ಯೋಗಸುಧಾಕರಃ

ಅತ್ರ ಅಥಶಬ್ದಃ ಆರಮ್ಭಾರ್ಥಃ, ಅರ್ಥಾನ್ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಶ್ಚ । ’ಯುಜ ಸಮಾಧೌ’ ಇತಿ ಧಾತೋರ್ಯೋಗಃ ಸಮಾಧಿಃ ; ತಸ್ಯಾನುಶಾಸನಂ ಹೈರಣ್ಯಗರ್ಭೇ ಶಾಸ್ತ್ರಮನುಸೃತ್ಯ ಶಿಷ್ಯತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ಸಸಾಧನಃ ಸಫಲಃ ಸಮಾಧಿರನೇನೇತ್ಯನುಶಾಸನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ । ತಥಾ ಚ ಕಸ್ಮೈಚಿತ್ಕೈವಲ್ಯಕಾಮಾಯ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಯೋಗಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾರಭ್ಯತ ಇತ್ಯಕ್ಷರಾರ್ಥಃ । ತತ್ರ ಸಮಾಧಿರ್ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಶ್ಚೇತಿ । ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಃ । ಚಿತ್ತಂ ಹಿ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಪಞ್ಚಭೂಮ್ಯುಪೇತಮ್। ಭೂಮಯಶ್ಚ – ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಮೂಢಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮೇಕಾಗ್ರಂ ನಿರುದ್ಧಮಿತಿ । ತತ್ರ – ರಜಸಾ ವಿಷಯೇಷು ಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಂ ಕ್ಷಿಪ್ತಮ್ ; ತಮಸಾ ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾದಿವೃತ್ತಿಮನ್ಮೂಢಮ್ ; ಈಷದ್ರಜಸ್ತಮಃಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟೇನ ಸತ್ತ್ವೇನ ಕಾದಾಚಿತ್ಕಧ್ಯಾನಯುಕ್ತಯಾ ಕ್ಷಿಪ್ತಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್; ವಿಧೂತರಜಸ್ತಮೋಮಲೇನ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವೇನೈಕಾಗ್ರಮೇಕತಾನಮ್ ; ಪ್ರಶಾನ್ತಸಕಲವೃತ್ತಿಕಂ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಂ ನಿರುದ್ಧಮ್ । ಏವಂ ಚ ಆದ್ಯಾಭೂಮಿತ್ರಯಪರಿತ್ಯಾಗೇನಾವಶಿಷ್ಟಭೂಮಿದ್ವಯೋಪೇತಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಮಾಧಿದ್ವಯಂ ಧರ್ಮ ಇತಿ ವಿವೇಕಃ ॥

ರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತ್ಯೋರ್ನಿರೋಧೋ ಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೃತ್ತಿಸತ್ತ್ವೇಽಪಿ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೇ ನಾವ್ಯಾಪ್ತಿಃ ॥ ೨ ॥

ಯದಾ ಸರ್ವಾಸಾಂ ವೃತ್ತೀನಾಂ ನಿರೋಧಃ, ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಶ್ಚಿತಿಶಕ್ತೇಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೇ ಸ್ವರೂಪೇ ಸ್ಥಿತಿಃ ಕುಸುಮಾಪಗಮೇ ಸ್ಫಟಿಕಮಣೇರಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಚಿತಿಶಕ್ತೇಶ್ಚೈತನ್ಯಮಾತ್ರಂ ಸ್ವಭಾವೋ ನ ವೃತ್ತಯ ಇತಿ ಭಾವಃ ॥ ೩ ॥

ಯದ್ಯಪಿ ನಿರ್ವಿಕಾರಾ ಚಿತಿಶಕ್ತಿಃ ಸದಾ ಸ್ವರೂಪ ಏವಾವತಿಷ್ಠತೇ, ತಥಾಪಿ ನಿರೋಧಾದನ್ಯತ್ರ ವೃತ್ತಿಷೂತ್ಪದ್ಯಮಾನಾಸು ತತ್ರ ಚಿತಿಚ್ಛಾಯಾಯಾಂ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತಾಯಾಂ ತದವಿವೇಕಾತ್ತತ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯಮಾಪನ್ನೇವ ಚಿತಿಶಕ್ತಿರ್ಭವತಿ ಜಪಾರಕ್ತ ಇವ ಸ್ಫಟಿಕಃ । ಅತೋ ನ ಸ್ವರೂಪಾತ್ಪ್ರಚ್ಯುತಿಃ । ನ ಹಿ ಲೌಹಿತ್ಯಭ್ರಮಸಮಯೇ ಸಮಸ್ತಿ ಸ್ಫಟಿಕಮಣೇರವದಾತಸ್ವಭಾವಾತ್ಪ್ರಚ್ಯುತಿರಿತಿ ಭಾವಃ । ಏತೇನ ಸೂತ್ರದ್ವಯೇನಾರ್ಥಾದ್ಯನ್ನಿರೋಧೇ ಚಿತಿಶಕ್ತಿಃ ಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಯದ್ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ಸ್ವರೂಪಾಪ್ರತಿಷ್ಠೇವ ಭವತಿ ತಚ್ಚಿತ್ತಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಸೂತ್ರಗತಚಿತ್ತಪದಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಭವತಿ ॥ ೪ ॥

ಪಞ್ಚ ತಯಬರ್ಥಾ ಅವಯವಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಪ್ರಮಾಣಾದಯೋ ಯಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯವೃತ್ತೀನಾಂ ತಾಃ ಪಞ್ಚತಯ್ಯೋ ವೃತ್ತಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮಾಃ । ಬಹುವಚನಂ ತು ಮೈತ್ರಾದಿಪುರುಷಬಹುತ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ । ತಾಃ ಕೀದೃಶ್ಯಃ ? ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ; ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ ಕ್ಲೇಶೈಃ ಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ಸ್ವರೂಪಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ, ತೈರಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ರತ್ಯಯಾ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಪಞ್ಚಸ್ವೇವ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಮಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಂ ಚಾನ್ತರ್ಭಾವಃ,  ತಥಾಪಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಏವ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತಿ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಂ ವಾರಯಿತುಂ ತಾಭಿಃ ಸಹಾಕ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ಅಪ್ಯುದಾಹೃತಾಃ ॥ ೫ ॥

