த: ஶ்யேநாதிரிவ ப்ரமதி ததா நாஸாவிவரநிர்கதஶ்வஸந: அநுஷ்ணாஶீதஸ்பர்ஷோ வர்த்துலாகாரோ த்வாதஶாங்குலாதபி தீர்க: । நாஸாக்ரஸ்திதகரதலாதிவ்யாபகாயாஸோ ரக்தஶ்வேதஶ்யாமாதிஸம்மிலிதோத்பூதகர்புரவர்ணோ ஜாயதே । நாஸாக்ரஸ்திதே ச தர்பணே ஶ்வாஸஸம்பந்தேநோத்பந்நாயா மலிநச்சாயாயா: க்ரமாத்தர்பணமத்யே ஸம்கோசமாகச்சந்த்யா வர்த்துலாகாரதயா பரிணாமோ வர்ணஶ்ச கர்புர: ஸ்புடமபிவ்யஜ்யதே । ஏவம் வாயுதத்த்வவஹநே ஶ்வஸநோ(அ)ஸாவநுஷ்ணாஶீதஸ்பர்ஶ: ஷட்கோணாகாரோ நவாங்குலோ நாஸாக்ரஸ்திதகரதலாதௌ திர்ய்யக்வஹந்நாதிகதோ தூம்ரவர்ணஶ்ச ஜாயதே । பூர்வவத்தர்பணமலிநச்சாயாயா: ஸம்குசந்த்யா ஷட்கோணாகாரதா தூம்ரவர்ணஶ்ச ப்ரகடமுபலக்ஷ்யதே । ஏவம் தேஜஸ்தத்த்வவஹநே ஶ்வஸந ஊஷ்மோ ரக்தஸ்த்ரிகோணாகார: ஷடங்குலோ நாஸாக்ரஸ்திதகரதலாதேரூர்த்வபாகஸ்பர்ஶோ ஜாயதே । தர்பணச்சாயாயாஶ்ச ரக்ததா த்ரிகோணதா சோபலக்ஷ்யதே । ஏவம் ஜலதத்த்வவஹநே ஶ்வஸந: ஶீதலோ(அ)ர்த்தசந்த்ராகார: ஶ்வேதவர்ண: ஷடங்குலாதபி ந்யூநகதி: । நாஸாக்ரஸ்திதகரதலாதேரதோபாகஸ்பர்ஶம் உபஜாயதே । தர்பணமலிநச்சாயாயாஶ்சார்த்தசந்த்ராகாரதா ஶ்வேதவர்ணஶ்சோபலக்ஷ்யதே । ஏவம் ப்ருதிவீதத்த்வவஹநே ஶ்வஸநோ(அ)நுஷ்ணாஶீதஸ்பர்ஶ: பீதவர்நஶ்சதுஷ்கோணோ குருர்நாஸாக்ரஸ்திதகரதலாதௌ மத்யே(அ)பிவ்யக்தோ(அ)ல்பகதிஶ்ச ஜாயதே । தரணமலிநச்சாயாஸு சதுஷ்கோணாகாரதாபீதவர்ணஶ்சோபலக்ஷ்யத இத்யாதி குரூபதேஶதோ(அ)வகந்தவ்யம் । வஹநநாட்யௌ தூத்ஸர்கத இடாபிங்கலே । தத்ரேடா வாமநாடீ । தஸ்யாம் ஶ்வஸநப்ரவாஹஶ்சந்த்ரஸம்ஜ்ஞ: । ஶக்திரூப: ஶீதலத்வாத் । பிங்கலா தக்ஷிணா நாடீ । தஸ்யாம் ஶ்வஸநப்ரவாஹோ திவாகரஸம்ஜ்ஞ: ஶிவரூப: । உஷ்ணத்வாத் । அதோ ராத்ரௌ ஶைத்யப்ரதாநஸமயே தக்ஷிணநாட்யா, திவஸே உஷ்ணப்ரதாநஸமயே வாமநாட்யா யதி ஶ்வஸம் ஸர்வதா வாஹயதி யோகீ ததா காலம் ஜயதி । ராத்ரௌ ஶைத்யாதிநா திவா ச ரௌத்ராதிநா நா(அ)பிபூதோ பவதி । ஏவம் யதி வாமநாடீவஹநஸமயே போஜநமிதுநாதி க்ரூரம் கர்ம்ம, தக்ஷிணநாடீவஹநஸமயே கர்த்தவ்யம் பவதி ததா வாமநாஸவிவரமுத்ரணவாமபார்ஶ்வஶயநாதிநா தக்ஷிணநாட்யாம் வஹநம் ஶ்வஸநஸ்ய ஸம்பாதநீயம் । ஏவம் தக்ஷிணநாடீவஹநஸமயே யாத்ராதிஶுபம் கர்ம்ம வாமநாடீவஹநஸமயே கர்த்தவ்யம் பவதி । ததா தக்ஷிணநாஸாவிவரமுத்ரணதக்ஷிணபார்ஶ்வஶயநாதிநா வாமநாட்யாம் வஹநம் ஸம்பாதநீயம் । தேந யோகிந: ஸித்திர்பவதீதி ஸம்க்ஷேப: ॥ 39 ॥

