யத்பாவநாதவாபீயம் ப்ரத்யக்சிதிரநாமயா ।
க்லேஶகர்மாத்யஸம்ஸ்ப்ருஷ்டம் தமீஶம் கஞ்சநாபஜே ॥ 1 ॥
ஶ்ரீமத்பதஞ்ஜலேஸ்தஸ்ய பதத்வந்த்வமநிந்திதம் ।
வந்தே யேந மந:காயவாசாம் ஶுத்திரகார்யஸௌ ॥ 2 ॥
வித்யாரத்நம் மயா லப்தம் யத்க்ருபாபாரவாரிதே: ।
வந்தே தாந்விபுதைர்வந்த்யாந்வந்தகாநந்ததாந்குரூந் ॥ 3 ॥
ஶ்ரீமத்தேஶிகவக்த்ராப்ஜாந்நிஶம்யாத விலோட்ய தாம் ।
பணீந்த்ரபணிதே: காசித்வ்ருத்திராரப்யதே மயா ॥ 4 ॥
இஹ கலு பகவாந்பதஞ்ஜலி: ப்ரேக்ஷாவத்ப்ரவ்ருத்த்யௌபயிகம் ஶாஸ்த்ரப்ரதிபாத்யம் தர்ஶயதி –
அத யோகாநுஶாஸநம் ॥ 1 ॥
அத்ர அதஶப்த: ஆரம்பார்த:, அர்தாந்மங்கலார்தஶ்ச । ’யுஜ ஸமாதௌ’ இதி தாதோர்யோக: ஸமாதி: ; தஸ்யாநுஶாஸநம் ஹைரண்யகர்பே ஶாஸ்த்ரமநுஸ்ருத்ய ஶிஷ்யதே வ்யாக்யாயதே ஸஸாதந: ஸபல: ஸமாதிரநேநேத்யநுஶாஸநம் ஶாஸ்த்ரம் । ததா ச கஸ்மைசித்கைவல்யகாமாய ப்ரதிபாத்யயோகப்ரதிபாதகம் ஶாஸ்த்ரமாரப்யத இத்யக்ஷரார்த: । தத்ர ஸமாதிர்த்விவித: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஶ்சேதி । ஸ ச சித்தஸ்ய தர்ம: । சித்தம் ஹி த்ரிகுணாத்மகத்வாத்பஞ்சபூம்யுபேதம்। பூமயஶ்ச – க்ஷிப்தம் மூடம் விக்ஷிப்தமேகாக்ரம் நிருத்தமிதி । தத்ர – ரஜஸா விஷயேஷு க்ஷிப்யமாணம் க்ஷிப்தம் ; தமஸா நித்ராலஸ்யாதிவ்ருத்திமந்மூடம் ; ஈஷத்ரஜஸ்தம:ஸம்ஸ்ப்ருஷ்டேந ஸத்த்வேந காதாசித்கத்யாநயுக்தயா க்ஷிப்தாத்விஶிஷ்டம் விக்ஷிப்தம்; விதூதரஜஸ்தமோமலேந ஶுத்தஸத்த்வேநைகாக்ரமேகதாநம் ; ப்ரஶாந்தஸகலவ்ருத்திகம் ஸம்ஸ்காரஶேஷம் நிருத்தம் । ஏவம் ச ஆத்யாபூமித்ரயபரித்யாகேநாவஶிஷ்டபூமித்வயோபேதஸ்ய சித்தஸ்ய ஸமாதித்வயம் தர்ம இதி விவேக: ॥
அதுநா த்விவிதஸ்ய ஸமாதே: ஸாதாரணம் லக்ஷணம் லக்ஷயதி –
யோகஶ்சித்தவ்ருத்திநிரோத: ॥ 2 ॥
ரஜஸ்தமோவ்ருத்த்யோர்நிரோதோ யோக இத்யர்த: । அத: ஸாத்த்விகவ்ருத்திஸத்த்வே(அ)பி ஸம்ப்ரஜ்ஞாதே நாவ்யாப்தி: ॥ 2 ॥
நநு புத்திவ்ருத்திஸ்வபாவாயாஶ்சிதிஶக்தேர்வ்ருத்திநிரோதே கதம் ஸ்திதிரித்யாஶங்க்யாஹ –
ததா த்ரஷ்டு: ஸ்வரூபே(அ)வஸ்தாநம் ॥ 3 ॥