ಅತೋಽಪರಾ ವೃತ್ತಿರ್ನ ಸಮಸ್ತೀತ್ಯುದ್ದೇಶಸೂತ್ರಸ್ಯ ಫಲಮ್ ॥ ೬ ॥

ತ್ರೀಣ್ಯೇವ ಪ್ರಮಾಣಾನೀತಿ ಭಾವಃ । ವೃತ್ತಾವಜ್ಞಾತಾರ್ಥಾವಗಾಹೀ ಚಿತಿಶಕ್ತೇಃ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಃ ಪ್ರಮಾ । ತತ್ಕರಣಂ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಮಾಣಮ್ । ತತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಮಾಣಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ । ತತ್ರ ಚಕ್ಷುರಾದಿದ್ವಾರಾ ವ್ಯಕ್ತಿವಿಶೇಷನಿರ್ಧಾರಣೀ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಮ್ । ತದಾಕಾರವೃತ್ತೌ ಚಿತಿಶಕ್ತೇಃ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾ । ಏವಂ ಧ್ಯಾನಸಮಾಧಿದ್ವಾರಾ ಚಿತಿಶಕ್ತಿವಿಶೇಷಾವದ್ಯೋತಿಕಾ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾಖ್ಯಾ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಮ್ । ಜ್ಞಾತಾ ಚಿತಿಶಕ್ತಿಃ ಫಲಮ್  । ಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನದ್ವಾರಾ ಲಿಙ್ಗಿಸಾಮಾನ್ಯನಿರ್ಧಾರಣೀ ವೃತ್ತಿರನುಮಾನಮ್ । ತತ್ರ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬೋಽನುಮಿತಿಃ । ಪದಾರ್ಥಜ್ಞಾನದ್ವಾರಾ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಾವಗಾಹಿನೀ ವೃತ್ತಿರಾಗಮಃ । ತತ್ರ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಃ ಶಾಬ್ದಃ । ಅನುಮಾನಾಗಮಾವುಭಯತ್ರ ಸಮಾನಾವಿತಿ ಪೃಥಙ್ನೋದಾಹೃತೌ ॥ ೭ ॥

ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ಲಕ್ಷ್ಯನಿರ್ದೇಶಃ । ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಂ ಬಾಧಾನನ್ತರಂ ವ್ಯವಹಾರಾಜನಕಂ ಯತ್ ಅತದ್ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಯದ್ರೂಪಂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಂ ಸ್ವರೂಪಂ ತತ್ರಾಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ತದನವಗಾಹಿ । ತತ್ತ್ವಂ  ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಅತೋ ನ ವಿಕಲ್ಪೇಽತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ, ತಸ್ಯ ಬಾಧಿತತ್ವೇಽಪಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಪಣ್ಡಿತಾನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಜನಕತ್ವಾತ್ । ನಾಪಿ ಸಂಶಯೇ, ತಸ್ಯಾಪಿ ಲಕ್ಷ್ಯತ್ವಾತ್ ॥ ೮ ॥

’ರಾಹೋಃ ಶಿರಃ’  ಇತಿ ಶಬ್ದಶ್ರವಣಾನನ್ತರಂ ಜಾಯಮಾನಾ ವಸ್ತುಶೂನ್ಯಾ ವೃತ್ತಿರ್ವಿಕಲ್ಪಃ । ಅತೋ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಗೋಚರವೃತ್ತೌ ನಾತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ, ತಸ್ಯಾ ವಸ್ತುಶೂನ್ಯತ್ವಾಭಾವಾತ್ । ನಾಪಿ ವಿಪರ್ಯಯೇ, ತಸ್ಯ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾನನುಪಾತಿತ್ವಾತ್ ॥ ೯ ॥

ವಸ್ತ್ವಭಾವಃ ಪ್ರತೀಯತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ನಾವಾರಕೇ ತಮಸಿ ಸತಿ, ತತ್ತಮೋಽಭಾವಪ್ರತ್ಯಯಃ । ತಂ ವಿಷಯೀಕುರ್ವತೀ ವೃತ್ತಿರ್ನಿದ್ರಾ। ತಸ್ಯಾ ’ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದವೇದಿಷಮ್’ ಇತಿ ಸ್ಮರಣಸ್ಯಾನುಭವಪೂರ್ವಕತ್ವಾದ್ವೃತ್ತಿತ್ವಮ್ ॥

ಅನುಭೂತಸ್ಯ ಪಿತ್ರಾದೇಃ ಅಸಂಪ್ರಮೋಷಃ ತದನುಭವಜನ್ಯಮನುಸನ್ಧಾನಂ ಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏತೇನ ವೃತ್ತಯ ಇತ್ಯಾದ್ಯನುಭೂತವಿಷಯೇತ್ಯನ್ತೇನ ಸೂತ್ರಸಪ್ತಕೇನ ದ್ವಿತೀಯಸೂತ್ರಗತವೃತ್ತಿಪದಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಭವತಿ । ಇತೋಽವಶಿಷ್ಟೇನ ಪಾದೇನ ನಿರೋಧೃಪದಮರ್ಥಾದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ॥

ಚಿತ್ತಸ್ಯ ನಿಸರ್ಗತೋನಿರ್ಗತಸ್ರಗಾದಿಗೋಚರವೃತ್ತಿಸರಿತ್ಪೂರಂ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ವಿನಿವಾರ್ಯ ಸಮಾಧ್ಯಭ್ಯಾಸೇನ ಪ್ರಶಾನ್ತವಾಹಃ ಸಂಪಾದ್ಯತೇ । ಅತಸ್ತದುಭಯನಿಬನ್ಧನೋ ನಿರೋಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೨ ॥

ತತ್ರ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ । ಸ್ಥಿತಿರ್ನೈಶ್ಚಲ್ಯಂ ನಿರೋಧಃ, ತತ್ರ । ’ಚರ್ಮಣಿ ದ್ವೀಪಿನಂ ಹನ್ತಿ’ ಇತಿವನ್ನಿಮಿತ್ತಾರ್ಥೇಯಂ ಸಪ್ತಮೀ । ಏವಂ ಚ ಸ್ಥಿತಿನಿಮಿತ್ತಕೋ ಯತ್ನೋ ಮಾನಸ ಉತ್ಸಾಹಃ ಸ್ವತ ಏವ ಬಹಿಃಪ್ರವಾಹಶೀಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಸರ್ವಥಾ ನಿರೋತ್ಸ್ಯಾಮೀತ್ಯೇವಂವಿಧ ಉತ್ಸಾಹ ಆವರ್ತ್ಯಮಾನೋಽಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ॥ ೧೩ ॥

ಯದಿ ದಿವಸೈರ್ಮಾಸೈರ್ವಾ ಸಮಾಧಿಸಿದ್ಧಿಂ ವಾಞ್ಛೇತ್, ತದಾ ’ವಿದ್ಯಮಾನಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಏವ ವೇದಾಃ ; ತಾನಧ್ಯೇತುಂ ಗತಸ್ಯ ಮಾಣವಕಸ್ಯ ಪಞ್ಚ ದಿವಸಾ ಅತೀತಾಃ ; ನಾದ್ಯಾಪ್ಯಸೌ ಸಮಾಗತಃ’ ಇತಿ ಮೂಢವಚನಾನುಸಾರ್ಯೇವಾಯಂ ಯೋಗೀ ಸ್ಯಾತ್ । ಅತಃ ಸಂವತ್ಸರೈರ್ಜನ್ಮಭಿರ್ವಾ ದೀರ್ಘಕಾಲಂ ಯೋಗ ಆಸೇವಿತವ್ಯಃ । ತಥಾ ಚ ಸ್ಮರ್ಯತೇ – ’ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಸ್ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್’ ಇತಿ । ಯದಿ ಚಿರಮಾಸೇವ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯಾಸೇವ್ಯೇತ ತರ್ಹ್ಯುತ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾಃ ಸಮನನ್ತರಭಾವಿವಿಚ್ಛೇದಕಾಲೀನೈರ್ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರೈರಭಿಭೂಯೇರನ್ । ಅತೋ ನಿರನ್ತರಮಾಸೇವಿತವ್ಯಃ । ಸತ್ಕಾರ ಆದರಃ। ಅನಾದರೇ ಲಯವಿಕ್ಷೇಪಕಷಾಯಾದಯಃ ಪ್ರಸಜ್ಜೇರನ್ । ತಸ್ಮಾದಾದರೇಣಾಸೇವಿತವ್ಯಃ । ದೀರ್ಘಕಾಲಾದಿತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನಾಸೇವಿತಸ್ಯ ಸಮಾಧೇರ್ದೃಢಭೂಮಿತ್ವಂ ನಾಮ ಪ್ರಬಲತರದುಃಖೇನಾಪಿ ಚಾಲಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಮ್ । ತಚ್ಚ ಸ್ಮರ್ಯತೇ – ’ಯಸ್ಮಿನ್ಸ್ಥಿತೋ ನ ದುಃಖೇನ ಗುರುಣಾಪಿ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ’ ಇತಿ ॥ ೧೪ ॥