பரமேதி ॥ அஸ்ய ஸ்திரசித்தஸ்ய யோகிந: பரமமஹத்த்வாந்த: பரமமஹத்த்வம் யேஷாம் வியத்புருஷாதீநாம் தத்பர்யந்தோ வஶீகார: அப்ரதிகாத: கேநாப்யப்ரதிபந்த்யதா । ஸைவ க்ஷுத்பிபாஸாதிபீடாப்ரதிபந்தத்வாரா ஸமாதிஸாதிகா சித்தஜயஸ்ய ச ஜ்ஞாபிகேதி பாவ: । அயமேவ ஸித்தியோக: । ப்ராஸஸ்பந்தநிரோதாத்யைருபாயைர்த்ருடதா பரா* ஸித்தியோகோ பவேதத்ர யோக: ஸித்திகர: பர இத்யாதிநா ॥ 40 ॥

க்ஷீணவ்ருத்தேரிதி ॥ அப்யாஸவைராக்யாப்யாமபகதவ்ருத்த்யந்தரஸ்ய சித்தஸ்ய க்ரஹீத்ருக்ரஹணக்ராஹ்யேஷு, க்ரஹீதா புருஷ: ஸ்தூலஸூக்ஷ்மபேதேந, க்ரஹணம் க்ருஹ்யதே(அ)ர்தோ(அ)நேநேதீந்த்ரியம், ஏவம் க்ராஹ்யம் ச க்ரஹீத்ருக்ரஹணக்ராஹ்யாநி । தேஷு யா தத்ஸ்தததஞ்ஜநதா தத்ஸ்தேந உபராகேண ததஞ்ஜநதா தந்மயதா ஸம்யக் ததாகாரதா ஸமாபத்தி: ஸம்யகாபத்திர்லய: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதலக்ஷணோ யோகோ பவதீத்யர்த: । அத்ர ஸ்தூலஸூக்ஷ்மவஸ்த்வர்தக்ராஹ்யபதேநைவேந்த்ரியலாபே(அ)பி தத(அ)ர்தக்ரஹபதஸ்யோபாதாநம் கோபலீவர்த்தந்யாயேந । ஆநந்தஸ்ய து ஹ்லாதாபராக்யஸ்யாந்த:கரணதர்மேத்வேந க்ராஹ்யபதார்தே(அ)ந்தர்பூதஸ்யேந்த்ரியாதேரவாநதரவிபாஜகதர்ம(அ)பாவாந்ந ப்ருதகுக்தி: । இத்தஞ்ச, விதர்கவிசாராநந்தேதி ஸூத்ரேணோக்தஸ்ய ஸவிதர்காதிபேதேந சதுர்விதஸ்ய ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய, லாப: க்ராஹ்யபதேந விதர்கவிசாராநந்தாநாம் க்ரஹீத்ருபதேநாஸ்மிதாயாஶ்ச லாபாதிதி பாவ: । உபராகேண ததாகாரதாயாம் த்ருஷ்டாந்தமாஹ ॥ அபிஜாதஸ்யேவ மணேரிதி ॥ நிர்மலஸ்ய ஸ்படிகாதேர்யதா ஜபாகுஸுமாத்யுபராகேண ரக்தாத்யாகாரதா ததேத்யர்த: । யத்யபி க்ராஹ்யஸமாபத்தே: ப்ரதமபூமித்வாத் ஸூத்ரே க்ராஹ்யக்ரமேணைவ நிர்தேஶோ யுக்தஸ்ததாபி க்ரஹீத்ருஸமாதேர்முக்யத்வஜ்ஞாபநாய க்ரஹீத்ருக்ரமேணைவ ப்ரதமதோ நிர்தேஶ: க்ருத இதி திக் ॥ 41 ॥