யதா ஸர்வாஸாம் வ்ருத்தீநாம் நிரோத:, ததா த்ரஷ்டுஶ்சிதிஶக்தே: ஸ்வாபாவிகே ஸ்வரூபே ஸ்திதி: குஸுமாபகமே ஸ்படிகமணேரிவேத்யர்த: । சிதிஶக்தேஶ்சைதந்யமாத்ரம் ஸ்வபாவோ ந வ்ருத்தய இதி பாவ: ॥ 3 ॥
நநு தர்ஹி வ்யுத்தாநே சிதிஶக்தே: ஸ்வரூபாத்ப்ரச்யுதி: ஸ்யாதித்யத்ராஹ –
வ்ருத்திஸாருப்யமிதரத்ர ॥ 4 ॥
யத்யபி நிர்விகாரா சிதிஶக்தி: ஸதா ஸ்வரூப ஏவாவதிஷ்டதே, ததாபி நிரோதாதந்யத்ர வ்ருத்திஷூத்பத்யமாநாஸு தத்ர சிதிச்சாயாயாம் ப்ரதிபிம்பிதாயாம் ததவிவேகாத்தத்தாதாத்ம்யமாபந்நேவ சிதிஶக்திர்பவதி ஜபாரக்த இவ ஸ்படிக: । அதோ ந ஸ்வரூபாத்ப்ரச்யுதி: । ந ஹி லௌஹித்யப்ரமஸமயே ஸமஸ்தி ஸ்படிகமணேரவதாதஸ்வபாவாத்ப்ரச்யுதிரிதி பாவ: । ஏதேந ஸூத்ரத்வயேநார்தாத்யந்நிரோதே சிதிஶக்தி: ஸ்வரூபப்ரதிஷ்டா யத்வ்யுத்தாநே ஸ்வரூபாப்ரதிஷ்டேவ பவதி தச்சித்தமிதி த்விதீயஸூத்ரகதசித்தபதம் வ்யாக்யாதம் பவதி ॥ 4 ॥
அதுநா நிரோத்தவ்யாநாம் வ்ருத்தீநாமியத்தாமாஹ –
வ்ருத்தய: பஞ்சதய்ய: க்லிஷ்டாக்லிஷ்டா: ॥ 5 ॥
பஞ்ச தயபர்தா அவயவா வக்ஷ்யமாணா: ப்ரமாணாதயோ யாஸாம் ஸாமாந்யவ்ருத்தீநாம் தா: பஞ்சதய்யோ வ்ருத்தயஶ்சித்தஸ்ய பரிணாமா: । பஹுவசநம் து மைத்ராதிபுருஷபஹுத்வாபிப்ராயேண । தா: கீத்ருஶ்ய: ? க்லிஷ்டா அக்லிஷ்டா: ; வக்ஷ்யமாணை: க்லேஶை: ஸம்ஶ்லிஷ்டா: ஸ்வரூபாப்ரதிஷ்டாப்ரத்யயா: க்லிஷ்டா:, தைரஸம்ஶ்லிஷ்டா: ஸ்வரூபப்ரதிஷ்டாப்ரத்யயா அக்லிஷ்டா: । யத்யபி பஞ்சஸ்வேவ க்லிஷ்டாநாமக்லிஷ்டாநாம் சாந்தர்பாவ:, ததாபி க்லிஷ்டா ஏவ நிரோத்தவ்யா இதி மந்தபுத்திம் வாரயிதும் தாபி: ஸஹாக்லிஷ்டா: அப்யுதாஹ்ருதா: ॥ 5 ॥
அத நாமதேயலக்ஷணாப்யாம் வ்ருத்தீர்விஶதயிதும் ஸூத்ரஷட்கமாசஷ்டே –
ப்ரமாணவிபர்யயவிகல்பநித்ராஸ்ம்ருதய ॥ 6 ॥
அதோ(அ)பரா வ்ருத்திர்ந ஸமஸ்தீத்யுத்தேஶஸூத்ரஸ்ய பலம் ॥ 6 ॥
ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாகமா: ப்ரமாணாநி ॥ 7 ॥