ಸ್ರಕ್ಚನ್ದನಾದಯೋ ವಿಷಯಾ ದೃಷ್ಟಾಃ । ವೇದೋಕ್ತಸ್ವರ್ಗಾದಯ ಆನುಶ್ರವಿಕಾಃ । ತತ್ರೋಭಯತ್ರಾಪಿ ಸತ್ಯಾಮಪಿ ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ವಿವೇಕತಾರತಮ್ಯೇನ ಯತಮಾನಾದಿವೈರಾಗ್ಯತ್ರಯಂ ಭವತಿ । ಯತಮಾನತ್ವಂ ನಾಮ ’ಅಸ್ಮಿಞ್ಜಗತಿ ಕಿಂ ಸಾರಂ ಕಿಮಸಾರಮಿತಿ ಗುರುಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯಾಮಿ’ ಇತ್ಯುದ್ಯೋಗಃ । ಸ್ವಚಿತ್ತೇ ಪೂರ್ವಂ ವಿದ್ಯಮಾನಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇಽಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೇನ ವಿವೇಕೇನೈತಾವನ್ತಃ ಪಕ್ವಾ ಏತಾವನ್ತೋಽವಶಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ವಿವೇಚನಂ ವ್ಯತಿರೇಕಃ । ದೃಷ್ಟಾನುಶ್ರವಿಕವಿಷಯಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ದುಃಖಾತ್ಮಕತ್ವಬೋಧೇನ ತಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮನಸ್ಯೌತ್ಸುಕ್ಯಮಾತ್ರೇಣ ತೃಷ್ಣಾಸ್ಥಾಪನಮೇಕೇನ್ದ್ರಿಯತ್ವಮ್ । ವಿತೃಷ್ಣತ್ವಂ ವಶೀಕಾರಃ । ತದಿದಮಪರಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಷ್ಟಾಙ್ಗಯೋಗಪ್ರವರ್ತಕತ್ವೇನ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯಾನ್ತರಙ್ಗಮ್, ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಯ ತು ಬಹಿರಙ್ಗಮ್ ॥ ೧೫ ॥

ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧ್ಯಾಭ್ಯಾಸಪಾಟವೇನ ಗುಣತ್ರಯಾತ್ಮಕಾತ್ಪ್ರಧಾನಾದ್ವಿವಿಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಖ್ಯಾತಿಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ; ತಸ್ಮಾದಶೇಷಗುಣತ್ರಯವ್ಯವಹಾರೇ ವೈತೃಷ್ಣ್ಯಂ ಯತ್, ತತ್ಪರಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೬ ॥

ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ ಯೇನ ಭಾವ್ಯಂ ವಸ್ತು ಸ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ ಸಮಾಧಿರ್ಭಾವನಾವಿಶೇಷಃ । ಸ ಚ ವಿತರ್ಕಾದಿರೂಪೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರನುಗಮಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಃ – ಸವಿತರ್ಕಃ ಸವಿಚಾರಃ ಸಾನನ್ದಃ ಸಾಸ್ಮಿತ ಇತಿ । ತತ್ರ ಭಾವನಯಾ ಭಾವ್ಯಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಸವಿತರ್ಕಃ । ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾನ್ತಃಕರಣಗೋಚರಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಸವಿಚಾರಃ । ರಜಸ್ತಮೋಲೇಶಾನುವಿದ್ಧಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಬುದ್ಧಿಗೋಚರಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಸಾನನ್ದಃ । ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಮಹತ್ತತ್ತ್ವಗೋಚರ-ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಸಾಸ್ಮಿತಃ । ತತ್ರ ವಿತರ್ಕವಿಚಾರದ್ವಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್ । ಆನನ್ದೋ ಗ್ರಹಣಮ್ । ಅಸ್ಮಿತಾಖ್ಯೋ ಗ್ರಹೀತಾ । ತೇಷು ಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಗ್ರಹೀತೃಷು ಭಾವನೋತ್ಕರ್ಷಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತೋ ಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೭ ॥

ವಿರಾಮೋ ವೃತ್ತ್ಯುಪರಮಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣಂ ವೃತ್ತ್ಯುಪರಮಾರ್ಥಃ ಪ್ರಯತ್ನಃ, ತಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಃ ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ಸಂಪಾದನಮ್, ತತ್ಪೂರ್ವಸ್ತಜ್ಜನ್ಯಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಾದನ್ಯಃ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಸಕಲವೃತ್ತಿಕಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ದುರ್ಲಕ್ಷತ್ವಾತ್ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೇಣ ಯೋಽವಶಿಷ್ಯತೇ ಸೋಽಸ್ರಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೮ ॥

ಭವನ್ತ್ಯಸ್ಮಿಞ್ಜನ್ತವ ಇತಿ ಭವಃ ಸಂಸಾರೋಽವಿದ್ಯಾಖ್ಯಾಃ, ಸಪ್ರತ್ಯಯೋ ಹೇತುರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಸಂಸಾರಮೂಲೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಃ । ಸ ಚ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯೇಷ್ವಾತ್ಮತ್ವಭಾವನಯಾ ವಿಧೂತದೇಹಾನಾಂ ವಿದೇಹಾನಾಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತಮಹದಹಙ್ಕಾರಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರೇಷು ಪ್ರಕೃತಿಷ್ವಾತ್ಮಭಾವನಯಾ ಲೀನಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಲಯಾನಾಂ ಭವತ್ಯನ್ತವತ್ಫಲಃ । ತದೀಯಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತ್ಯಭಾವಾತ್ಸುಪ್ತಚಿತ್ತವಲ್ಲೀನಮಪ್ಯುತ್ಥಾಯ ಸಂಸಾರೇ ಪತತೀತಿ ಭಾವಃ ॥