தத்ரேதி ॥ தத்ர தாஸு மத்யே ஸவிதர்கா ஸமாபத்திரேஷா ஜ்ஞாதவ்யா, யா ஶப்தார்தஜ்ஞாநாநாம் விகல்பை: பரஸ்பராபேதப்ரமை: ஸம்கீர்ணா மிஶ்ரிதா । ததாஹி । கௌரித்யுக்தே ஶப்தார்தஜ்ஞாநாநி பரஸ்பரம் த்ரீண்யபிந்நாநி லோகே பாஸந்தே । தத்ர ஸமாஹிதஸ்ய யோகிந: ஸமாதிப்ரஜ்ஞாயாம் ஸமாரூடா கவாத்யர்தா யதி பரஸ்பராபேதப்ரமரூபைர்விகல்பைரநுவித்தா ஏவ பாந்தி ததா ஸா விகல்பஸங்கீர்ணா விகல்பவிஷயா ஸவிதர்கஸம்ஜ்ஞா பவதீத்யர்த: ॥ 42 ॥

ஸ்ம்ருதிபரிஶுத்தாவிதி ॥ கவாதிபதாநாம் ஸங்கேதோ லோகே விகல்பிதேஷ்வேவ க்ருஹ்யதே । தஸ்ய ஸ்ம்ருத்யா ஶாப்தஜ்ஞாநம் பதார்தாநுமிதிஶ்ச விகல்பித ஏவ ஜாயதே । தத்ர ஸ்ம்ருதிபரிஶுத்தௌ அர்தமாத்ரதாத்பர்யவதா சித்தேந அர்தமாத்ராப்யாஸாத் ஸங்கேதஸ்ம்ருதேஸ்த்யாகே ஸதி ஸவிகல்பகத்வாபாவாத் ஸ்வரூபஶூந்யேவ, ந வஸ்துத: ஸ்வரூபஶூந்யா(அ)தோ(அ)ர்தமாத்ரஸ்ய அவிகல்பிதா(அ)ர்தஸ்ய நிர்பாஸோ பாநம் பத்ரேத்யர்தமாத்ரவிஷயா ஸா ஸமாபத்திர்நிர்விதர்க்கேத்யர்த: ॥ 43 ॥

ஏதயைவ ஸவிசாரேதி ॥ ஏதயைவ ஸவிதர்கநிர்விதர்கயா ச ஸமாபத்த்யா ஸூக்ஷ்மவிஷயா, ஸூக்ஷ்மம் தந்மாத்ராஹங்காராதிர்விஷயோ யஸ்யா: ஸா தத்ர ஸூக்ஷ்மேஷு விஶிஷ்டேஷு ஸ்வவாசகஶப்தஜ்ஞாநாப்யாஸபॆதேநாநுவித்தே விகல்பிதேஷு யா ஸமாபத்தி: ஸா ஸவிசாரா । தேஷ்வேவ விஶேஷணஶூந்யேஷ்வர்தமாத்ரேஷு யா ஸமாபத்தி: ஸா நிர்விசாரேதி பாவ: ॥ 44 ॥

ஸூக்ஷ்மேதி ॥ அஸ்யா: ஸமாபத்தே: ஸூக்ஷ்மவிஷயத்வம் உக்தப்ரகாரம் அலிங்கபர்யவஸாநம் । லயம் கச்சதீதி லிங்கம் மஹத்தத்வாதி । ந லிங்கம் அலிங்கம் ப்ரதாநம் । தத்பர்யந்தமேவ । அத: ஸூக்ஷ்மஸ்யாபாவாத் புருஷஸ்ய ஸத்த்வே(அ)ப்யகாரணத்வே கார்யாதிகஸௌக்ஷ்ம்யாபாவாதஸம்க்ரஹ இதி திக் ॥ 45 ॥