த்ரீண்யேவ ப்ரமாணாநீதி பாவ: । வ்ருத்தாவஜ்ஞாதார்தாவகாஹீ சிதிஶக்தே: ப்ரதிபிம்ப: ப்ரமா । தத்கரணம் வ்ருத்தி: ப்ரமாணம் । தத்த்வம் ப்ரமாணஸாமாந்யலக்ஷணம் । தத்ர சக்ஷுராதித்வாரா வ்யக்திவிஶேஷநிர்தாரணீ சித்தவ்ருத்தி: ப்ரத்யக்ஷப்ரமாணம் । ததாகாரவ்ருத்தௌ சிதிஶக்தே: ப்ரதிபிம்ப: ப்ரத்யக்ஷப்ரமா । ஏவம் த்யாநஸமாதித்வாரா சிதிஶக்திவிஶேஷாவத்யோதிகா ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாக்யா சித்தவ்ருத்தி: ப்ரத்யக்ஷப்ரமாணம் । ஜ்ஞாதா சிதிஶக்தி: பலம் । லிங்கஜ்ஞாநத்வாரா லிங்கிஸாமாந்யநிர்தாரணீ வ்ருத்திரநுமாநம் । தத்ர ப்ரதிபிம்போ(அ)நுமிதி: । பதார்தஜ்ஞாநத்வாரா வாக்யார்தாவகாஹிநீ வ்ருத்திராகம: । தத்ர ப்ரதிபிம்ப: ஶாப்த: । அநுமாநாகமாவுபயத்ர ஸமாநாவிதி ப்ருதங்நோதாஹ்ருதௌ ॥ 7 ॥
விபர்யயோ மித்யாஜ்ஞாநமதத்ரூபப்ரதிஷ்டம் ॥ 8 ॥
விபர்யய இதி லக்ஷ்யநிர்தேஶ: । மித்யாஜ்ஞாநம் பாதாநந்தரம் வ்யவஹாராஜநகம் யத் அதத்ரூபப்ரதிஷ்டம் தஸ்யார்தஸ்ய யத்ரூபம் பாரமார்திகம் ஸ்வரூபம் தத்ராப்ரதிஷ்டிதம் ததநவகாஹி । தத்த்வம் லக்ஷணம் । அதோ ந விகல்பே(அ)திவ்யாப்தி:, தஸ்ய பாதிதத்வே(அ)பி கேஷாஞ்சித்பண்டிதாநாம் வ்யவஹாரஜநகத்வாத் । நாபி ஸம்ஶயே, தஸ்யாபி லக்ஷ்யத்வாத் ॥ 8 ॥
ஶப்தஜ்ஞாநாநுபாதீ வஸ்துஶூந்யோ விகல்ப: ॥ 9 ॥
’ராஹோ: ஶிர:’ இதி ஶப்தஶ்ரவணாநந்தரம் ஜாயமாநா வஸ்துஶூந்யா வ்ருத்திர்விகல்ப: । அதோ வாக்யார்தகோசரவ்ருத்தௌ நாதிவ்யாப்தி:, தஸ்யா வஸ்துஶூந்யத்வாபாவாத் । நாபி விபர்யயே, தஸ்ய ஶப்தஜ்ஞாநாநநுபாதித்வாத் ॥ 9 ॥
அபாவப்ரயயாலம்பநா வ்ருத்திர்நித்ரா ॥ 10 ॥
வஸ்த்வபாவ: ப்ரதீயதே யஸ்மிந்நாவாரகே தமஸி ஸதி, தத்தமோ(அ)பாவப்ரத்யய: । தம் விஷயீகுர்வதீ வ்ருத்திர்நித்ரா। தஸ்யா ’ஸுகமஹமஸ்வாப்ஸம் ந கிஞ்சிதவேதிஷம்’ இதி ஸ்மரணஸ்யாநுபவபூர்வகத்வாத்வ்ருத்தித்வம் ॥
அநுபூதவிஷயாஸம்ப்ரமோஷ: ஸ்ம்ருதி: ॥ 11 ॥
அநுபூதஸ்ய பித்ராதே: அஸம்ப்ரமோஷ: ததநுபவஜந்யமநுஸந்தாநம் ஸ்ம்ருதிரித்யர்த: । ஏதேந வ்ருத்தய இத்யாத்யநுபூதவிஷயேத்யந்தேந ஸூத்ரஸப்தகேந த்விதீயஸூத்ரகதவ்ருத்திபதம் வ்யாக்யாதம் பவதி । இதோ(அ)வஶிஷ்டேந பாதேந நிரோத்ருபதமர்தாத்வ்யாக்யாயத இதி த்ரஷ்டவ்யம் ॥
அப்யாஸவைராக்யாப்யாம் தந்நிரோத: ॥ 12 ॥
சித்தஸ்ய நிஸர்கதோநிர்கதஸ்ரகாதிகோசரவ்ருத்திஸரித்பூரம் வைராக்யேண விநிவார்ய ஸமாத்யப்யாஸேந ப்ரஶாந்தவாஹ: ஸம்பாத்யதே । அதஸ்ததுபயநிபந்தநோ நிரோத இத்யர்த: ॥ 12 ॥