ಮಮಾಯಂ ಯೋಗ ಏವ ಪರಪುರುಷಾರ್ಥಸಾಧನಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಶ್ರದ್ಧಾ । ಸಾ ಚೋತ್ಕರ್ಷಶ್ರವಣೇನೋಪಜಾಯತೇ । ಉತ್ಕರ್ಷಶ್ಚ ಸ್ಮರ್ಯತೇ – ’ತಪಸ್ವಿಭ್ಯೋಽಧಿಕೋ ಯೋಗೀ ಜ್ಞಾನಿಭ್ಯೋಽಪಿ ಮತೋಽಧಿಕಃ । ಕರ್ಮಿಭ್ಯಶ್ಚಾಧಿಕೋ ಯೋಗೀ ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗೀ ಭವಾರ್ಜುನ’ ಇತಿ । ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಶ್ರದ್ಧಾಯಾಮವಸಿತಾಯಾಂ ವೀರ್ಯಮುತ್ಸಾಹೋ ಭವತಿ ’ಸರ್ವಥಾ ಯೋಗಂ ಸಂಪಾದಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ ಇತಿ । ಏತಾದೃಶೋತ್ಸಾಹೇನ ತದಾ ತದಾನುಷ್ಠೇಯಾನಿ ಯೋಗಾಙ್ಗಾನಿ ಸ್ಮರ್ಯನ್ತೇ । ತಯಾ ಚ ಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಸಮ್ಯಗನುಷ್ಠಿತಸಮಾಧೇರಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದೇ ಸತಿ, ಋತಮ್ಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೋದೇತಿ । ತತ್ಪೂರ್ವಕಸ್ತತ್ಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕೋಽಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧಿಃ ಇತರೇಷಾಂ ವಿದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲಯೇಭ್ಯೋಽರ್ವಾಚೀನಾನಾಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೦ ॥

ಸಂವೇಗೋ ವೈರಾಗ್ಯಮ್ । ತದ್ಭೇದಾದ್ಯೋಗಿನಸ್ತ್ರಿವಿಧಾ ಮೃದುಸಂವೇಗಾ ಮಧ್ಯಸಂವೇಗಾಸ್ತೀವ್ರಸಂವೇಗಾಶ್ಚೇತಿ । ತತ್ರ ತೀವ್ರಸಂವೇಗಾನಾಮಾಸನ್ನಃ ಸಮಾಧಿಲಾಭಃ । ಅಲ್ಪೇನೈವ ಕಾಲೇನ ಸಮಾಧಿರ್ಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೧ ॥

ಮೃದುತೀವ್ರೋ ಮಧ್ಯತೀವ್ರೋಽಧಿಮಾತ್ರತೀವ್ರಶ್ಚ । ತೇಷ್ವಪ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಸ್ಯ ತ್ವರಯಾ ಸಿದ್ಧಿರ್ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ । ತದೇವಮಧಿಮಾತ್ರತೀವ್ರಸ್ಯ ದೃಢಭೂಮಾವಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಧೌ ಲಬ್ಧೇ ಸತಿ; ಪುನರ್ವ್ಯುತ್ಥಾತುಮಶಕ್ತಂ ಸನ್ಮನೋ ನಶ್ಯತಿ । ತತಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚಿತಿಃ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ನಿರ್ವಿಘ್ನಂ ನಿರನ್ತರಮವತಿಷ್ಠತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೨ ॥

ಈಶ್ವರೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ । ತಸ್ಮಿನ್ಪರಮಗುರೌ ಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಭಾವನಾವಿಶೇಷಃ । ತಸ್ಮಾದಾಸನ್ನತಮಃ ಸಮಾಧಿಲಾಭಃ । ಈಶ್ವರೋ ಹಿ ಸಮಾರಾಧನಾದಿನಾ ಸಾಧನೇನ ಆರಾಧಿತಃ ’ಇದಮಸ್ಯೇಷ್ಟಮಸ್ತು’ ಇತಿ ಸಂಸಾರಾಙ್ಗಾರೇ ತಪ್ಯಮಾನಂ ಪುರುಷಮನುಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ಭಾವಃ । ನನು ಪುಷ್ಕರಪಲಾಶವನ್ನಿರ್ಲೇಪಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ತಪ್ಯಭಾವಃ ಕಥಮುಪಪದ್ಯತೇ ಯೇನ ಪರಮೇಶ್ವರೋಽನುಗ್ರಾಹಕತಯಾ ಕಕ್ಷೀಕ್ರಿಯೇತೇತಿ ಚೇತ್, ಉಚ್ಯತೇ – ತಾಪಕಸ್ಯ ರಜಸಃ ಸತ್ತ್ವಮೇವ ತಪ್ಯಮ್ । ಬುದ್ಧ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪರಿಣತೇ ಸತ್ತ್ವೇ ತಪ್ಯಮಾನೇ ತದಾರೋಹವಶೇನ ತದಭೇದಾವಗಾಹೀ ಪುರುಷೋಽಪಿ ತಪ್ಯತ ಇತ್ಯುಪಚರ್ಯತೇ । ತದುಕ್ತಮ್ – ’ ಸತ್ತ್ವಂ ತಪ್ಯಂ ಬುದ್ಧಿಭಾವೇನ ವೃತ್ತಂ ಭಾವಾ ಯೇ ವಾ ರಾಜಸಾಸ್ತಾಪಕಾಸ್ತೇ । ತಸ್ಯಾಭೇದಗ್ರಾಹಿಣೀ ತಾಮಸೀ ಯಾ ವೃತ್ತಿಸ್ತಸ್ಯಾಂ ತಪ್ಯ ಇತ್ಯುಕ್ತ ಆತ್ಮಾ’ ಇತಿ । ಇತ್ಥಂ ತಪ್ಯಮಾನಂ ಪುರುಷಂ ಪರಮೇಶ್ವರಃ ಸ್ವೇಚ್ಛಯಾ ನಿರ್ಮಾಣಕಾಯಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಲೌಕಿಕವೈದಿಕಸಮ್ಪ್ರದಾಯಪ್ರದ್ಯೋತಕೋಽನುಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯನವದ್ಯಮ್ ॥ ೨೩ ॥

ಕ್ಲಿಶ್ನನ್ತೀತಿ ಕ್ಲೇಶಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾ ಅವಿದ್ಯಾದಯಃ । ಕರ್ಮ ಮಿಶ್ರಾಮಿಶ್ರರೂಪಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್ । ವಿಪಚ್ಯತ ಇತಿ ವಿಪಾಕಃ ಫಲಂ ಜಾತ್ಯಾಯುರ್ಭೋಗಾದಿಃ । ಆಶೇರತ ಇತ್ಯಾಶಯಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ । ತೈರಪರಾಮೃಷ್ಟೋಽಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಃ । ಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಸ್ತು ಸಂಸಾರೀ ಜೀವಃ । ಮುಕ್ತಸ್ತ್ವಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟೋಽಪಿ ಪೂರ್ವಕಾಲೇ ತತ್ಸಂಶ್ಲೇಷಾದ್ಬದ್ಧ ಇವ । ಅತಃ ಪುರುಷವಿಶೇಷೋ ನಿತ್ಯಮುಕ್ತ ಈಶ್ವರಃ । ತಸ್ಯ ಸಾರ್ವಜ್ಞ್ಯಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಚ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧಪ್ರಾಕೃತಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಕಚಿತ್ತಸಂಬನ್ಧಾದಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ॥ ೨೪ ॥

ತತ್ರೇಶ್ವರೇ ನಿರತಿಶಯಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಸ್ಯ ಬೀಜಂ ಮೂಲಮ್ । ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ – ಅಸ್ಮದಾದಿಜ್ಞಾನಂ ನಿರತಿಶಯೇನ ಜ್ಞಾನೇನಾವಿನಾಭೂತಂ ಸಾತಿಶಯತ್ವಾತ್ । ಯತ್ಸಾತಿಶಯಂ ತತ್ಸಮಾನಜಾತೀಯೇನ ನಿರತಿಶಯೇನ ಯುಕ್ತಮ್, ಯಥಾ ವಿಭುಪರಿಮಾಣೇನ ಕುಮ್ಭಪರಿಮಾಣಮ್ । ಅತಃ ಪರಿಶೇಷಾದನುಮಾನಸಿದ್ಧನಿರತಿಶಯಜ್ಞಾನವಾನೀಶ್ವರ ಇತಿ ॥ ೨೫ ॥