தா ஏவேதி ॥ தா ஏவ க்ரஹீத்ருக்ரஹணக்ராஹ்யேஷு ஸாமாந்யவிஶேஷபாவேநோக்தா: ஸமாபத்தய ஏவ ஸபீஜ: து:காதேரநாத்மஸம்ஸ்காரரூபைர்பீஜை: ஸஹ வர்த்தமாந: ஸமாதி: । ஸமாதீயதே ப்ரத்யங்மாத்ரைகாக்ரீக்ரியதே சித்தமநேநேதி பாவநாவிஶேஷ: ஸம்ப்ரஜ்ஞாத இத்யர்த: ॥ 46 ॥

நிர்விசாரேதி ॥ பூர்வம் ஸமாதிபிரபகதபாபஸ்யா(அ)ந்த:கரணஸ்ய நிர்விசாரவைஶாரத்யநிர்விசாரஸ்ய ஸூக்ஷ்மார்தகோசரநிர்விகல்பஸ்ய ஸமாதேர்வேஶாரத்யே ப்ரவாஹரூபபாடவே ஸதி ॥அத்யாத்மப்ரஸாத: ஆத்மாநம் புத்திமதிக்ருத்ய வர்த்தமாந: ப்ரஸாத: ஹ்லாதாக்யாநந்தஸாக்ஷாத்காரயோக்யோ(அ)த்யந்தஸத்த்வோத்ரேகோ பவதீத்யர்த: ॥ 47॥

ருதம்பரேதி ॥ தத்ர தஸ்மிந்நிர்விசாரவைஶாரத்யே ஸதி, ருதம்பரா ருதம் ஸத்யம் புருஷயாயார்த்யம் பிபர்த்தீதி ருதம்பரா ஸத்யமேவ க்ருஹ்ணாதீ ப்ரஜ்ஞா பவதீத்யர்த: ॥ 48 ॥

ஶ்ருதாநுமாநேதி ॥ ஸா து ஸமாதிஜா ப்ரஜ்ஞா ஶ்ருதாநுமாநப்ரஜ்ஞாப்யாம் ஶ்ருதம் ஶ்ரவணம் ஶாப்தபோத:, அநுமாநம் மநநம் யௌக்திகம் ஜ்ஞாநம், தத்ரூபப்ரஜ்ஞாப்யாம் அந்யவிஷயா அதிரிக்தவிஷயா । குத: । விஶேஷார்தத்வாத் । விஶேஷோ நிர்விகல்ப: அஜ்ஞாதோ விஷயோ யஸ்யா: ஸா, ததாத்வாத் । ஶப்தாநுமாநயோ: பதார்ததாவச்சேதகவ்யாபகதாவச்சேதகபுரஸ்காரேணைவ தீஜநகத்வநியமேந தத்க்ரஹணாயோக்யவிஶேஷ்யமாத்ர-விஷயகத்வாதிதி யாவத் ॥

வேதாந்திநஸ்து ஶப்தஸ்ய ஶக்த்யா பதார்ததாவச்சேதகபுரஸ்காரேணைவ தீஜநகத்வநியமோ, ந து லக்ஷணயா(அ)பி । அதோ லக்ஷணயா கேவலஸ்ய ப்ரஹ்மண: ஶப்தகம்யத்வே(அ)பி ந க்ஷதி: । ததாச மஹாவாக்யார்தப்ரயோஜகீபூதாநுபவஜநகாவாந்தரவாக்யஸ்தபதஜந்மஸ்ம்ருதிகாரணீபூதாநுபாவஜநகத்வமஸம்ப்ரஜ்ஞாதயோகஸ்ய ஸ்வஜந்யதர்ம்மத்வாரேதி ந கோ(அ)பி விரோதோ, ந வா மஹாவாக்யார்தபோதாநுபபத்திரபீதி பாவ இதி ப்ராஹு:॥