நநு ஜபாதாவாவ்ருத்திலக்ஷணோ(அ)ப்யாஸோ விதாதும் பார்யதே ; கோ நாம நிரோதே(அ)ப்யாஸ இத்யத ஆஹ –
தத்ர ஸ்திதௌ யத்நா(அ)ப்யாஸ: ॥ 13 ॥
தத்ர தயோர்மத்யே । ஸ்திதிர்நைஶ்சல்யம் நிரோத:, தத்ர । ’சர்மணி த்வீபிநம் ஹந்தி’ இதிவந்நிமித்தார்தேயம் ஸப்தமீ । ஏவம் ச ஸ்திதிநிமித்தகோ யத்நோ மாநஸ உத்ஸாஹ: ஸ்வத ஏவ பஹி:ப்ரவாஹஶீலம் சித்தம் ஸர்வதா நிரோத்ஸ்யாமீத்யேவம்வித உத்ஸாஹ ஆவர்த்யமாநோ(அ)ப்யாஸ இத்யுச்யதே ॥ 13 ॥
நந்வத்யதநாப்யாஸ: ஸ்வயமத்ருட: ஸந்நநாதிஸஞ்சிதவ்யுத்தாநஸம்ஸ்காராந்கதமபிபவேதித்யாஶங்க்யாஹ-
ஸ து தீர்ககாலநைரந்தர்யஸத்காராஸேவிதோ த்ருடபூமி: ॥ 14 ॥
யதி திவஸைர்மாஸைர்வா ஸமாதிஸித்திம் வாஞ்சேத், ததா ’வித்யமாநாஶ்சத்வார ஏவ வேதா: ; தாநத்யேதும் கதஸ்ய மாணவகஸ்ய பஞ்ச திவஸா அதீதா: ; நாத்யாப்யஸௌ ஸமாகத:’ இதி மூடவசநாநுஸார்யேவாயம் யோகீ ஸ்யாத் । அத: ஸம்வத்ஸரைர்ஜந்மபிர்வா தீர்ககாலம் யோக ஆஸேவிதவ்ய: । ததா ச ஸ்மர்யதே – ’அநேகஜந்மஸம்ஸித்தஸ்ததோ யாதி பராம் கதிம்’ இதி । யதி சிரமாஸேவ்யமாநோ(அ)பி விச்சித்ய விச்சித்யாஸேவ்யேத தர்ஹ்யுத்பத்யமாநா யோகஸம்ஸ்காரா: ஸமநந்தரபாவிவிச்சேதகாலீநைர்வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காரைரபிபூயேரந் । அதோ நிரந்தரமாஸேவிதவ்ய: । ஸத்கார ஆதர:। அநாதரே லயவிக்ஷேபகஷாயாதய: ப்ரஸஜ்ஜேரந் । தஸ்மாதாதரேணாஸேவிதவ்ய: । தீர்ககாலாதித்ரைவித்யேநாஸேவிதஸ்ய ஸமாதேர்த்ருடபூமித்வம் நாம ப்ரபலதரது:கேநாபி சாலயிதுமஶக்யத்வம் । தச்ச ஸ்மர்யதே – ’யஸ்மிந்ஸ்திதோ ந து:கேந குருணாபி விசால்யதே’ இதி ॥ 14 ॥
அத வைராக்யம் த்விவிதமபரம் பரம் சேதி । அபரம் ச யதமாநவ்யதிரேகைகேந்த்ரியவஶீகாரபேதேந சதுர்விதம் । தத்ராத்யத்ரயமர்தாத்ஸூசயந்ஸாக்ஷாச்சதுர்தமாஹ –
த்ருஷ்டாநுஶ்ரவிகவிஷயவித்ருஷ்ணஸ்ய வஶீகாரஸம்ஜ்ஞா வைராக்யம் ॥ 15 ॥