ತಸ್ಯ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಣವಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ನೂಯತೇ ಸ್ತೂಯತೇಽನೇನೇತಿ ಪ್ರಣವ ಓಙ್ಕಾರಃ ವಾಚಕೋಽಭಿಧಾಯಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೭ ॥

ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ – ತಸ್ಯ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಯೋ ಜಪಃ, ತಸ್ಮಿನ್ದೀರ್ಘಕಾಲನೈರನ್ತರ್ಯಸತ್ಕಾರೈಸ್ತದರ್ಥಾ-ಸಙ್ಗಚಿದ್ರೂಪೇಶ್ವರಭಾವನಾಪುರಃಸರಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ದೃಢಮಾಸೇವಿತೇ ಸತಿ, ಪ್ರಶ್ಚಾತ್ಸ್ವತ ಏವ ವಾಗ್ವ್ಯಾಪಾರರೂಪೇ ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಲೀನೇ, ವಾಚಕಸ್ಯ ನ್ಯಗ್ಭಾವಾತ್ತದರ್ಥಾಸಙ್ಗಚಿದ್ರೂಪಗೋಚರವೃತ್ತಿಸನ್ತಾನರೂಪಭಾವನಾಯಾಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಾದಿಭಿರ್ದೃಢಮಾಸೇವಿತಾಯಾಮ್, ತತಸ್ತತ್ಪ್ರಸಾದೇನ ಚಿತ್ತಂ ನಿರೋಧಾಭಿಮುಖಂ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಭಾವೇನ ಈಶ್ವರಂ ವಿಶ್ರಾನ್ತಿಭೂಮಿತಯಾಲಭಮಾನಂ ಸತ್ ತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಾತ್ಸ್ವಸ್ವಾಮಿನಮಸಙ್ಗಚಿದ್ರೂಪಮಾತ್ಮಾನಂ ಸ್ಮಾರಯಿತ್ವಾ ಅವಿಷಯತಯಾ ತಮಪ್ಯಲಭಮಾನಂ ನಿರಿನ್ಧನಾಗ್ನಿವತ್ಸ್ವಯಂ ಸಂಸ್ಕಾರಾವಶೇಷಂ ಭವತಿ । ತತಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೇತನಾಧಿಗಮಃ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚಾಸೌ ಚೇತನಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿರಧಿಗಮಃ । ಸರ್ವಾನ್ತರತಯಾ ಭಾಸಮಾನಾ ಚಿತಿಶಕ್ತಿಃ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ನಿರನ್ತರಂ ನಿರ್ವಿಘ್ನಮವತಿಷ್ಠತೇ । ಅತಃ ಸರ್ವಾಸಾಂ ವೃತ್ತೀನಾಂ ಪ್ರವಿಲಯಾದನ್ತರಾಯಾಭಾವಶ್ಚ ಭವತಿ । ಅಯಮೇಕ ಏವ ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಸ್ಯ ವಿಶೇಷ ಇತಿ ॥

ಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಯೋಗಾದ್ವಿಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ಭ್ರಂಶಯನ್ತಿ ತೇ ನವ ವಿಕ್ಷೇಪಾ ಯೋಗಸ್ಯಾನ್ತರಾಯಾ ವಿಘ್ನಾಃ । ತತ್ರ ದೋಷತ್ರಯವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತೋ ಜ್ವರಾದಿರ್ವ್ಯಾಧಿಃ । ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಕರ್ಮಣ್ಯತ್ವಂ ಸ್ತ್ಯಾನಮ್ । ವಿರುದ್ಧಕೋಟಿದ್ವಯಾವಗಾಹಿ ಜ್ಞಾನಂ ಸಂಶಯಃ । ಅಹಿಂಸಾಸತ್ಯಾದಿಸಾಧನಾನಾಮಭಾವನಂ ಪ್ರಮಾದಃ । ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಗುರುತ್ವಾದಪ್ರವೃತ್ತಿರಾಲಸ್ಯಮ್ । ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷೋಽವಿರತಿಃ । ಅತಸ್ಮಿಂಸ್ತದ್ಬುದ್ಧಿರ್ಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಮ್ । ಕುತಶ್ಚಿನ್ನಿಮಿತ್ತಾತ್ಸಮಾಧಿ-ಭೂಮೇರಲಾಭೋಽಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಮ್ । ಲಬ್ಧಾಯಾಮಪಿ ತಸ್ಯಾಂ ಚಿತಸ್ಯಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವಸ್ಥಿತತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೦ ॥

ಯಥೋಕ್ತವ್ಯಾಧಿಜಂ ದುಃಖಮ್ । ತಚ್ಚಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾದಿಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧಮ್ । ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷವಿಘಾತಾನ್ಮನಸಿ ಕ್ಷೋಭೋ ದೌರ್ಮನಸ್ಯಮ್ । ಸರ್ವಾಙ್ಗಚಲನಮಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವಮ್ । ತಚ್ಚ ಯೋಗಾಙ್ಗಾಸನವಿರೋಧಿ । ಅಪಾನಃ ಶ್ವಾಸಃ । ಸ ಚ ರೇಚಕವಿರೋಧೀ। ಪ್ರಾಣಃ ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ । ಸ ತು ಪೂರಕವಿರೋಧೀ । ಅಥ ವಾ ಶ್ವಾಸೋ ಬಾಹ್ಯಕುಮ್ಭಕವಿರೋಧೀ, ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ ಆನ್ತರಕುಮ್ಭಕವಿರೋಧೀ, ಅಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವಂ ಕುಮ್ಭಕದ್ವಯವಿರೋಧೀತ್ಯರ್ಥಃ, ’ನೋಚ್ಛ್ವಸೇನ್ನೈವ ನಿಶ್ವಸ್ಯಾನ್ನೈವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಚಾಲಯೇತ್’ ಇತಿ ಕುಮ್ಭಕೇ ತನ್ನಿಷೇಧಶ್ರವಣಾತ್ । ಅತ ಏತೇ ದುಃಖಾದಯೋ ವಿಕ್ಷೇಪೈಃ ಸಹ ಭವನ್ತಿ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೧ ॥

ತೇಷಾಂ ಸೋಪದ್ರವಾಣಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಾಣಾಂ ವಿನಾಶಾರ್ಥಮೇಕತತ್ತ್ವಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ । ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ – ಏಕತತ್ತ್ವಗೋಚರಮನೋವೃತ್ತಿಪ್ರವಾಹಾನುಕೂಲೋ ಯತ್ನೋಽಭ್ಯಾಸಃ । ಸ ಚ ದೀರ್ಘಕಾಲನೈರನ್ತರ್ಯಸತ್ಕಾರೈರ್ದೃಢಮಾಸೇವಿತವ್ಯಃ । ಆಸೇವಿತೇ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಯೋ ವಾಸನಾಃ ಕ್ಷಣೇನೈವ ವಿಶರಾರುತಾಂ ಯಾನ್ತಿ । ತದುಕ್ತಮ್ – ’ವಾಸನಾಸಂಪರಿತ್ಯಾಗೇ ಯದಿ ಯತ್ನಂ ಕರೋಷ್ಯಲಮ್ । ತತ್ತೇ ಶಿಥಿಲತಾಂ ಯಾನ್ತಿ ಸರ್ವಾಧಿವ್ಯಾಧಯಃ ಕ್ಷಣಾತ್’ ಇತಿ ॥ ೩೨ ॥