இதந்து போத்யம் । யத்யபி, தம் த்வௌபநிஷதம் புருஷம் ப்ருச்சாமீத்யாதிஶ்ருதேருபநிஷந்மாத்ரகம்யமேவாத்மதத்த்வம்। தஶமஸ்த்வமஸீத்யாதிவாக்யாத்தஶமா-திஸாக்ஷாத்காரதர்ஶநாத் । தத்த்வமஸ்யாதிவாக்யைரப்யபரோக்ஷப்ரமா ச ஸம்பவதி । யோக்யபதார்தநிரூபிதத்வம்பதார்தாபேதபரஶப்தத்வாதிநா ஶப்தஸ்யாபரோக்ஷதீஜநகத்வே(அ)திப்ரஸங்காபாவாத்யாகாதி-வாக்யாநாம் த்வம்பதார்தாபேதபரத்வாபாவாத் । தார்மிகஸ்த்வமஸீத்யாதிவாக்யாநாந்து யோக்யபதார்தநிரூபிதத்வம்பதார்தாபேதபரத்வாபாவாத் । தஸ்மாத்தாநி விஷயாஜந்யதீஜநகத்வேந பரோக்ஷஜ்ஞாநஜநகாநி । தத்த்வமஸ்யாதிவாக்யந்து நிருக்தரூபேணாபரோக்ஷதீஜநகமேவ । ததோ ஜாதாயாமப்யபரோக்ஷப்ரமாயாம் விபரீதபாவநாரூபதோஷஸத்த்வே பலம் ந ஸம்பவதீதி ப்ரதிபந்தநிராஸாய நிதித்யாஸநாதிகமப்யாவஶ்யகத்வம், பாவநாயா: ப்ரமாணாந்தரத்வாபாதாத் । காமிநீம் பாவயதோ வ்யவஹிதகாமிநீஸாக்ஷாத்காரஸ்யைவ பாவநாஜந்யத்வேநாத்மஸாக்ஷாத்காரஸ்யப்ரமாத்வப்ரஸங்காச்ச । மூலீபூதாநுபவஸ்து ஸுஷுப்தேர்மோஷாத்வா ஸம்பவத்யேவேதி ந ஸர்வதா ஜ்ஞாநே பாவநாவிஶேஷரூபநிதித்யாஸநாபேக்ஷா, ததாபி தஶமவாக்யஸஹக்ருதேந மநஸா சக்ஷுஷா வா அபரோக்ஷப்ரமாஜநநேந த்ருஷ்டாந்தாஸித்தே: நிருக்தரூபேண ஶப்தஸ்யாபரோக்ஷஜ்ஞாநஜநகத்வே மாநாபாவாத் । இந்த்ரியஜந்யஜ்ஞாநஸ்யைவா(அ)பரோக்ஷத்வப்ரதிபத்தே: । மநஸைவாநுத்ரஷ்டவ்யமிதி ஶ்ருதேஶ்ச । ஶ்ருத்யா ப்ராக் த்வம்பததத்பதவாச்யத்வாதிநா ப்ரமிதயோர்ஜீவபரமாத்மநோரவிநாபாவாதிரூபாபேதஸ்ய ச மநஸைவ பாவநாஸஹகாரேணாபரோக்ஷப்ரமாபவதீதி பாவநாஸமாதேர்ஜ்ஞாநபலகத்வகதநமேவைதந்மதா(அ)நுஸாரேண யுக்தமேவேதி திக் ॥

ந வா பாவநாஜந்யத்வே(அ)ப்யாத்மஸாக்ஷாத்காரஸ்யாப்ராமாண்யம் । அபாதிதவிஷயத்வாதுக்தஸாக்ஷாத்காரஸ்ய து பாதிதார்தவிஷத்வாதேவாப்ராமாண்யம் ந பாவநாஜந்யத்வேநேதி பாவ: ॥ 49 ॥

தஜ்ஜேதி ॥ ஸமாதிப்ரஜ்ஞாஜந்ய: ஸம்ஸ்காரோ வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரஸ்ய ப்ரதிபந்தீ பாதக இத்யர்த: । கதமேததிதிசேத் ப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரஸ்ய தத்த்வஸம்ஸ்பர்ஶித்வாதிதி த்யேயம் ॥ 50 ॥

தஸ்யாபீதி ॥ புருஷக்யாத்யநந்தரம் வைராக்யஸம்ஸ்காரப்ரசயேந தஸ்ய ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதிப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரஸ்ய அபிஶப்தாத் ப்ரஜ்ஞாயாஶ்ச நிரோதே ஸதி ஸர்வவ்ருத்திநிரோதாத் ஸர்வாஸாம் சித்தவ்ருத்தீநாம் ஸ்வகாரணே ப்ரவிலயாத் நிர்பீஜ: மித்யாஜ்ஞாநவாஸநாரூபஸம்ஸ்காரபீஜரஹிதோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதிர்பவதி । யஸ்மிந் ஸதி புருஷ: ஸ்வரூபமாத்ரநிஷ்ட: கேவலோ பவதி ॥51 ॥