ஸ்ரக்சந்தநாதயோ விஷயா த்ருஷ்டா: । வேதோக்தஸ்வர்காதய ஆநுஶ்ரவிகா: । தத்ரோபயத்ராபி ஸத்யாமபி த்ருஷ்ணாயாம் விவேகதாரதம்யேந யதமாநாதிவைராக்யத்ரயம் பவதி । யதமாநத்வம் நாம ’அஸ்மிஞ்ஜகதி கிம் ஸாரம் கிமஸாரமிதி குருஶாஸ்த்ராப்யாம் விஜ்ஞாஸ்யாமி’ இத்யுத்யோக: । ஸ்வசித்தே பூர்வம் வித்யமாநாநாம் தோஷாணாம் மத்யே(அ)ப்யஸ்யமாநேந விவேகேநைதாவந்த: பக்வா ஏதாவந்தோ(அ)வஶிஷ்டா இதி விவேசநம் வ்யதிரேக: । த்ருஷ்டாநுஶ்ரவிகவிஷயப்ரவ்ருத்தேர்து:காத்மகத்வபோதேந தாம் ப்ரவ்ருத்திம் பரித்யஜ்ய மநஸ்யௌத்ஸுக்யமாத்ரேண த்ருஷ்ணாஸ்தாபநமேகேந்த்ரியத்வம் । வித்ருஷ்ணத்வம் வஶீகார: । ததிதமபரம் வைராக்யமஷ்டாங்கயோகப்ரவர்தகத்வேந ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்யாந்தரங்கம், அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸ்ய து பஹிரங்கம் ॥ 15 ॥
அத தஸ்யாந்தரங்கம் பரவைராக்யமாஹ –
தத்பரம் புருஷக்யாதேர்குணவேத்ருஷ்ண்யம் ॥ 16 ॥
ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாத்யாப்யாஸபாடவேந குணத்ரயாத்மகாத்ப்ரதாநாத்விவிக்தஸ்ய புருஷஸ்ய க்யாதி: ஸாக்ஷாத்கார: ; தஸ்மாதஶேஷகுணத்ரயவ்யவஹாரே வைத்ருஷ்ண்யம் யத், தத்பரம் வைராக்யமித்யர்த: ॥ 16 ॥
இத்தமப்யாஸவைராக்யே நிரூப்ய தத்ஸாத்யம் ஸமாதிமாஹ –
விதர்கவிசாராநந்தாஸ்மிதாரூபாநுகமாத்ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: ॥ 17 ॥
ஸம்யக்ப்ரஜ்ஞாயதே யேந பாவ்யம் வஸ்து ஸ ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: ஸமாதிர்பாவநாவிஶேஷ: । ஸ ச விதர்காதிரூபைஶ்சதுர்பிரநுகமாச்சதுர்வித: – ஸவிதர்க: ஸவிசார: ஸாநந்த: ஸாஸ்மித இதி । தத்ர பாவநயா பாவ்யபூதேந்த்ரியகோசரஸாக்ஷாத்கார: ஸவிதர்க: । பஞ்சதந்மாத்ராந்த:கரணகோசரஸாக்ஷாத்கார: ஸவிசார: । ரஜஸ்தமோலேஶாநுவித்தஸத்த்வப்ரதாநபுத்திகோசரஸாக்ஷாத்கார: ஸாநந்த: । ஶுத்தஸத்த்வப்ரதாநமஹத்தத்த்வகோசர-ஸாக்ஷாத்கார: ஸாஸ்மித: । தத்ர விதர்கவிசாரத்வயம் க்ராஹ்யம் । ஆநந்தோ க்ரஹணம் । அஸ்மிதாக்யோ க்ரஹீதா । தேஷு க்ராஹ்யக்ரஹணக்ரஹீத்ருஷு பாவநோத்கர்ஷ: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ யோக இத்யர்த: ॥ 17 ॥
இத்தமபரவைராக்யஸாத்யம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதம் நிரூப்ய பரவைராக்யஸாத்யமஸம்ப்ராஜ்ஞாதமாஹ –