ಚಿತ್ತಂ ಹಿ ರಾಗದ್ವೇಷಪುಣ್ಯಪಾಪೈಃ ಕಲುಷೀಕ್ರಿಯತೇ । ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನಾದೌ ಸ್ವೇನಾನುಭೂಯಮಾನಂ ಸುಖಮನುಶೇತೇ ’ ಸರ್ವಂ ಸುಖಜಾತಂ ಮೇ ಭೂಯಾತ್’ ಇತಿ ಕಶ್ಚಿದ್ಧೀವೃತ್ತಿವಿಶೇಷೋ ರಾಗಃ । ಸ ಚ ಸುಖಜಾತಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಸಾಮಗ್ರ್ಯಭಾವೇನ ಸಂಪಾದಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಿತ್ತಂ ಕಲುಷೀಕರೋತಿ । ಯದಾ ತು ಸುಖಿಪ್ರಾಣಿಷು ಮೈತ್ರೀಂ ಭಾವಯೇತ್ ’ಸರ್ವೇಽಪ್ಯೇತೇ ಸುಖಿನೋ ಮದೀಯಾಃ’ ಇತಿ, ತದಾ ತತ್ಸುಖಂ ಸ್ವಕೀಯಮೇವ ಸಂಪನ್ನಮಿತಿ ತತ್ರ ರಾಗೋ ನಿವರ್ತತೇ । ನ ಕೇವಲಂ ರಾಗಃ, ಕಿಂ ತು ಪರಗುಣಾಸಹನದೋಷಾವಿಷ್ಕರಣರೂಪಾಸೂಯೇರ್ಷ್ಯಾದಿಕಮಪಿ ನಿವರ್ತತೇ । ನಿವೃತ್ತೇ ಚ ರಾಗಾಸೂಯೇರ್ಷ್ಯಾದೌ ವರ್ಷಾಸ್ವತೀತಾಸು ಶರತ್ಸರಿದಿವ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸೀದತಿ । ತಥಾ ದುಃಖಮನುಶೇತೇ ’ ಸರ್ವಂ ದುಃಖಂ ಸರ್ವಥಾ ಮೇ ಮಾ ಭೂತ್’ ಇತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ಪ್ರತ್ಯಯೋ ದ್ವೇಷಃ। ಸ ಚ ವೈರ್ಯಾದಿಷು ಸತ್ಸು ನಿವಾರಯಿತುಮಶ್ಕ್ಯತ್ವಾತ್ಸದಾ ಹೃದಯಂ ದಹತಿ । ಯದಾ ’ಸ್ವಸ್ಯೇವ ಪರೇಷಾಂ ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ದುಃಖಂ ಮಾ ಭೂತ್’ ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಕರುಣಾಂ ದುಃಖಿಪ್ರಾಣಿಷು ಭಾವಯೇತ್, ತದಾ ವೈರ್ಯಾದಿಷು ದ್ವೇಷೋ ನಿವರ್ತತೇ । ನ ಕೇವಲಂ ದ್ವೇಷಃ, ಕಿನ್ತು ದುಃಖಿತ್ವಪ್ರತಿಯೋಕಸ್ವಸುಖಿತ್ವಪ್ರಯುಕ್ತೋ ದರ್ಪೋಽಪಿ ನಿವರ್ತತೇ । ಸ ಚ ದರ್ಪೋ ಭಗವತಾ ದರ್ಶಿತಃ – ’ಈಶ್ವರೋಽಹಮಹಂ ಭೋಗೀ ಸಿದ್ಧೋಽಹಂ ಬಲವಾನ್ಸುಖೀ । ಆಢ್ಯೋಽಭಿಜನವಾನಸ್ಮಿ ಕೋಽನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಸದೃಶೋ ಮಯಾ’ ಇತಿ । ಅತ ಉಭಯನಿವೃತ್ತೌ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸೀದತಿ । ತಥಾ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಪುಣ್ಯಂ ನಾನುತಿಷ್ಠನ್ತಿ, ಪಾಪಂ ಪ್ರಸೀದತಿ । ತಥಾ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಪುಣ್ಯಂ ನಾನುತಿಷ್ಠನ್ತಿ, ಪಾಪಂ ತ್ವನುತಿಷ್ಠನ್ತಿ । ಅತಸ್ತೇ ಪುಣ್ಯಪಾಪೇ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಂ ಜನಯತಃ । ಯದಿ ಪುಣ್ಯಪುರುಷೇಷು ಮುದಿತಾಂ ಭಾವಯೇತ್, ತದಾ ತದ್ವಾಸನಯಾ ಸ್ವಯಮಪ್ಯಪ್ರಮತ್ತಃ ಪುಣ್ಯೇ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ತಥಾ ಪಾಪಿಷೂಪೇಕ್ಷಾಂ ಭಾವಯನ್ತ್ವಯಮಪಿ ಪಾಪಾನ್ನಿವರ್ತತೇ।ಅತಃ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಾಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸೀದತಿ । ನನು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಸು ಮುದಿತಾಂ ಭಾವಯತಃ ಪುಣ್ಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಫಲತ್ವೇನೋಕ್ತಾ ; ಸಾ ಚ ಯೋಗಿನೋ ನ ಯುಕ್ತಾ, ತಸ್ಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕರತ್ವಾತ್ । ಮೈವಮ್ ; ಕಾಮ್ಯಸ್ಯೇಷ್ಟಾಪೂರ್ತಾದೇರ್ಜನ್ಮಹೇತುತ್ವಾದಿಹ ತು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಜನ್ಯಸ್ಯ ಜನ್ಮಾನಾಪಾದಕಸ್ಯಾಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ಪುಣ್ಯಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ । ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ ಭಗವಾನ್ಸೂತ್ರಕಾರಃ – ’ಕರ್ಮಾಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಂ ಯೋಗಿನಸ್ತ್ರಿವಿಧಮಿತರೇಷಾಮ್’ ಇತಿ । ಅತೋ ಮೈತ್ರ್ಯಾದಿಭಾವನಯಾ ರಾಗಾದಿವಾಸನಾನಿವೃತ್ತೌ ಪ್ರಸಾದಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಮಾಪನ್ನಂ ಸಚ್ಚಿತ್ತಮೇಕಾಗ್ರತಾಪದಂ ಲಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತದುಕ್ತಮ್ – ಪೌರುಷೇಣ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಬಲಾತ್ಸನ್ತ್ಯಜ್ಯ ವಾಸನಾಮ್ । ಸ್ಥಿತಿಂ ಬಧ್ನಾಸಿ ಚೇತ್ತರ್ಹಿ ಪದಮಾಸಾದಯಸ್ಯಲಮ್’ ಇತಿ ॥ ೩೩ ॥

ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಶರೀರಾನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶನ್ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣೇನ ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಪಿಙ್ಗಲಯಾ ಬಹಿರ್ವಿರೇಚನಮ್ । ರೇಚಿತಂ ಪ್ರಶ್ಚಾದಿಡಯಾ ಷೋಡಶಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣೇನಾನ್ತರಾಪೂರ್ಯ ಪೂರಿತಸ್ಯ ಪುನಶ್ಚತುಃಷಷ್ಟಿಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣೇನ ವಿಧಾರಣಮಾನ್ತರಕುಮ್ಭಕಃ । ರೇಚಿತಸ್ಯ ವೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣೇನ ಬಹಿರೇವ ವಿಧಾರಣಂ ಬಾಹ್ಯಕುಮ್ಭಕಃ । ಅನೇನ ರೇಚಕಪೂರಕಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಕುಮ್ಭಕರೂಪಪ್ರಾಣಾಯಾಮತ್ರಯಂ ಭವತಿ । ತೇನ ಪ್ರಾಣಸ್ಪನ್ದೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸತಿ ಚಿತ್ತದೋಷಾಃ ಪ್ರದಹ್ಯನ್ತೇ। ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತಿಃ – ’ ಯಥಾ ಪರ್ವತಧಾತೂನಾಂ ದಹ್ಯನ್ತೇ ಧಮತಾ ಮಲಾಃ । ತಥೇನ್ದ್ರಿಯಕೃತಾ ದೋಷಾ ದಹ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹಾತ್’ ಇತಿ । ತತ್ರೋಪಪತ್ತಿರ್ವಸಿಷ್ಠೇನ ದರ್ಶಿತಾ – ’ಯಃ ಪ್ರಾಣಪವನಸ್ಪನ್ದಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಪನ್ದಃ ಸ ಏವ ಹಿ । ಪ್ರಾಣಸ್ಪನ್ದಕ್ಷಯೇ ಯತ್ನಃ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಧೀಮತೋಚ್ಚಕೈಃ ’ ಇತಿ । ಅತಃ ಪ್ರಾಣಮನಃಸ್ಪನ್ದಯೋಃ ಸಹಭಾವಿತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹೇ ಮನೋ ನಿಗೃಹ್ಯತೇ । ನನು ಸಹಸ್ಪನ್ದೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಸುಷುಪ್ತೌ ಚೇಷ್ಟಮಾನೇಽಪಿ ಪ್ರಾಣೇ ಮನಸೋಽಚೇಷ್ಟಮಾನತ್ವಾತ್ । ಮೈವಮ್ ; ವಿಲೀನತ್ವೇನ ತದಾನೀಂ ಮನಸ ಏವಾಭಾವಾತ್ । ನನು ’ಕ್ಷೀಣೇ ಪ್ರಾಣೇ ನಾಸಿಕಯೋಚ್ಛ್ವಾಸೀತ’ ಇತಿ ಶ್ರುತಿವ್ಯಾಹತಮಿತಿ ಚೇತ್, ನ ; ಅನುಲ್ಬಣತ್ವಸ್ಯ ಕ್ಷಯತ್ವೇನಾತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ । ಯಥಾ ಪರ್ವತಮಾರೋಹತಃ ಶ್ವಾಸವೇಗೋ ಯಾವಾನ್ಭವತಿ ನ ತಾವಾನಾಸೀನಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ ; ತಥಾ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪಾಟವೋಪೇತಸ್ಯೈತಸ್ಮಾದಲ್ಪಃ ಶ್ವಾಸೋ ಭವತಿ । ಏತದೇವಾಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಶ್ರೂಯತೇ – ’ಭೂತ್ವಾ ತತ್ರಾಯತಃ ಪ್ರಾಣಃ ಶನೈರೇವ ಸಮುತ್ಸೃಜೇತ್ ’ ಇತಿ । ಅತಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪಾಟವೇನ ಪ್ರಾಣೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸತಿ ನಿರ್ಮೃಷ್ಟನಿಖಿಲದೋಷಂ ಸಚ್ಚಿತ್ತಮೇಕಾಗ್ರತಾಪದಂ ಲಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೪ ॥

ನಾಸಾಗ್ರಜಿಹ್ವಾಗ್ರತಾಲುಜಿಹ್ವಾಮಧ್ಯಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಂಯಮಾದ್ದಿವ್ಯಗನ್ಧರಸರೂಪಸ್ಪರ್ಶ-ಶಬ್ದವಿಷಯವತ್ಯಃ ಸಂವಿದಃ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ಶೀಘ್ರಮುತ್ಪನ್ನಾಃ ಸತ್ಯೋ ವಿಶ್ವಾಸಮುತ್ಪಾದ್ಯ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮೇಶ್ವರಾದೌ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಂ ಬಧ್ನನ್ತಿ । ಅತೋ ಮನ ಏಕಾಗ್ರತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ತಃ ॥ ೩೫ ॥

ಅಷ್ಟದಲಹೃದಮ್ಬುಜಂ ರೇಚಕೇನೋರ್ಧ್ವಮುಖಂ ನೀತ್ವಾ ತತ್ಕರ್ಣಿಕಾಸ್ಥಾಯಾಂ ಸುಷುಮ್ನಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಾಡ್ಯಾಂ ಸೌರಚಾನ್ದ್ರಮಸವೈದ್ಯುತಾದಿಪ್ರಭಾನಿಭಸ್ಯ ಚಿತ್ತತತ್ತ್ವಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಾತ್ತಜ್ಜ್ಯೋತಿರ್ಗೋಚರಾ ಸಂವಿಜ್ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ವಿಶೋಕಾ ಶೋಕಶೂನ್ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪನ್ನಾ ಸತೀ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಂ ಸಮ್ಪಾದಯತಿ । ತತಸ್ತನ್ಮನ ಏಕಾಗ್ರತಾಂ ಲಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೬ ॥

ಶುಕಾದೀನಾಂ ಯದ್ವೀತರಾಗಂ ಚಿತ್ತಮ್ , ತಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಾದ್ಯೋಗಿನಶ್ಚಿತ್ತಂ ನೀರಾಗಂ ಸದೇಕಾಗ್ರತಾಂ ಲಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೭ ॥

ಸ್ವಪ್ನೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಂ ಯನ್ಮನೋಹರಂ ವಸ್ತು ದೃಷ್ಟಂ ಸುಷುಪ್ತೌ ಯತ್ಸುಖಂ ಜ್ಞಾಯತೇ, ತತ್ರ ಧ್ಯಾನಾತ್ತಜ್ಜ್ಞೇಯಾಲಮ್ಬನಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಶ್ಚಲಂ ಸದೇಕಾಗ್ರತಾಂ ಲಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೮ ॥

ಕಿಂ ಬಹುನಾ? ಯಥೇಷ್ಟಂ ಯದ್ಯಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಂ ದೈವಂ ರೂಪಮ್, ತದ್ಧ್ಯಾನಾಚ್ಚಿತ್ತಮಚಞ್ಚಲಂ ಸದೇಕಾಗ್ರತಾಂ ಲಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೯ ॥

ಅಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾಮಾಪನ್ನಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ಸ್ಥೂಲೇ ವಾ ವಸ್ತುನಿ ನಿವಿಶಮಾನಸ್ಯ ಪರಮಾಣ್ವನ್ತಃ ಪರಮಮಹತ್ತ್ವಾನ್ತೋ ವಶೀಕಾರೋಽಪ್ರತಿಘಾತೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೦ ॥