விராமப்ரத்யயாப்யாஸபூர்வ: ஸம்ஸ்காரஶேஷோ(அ)ந்ய: ॥ 18 ॥
விராமோ வ்ருத்த்யுபரம:, தஸ்ய ப்ரத்யய: காரணம் வ்ருத்த்யுபரமார்த: ப்ரயத்ந:, தஸ்யாப்யாஸ: பௌந:புந்யேந ஸம்பாதநம், தத்பூர்வஸ்தஜ்ஜந்ய: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதாதந்ய: ஸம்ஸ்காரஶேஷ: ப்ரஶாந்தஸகலவ்ருத்திகஸ்ய சித்தஸ்வரூபஸ்ய துர்லக்ஷத்வாத்ஸம்ஸ்காரரூபேண யோ(அ)வஶிஷ்யதே ஸோ(அ)ஸ்ரம்ப்ரஜ்ஞாத இத்யர்த: ॥ 18 ॥
ஸோ(அ)யமஸம்ப்ரஜ்ஞாதோ த்விவிதோ பவப்ரத்யய உபாயப்ரத்யயஶ்சேதி । தத்ராத்யோ மோக்ஷ்யமாணைர்ஹேய: । தமாஹ-
பவப்ரயயோ விதேஹப்ரக்ருதிலயாநாம் ॥ 19 ॥
பவந்த்யஸ்மிஞ்ஜந்தவ இதி பவ: ஸம்ஸாரோ(அ)வித்யாக்யா:, ஸப்ரத்யயோ ஹேதுர்யஸ்ய ஸ ஸம்ஸாரமூலோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாத: । ஸ ச பூதேந்த்ரியேஷ்வாத்மத்வபாவநயா விதூததேஹாநாம் விதேஹாநாம் அவ்யக்தமஹதஹங்காரபஞ்சதந்மாத்ரேஷு ப்ரக்ருதிஷ்வாத்மபாவநயா லீநாநாம் ப்ரக்ருதிலயாநாம் பவத்யந்தவத்பல: । ததீயம் சித்தம் விவேகக்யாத்யபாவாத்ஸுப்தசித்தவல்லீநமப்யுத்தாய ஸம்ஸாரே பததீதி பாவ: ॥
அத முமுக்ஷுபிருபாதேயமுபாயப்ரத்யயமாஹ –
ஶ்ரத்தாவீர்யஸ்ம்ருதிஸமாதிப்ரஜ்ஞாபூர்வக இதரேஷாம் ॥ 20 ॥
மமாயம் யோக ஏவ பரபுருஷார்தஸாதநமிதி ப்ரத்யய: ஶ்ரத்தா । ஸா சோத்கர்ஷஶ்ரவணேநோபஜாயதே । உத்கர்ஷஶ்ச ஸ்மர்யதே – ’தபஸ்விப்யோ(அ)திகோ யோகீ ஜ்ஞாநிப்யோ(அ)பி மதோ(அ)திக: । கர்மிப்யஶ்சாதிகோ யோகீ தஸ்மாத்யோகீ பவார்ஜுந’ இதி । தஸ்யாம் ச ஶ்ரத்தாயாமவஸிதாயாம் வீர்யமுத்ஸாஹோ பவதி ’ஸர்வதா யோகம் ஸம்பாதயிஷ்யாமி’ இதி । ஏதாத்ருஶோத்ஸாஹேந ததா ததாநுஷ்டேயாநி யோகாங்காநி ஸ்மர்யந்தே । தயா ச ஸ்ம்ருத்யா ஸம்யகநுஷ்டிதஸமாதேரத்யாத்மப்ரஸாதே ஸதி, ருதம்பரா ப்ரஜ்ஞோதேதி । தத்பூர்வகஸ்தத்ப்ரஜ்ஞாபூர்வகோ(அ)ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதி: இதரேஷாம் விதேஹப்ரக்ருதிலயேப்யோ(அ)ர்வாசீநாநாம் யோகிநாம் ஸித்யதீத்யர்த: ॥ 20 ॥
இத்தம் பரவைராக்யஸாத்யம் ஸமாதிம் விதாய தஸ்ய தாரதம்யேந ஸமாதே: ஶைக்ரயதாரதம்யமாஹ –
தீவ்ரஸம்வேகாநாமாஸந்ந: ॥ 21 ॥