ಅಭಿಜಾತಸ್ಯಾತ್ಯವದಾತಸ್ಯ ಸ್ಫಟಿಕಮಣೇರ್ಯಥಾ ಜಪಾಕುಸುಮೋಪರಾಗಾತ್ಸ್ವರೂಪಾಭಿಭವೇನ ರಕ್ತಾಕಾರತಾ ಭವತಿ, ಏವಂ ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತೇರ್ವಿಧೂತರಜಸ್ತಮೋವೃತ್ತಿಕಸ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯತನ್ಮಾತ್ರಾನ್ತಃಕರಣರಜಸ್ತಮೋಲೇಶಾನು-ವಿದ್ಧಾಹಙ್ಕಾರವಿಧೂತರಜಸ್ತಮೋಮಲಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಕಮಹತ್ತತ್ತ್ವೇಷು ಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಗ್ರಹೀತೃಷು ತತ್ಸ್ಥಸ್ಯ ತದುಪರಕ್ತಸ್ಯ ತದಞ್ಜನತಾ ಸ್ವರೂಪಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ತದ್ರೂಪತಾ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗಾಪತ್ತಿಃ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತಸಮಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೧ ॥

ಗೌರಿತಿ ಶಬ್ದಃ ಗೌರಿತ್ಯರ್ಥಃ ಗೌರಿತಿ ಜ್ಞಾನಮ್, ತೇಷಾಂ ಪರಸ್ಪರತಾದಾತ್ಮ್ಯಗೋಚರಾ ಯೇ ವಿಕಲ್ಪಾಸ್ತೈಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ ತತ್ತುಲ್ಯಾ ಸವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ, ತಸ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪತ್ವಾವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೨ ॥

ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಂ ವಿಕಲ್ಪಿತ ಏವಾರ್ಥೇ ಶಬ್ದಸಙ್ಕೇತೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಶಾಬ್ದಬೋಧೋ ವಿಕಲ್ಪ ಏವ ಜಾಯತೇ। ಅತಃ ಸಙ್ಕೇತಸ್ಮೃತೇಃ ಪರಿಶುದ್ಧೌ ಪ್ರಲಯೇ ಸತಿ ತತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ಪ್ರಲಯಾತ್ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ಸ್ವೀಯಭಾವನಾತ್ವಶೂನ್ಯೇವ ಭೂತ್ವಾ ಅವಿಕಲ್ಪಿತಾರ್ಥಮಾತ್ರೇಣೈವ ನಿರ್ಭಾಸ್ಯಮಾನಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥

ಏತಯೈವ ವಿಕಲ್ಪಿತಸ್ಥೂಲಾಕಾರಯಾ ಸವಿತರ್ಕಯಾ ಅವಿಕಲ್ಪಿತಸ್ಥೂಲಾಕಾರಯಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಯಾ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾ ಸ್ವಶಬ್ದಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಮಭೇದೇನ ವಿಕಲ್ಪಿತಸೂಕ್ಷ್ಮತನ್ಮಾತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಾ ಸವಿಚಾರಾ ಅವಿಕಲ್ಪಿತಸೂಕ್ಷ್ಮ-ತನ್ಮಾತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೪ ॥

ಅಸ್ಯಾಃ ಸಮಾಪತ್ತೇಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಮಲಿಙ್ಗೇ ಪ್ರಧಾನೇ ಪರ್ಯವಸ್ಯತಿ । ತಥಾ ಹಿ – ತನ್ಮಾತ್ರೇಭ್ಯೋಽಹಙ್ಕಾರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ, ತಸ್ಮಾದಪಿ ಮಹಾನ್, ತತೋಽಪಿ ಪ್ರಧಾನಮ್ । ತದ್ಧಿ ನ ಲೀಯತ ಇತ್ಯಲಿಙ್ಗಮುಚ್ಯತೇ । ತತಃ ಪರಂ ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಮಸ್ತಿ । ಪುರುಷಸ್ತು ನ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸರ್ಗೇ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಮಿತಿ ಧ್ಯೇಯಮ್ ॥ ೪೫ ॥

ತಾ ಏವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಏವ ವಿವೇಕಖ್ಯಾತ್ಯಭಾವೇನ ಬನ್ಧಬೀಜಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೬ ॥

ನಿರ್ವಿಚಾರಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಪರ್ಯನ್ತಸೂಕ್ಷ್ಮಗೋಚರಸ್ಯ ಯದ್ವೈಶಾರದ್ಯಮಭ್ಯಾಸಪಾಟವೇನ ತಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಾನ್ತನ್ಯಗ್ಭಾವಾಚ್ಚಿತಿಶಕ್ತೇರುದ್ವೇಗಃ, ತಸ್ಮಿನ್ಸತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮನಶ್ಚಿತಿಶಕ್ತೇಃ ಪ್ರಸಾದಃ ಖ್ಯಾತಿರ್ಜಾಯತೇ ॥ ೪೭ ॥

ತತ್ರ ಪುರುಷಖ್ಯಾತೌ ಸತ್ಯಾಮ್ ಋತಮ್ ಸತ್ಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಬಿಭರ್ತಿ ಪ್ರಕಾಶಯತೀತಿ ಋತಮ್ಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಧರ್ಮಮೇಘಃ ಸಮಾಧಿರ್ಜಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೮ ॥

ಸೂಕ್ಷ್ಮವ್ಯವಹಿತವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟವಸ್ತುಷು ಯೋಗಿಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ  ನಿರ್ವರ್ತತೇ । ಆಗಮಾನುಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ತಾನಿ ವಸ್ತೂನಿ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ । ತೇ ಚ ಶ್ರುತಾನುಮಾನಜನ್ಯೇ ಪ್ರಜ್ಞೇ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇವ ಗೋಚರಯತಃ । ಇದಂ ತು ಯೋಗಿಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ವಿಶೇಷಗೋಚರತ್ವಾದೃತಮ್ಭರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೯ ॥

ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾ ಅಭ್ಯಾಸಜನ್ಯೋ ಯಃ ಸಂಸ್ಕಾರಃ, ಸ ಚಾನ್ಯಾನ್ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ಪ್ರತಿಬಧ್ನಾತಿ ಬಾಧತ ಇತಿ ತತ್ಪ್ರತಿಬನ್ಧೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೫೦ ॥

ಪರವೈರಾಗ್ಯಸಹಕೃತವಿರಾಮಪ್ರತ್ಯಯೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯಾಪಿ ನಿರೋಧೇ ಸತ್ಯುತ್ಪತ್ಸ್ಯಮಾನಪ್ರಜ್ಞಾಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯಾಪಿ ನಿರೋಧಾದಶೇಷಬನ್ಧನಿವೃತ್ತೇರ್ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿರ್ಲಭ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಿನ್ಸಮಾಧೌ ಲಬ್ಧೇ ಸತಿ ಪುನರ್ವ್ಯುತ್ಥಾತುಮಶಕ್ತಂ ಸಚ್ಚಿತ್ತಂ ನಶ್ಯತಿ । ತತಃ ಕೂಟಸ್ಥನಿತ್ಯಾನನ್ತಾ ಶುದ್ಧಾ ಚಿತಿಶಕ್ತಿಃ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ನಿರನ್ತರಂ ನಿರ್ವಿಘ್ನಮವತಿಷ್ಠತ ಇತ್ಯತಿಶೋಭನಮ್ ॥ ೫೧ ॥