ஸம்வேகோ வைராக்யம் । தத்பேதாத்யோகிநஸ்த்ரிவிதா ம்ருதுஸம்வேகா மத்யஸம்வேகாஸ்தீவ்ரஸம்வேகாஶ்சேதி । தத்ர தீவ்ரஸம்வேகாநாமாஸந்ந: ஸமாதிலாப: । அல்பேநைவ காலேந ஸமாதிர்லப்யத இத்யர்த: ॥ 21 ॥
தீவ்ரஸம்வேகேஷ்வேவ தாரதம்யமாஹ –
ம்ருதுமத்யாதிமாத்ரத்வாத்ததோ(அ)பி விஶேஷ: ॥ 22 ॥
ம்ருதுதீவ்ரோ மத்யதீவ்ரோ(அ)திமாத்ரதீவ்ரஶ்ச । தேஷ்வப்யுத்தரோத்தரஸ்ய த்வரயா ஸித்திர்த்ரஷ்டவ்யா । ததேவமதிமாத்ரதீவ்ரஸ்ய த்ருடபூமாவஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதௌ லப்தே ஸதி; புநர்வ்யுத்தாதுமஶக்தம் ஸந்மநோ நஶ்யதி । தத: ப்ரத்யக்சிதி: ஸ்வே மஹிம்நி நிர்விக்நம் நிரந்தரமவதிஷ்டத இத்யர்த: ॥ 22 ॥
அதாஸந்நதமஸமாதிலோப உபாயாந்தரமுபதர்ஶயதி -
ஈஶ்வரப்ரணிதாநாத்வா ॥ 23 ॥
ஈஶ்வரோ வக்ஷ்யமாணலக்ஷண: । தஸ்மிந்பரமகுரௌ ப்ரணிதாநம் பாவநாவிஶேஷ: । தஸ்மாதாஸந்நதம: ஸமாதிலாப: । ஈஶ்வரோ ஹி ஸமாராதநாதிநா ஸாதநேந ஆராதித: ’இதமஸ்யேஷ்டமஸ்து’ இதி ஸம்ஸாராங்காரே தப்யமாநம் புருஷமநுக்ருஹ்ணாதீதி பாவ: । நநு புஷ்கரபலாஶவந்நிர்லேபஸ்ய புருஷஸ்ய தப்யபாவ: கதமுபபத்யதே யேந பரமேஶ்வரோ(அ)நுக்ராஹகதயா கக்ஷீக்ரியேதேதி சேத், உச்யதே – தாபகஸ்ய ரஜஸ: ஸத்த்வமேவ தப்யம் । புத்த்யாத்மநா பரிணதே ஸத்த்வே தப்யமாநே ததாரோஹவஶேந ததபேதாவகாஹீ புருஷோ(அ)பி தப்யத இத்யுபசர்யதே । ததுக்தம் – ’ ஸத்த்வம் தப்யம் புத்திபாவேந வ்ருத்தம் பாவா யே வா ராஜஸாஸ்தாபகாஸ்தே । தஸ்யாபேதக்ராஹிணீ தாமஸீ யா வ்ருத்திஸ்தஸ்யாம் தப்ய இத்யுக்த ஆத்மா’ இதி । இத்தம் தப்யமாநம் புருஷம் பரமேஶ்வர: ஸ்வேச்சயா நிர்மாணகாயமதிஷ்டாய லௌகிகவைதிகஸம்ப்ரதாயப்ரத்யோதகோ(அ)நுக்ருஹ்ணாதீத்யநவத்யம் ॥ 23 ॥
க: புந: ஸ ஈஶ்வர: இத்யத்ராஹ –
க்லேஶகர்மவிபாகாஶயைரபராம்ருஷ்ட: புருஷவிஶேஷ ஈஶ்வர: ॥ 24 ॥
க்லிஶ்நந்தீதி க்லேஶா வக்ஷ்யமாணலக்ஷணா அவித்யாதய: । கர்ம மிஶ்ராமிஶ்ரரூபம் வக்ஷ்யமாணம் । விபச்யத இதி விபாக: பலம் ஜாத்யாயுர்போகாதி: । ஆஶேரத இத்யாஶயா: ஸம்ஸ்காரா: । தைரபராம்ருஷ்டோ(அ)ஸம்ஶ்லிஷ்ட: । ஸம்ஶ்லிஷ்டஸ்து ஸம்ஸாரீ ஜீவ: । முக்தஸ்த்வஸம்ஶ்லிஷ்டோ(அ)பி பூர்வகாலே தத்ஸம்ஶ்லேஷாத்பத்த இவ । அத: புருஷவிஶேஷோ நித்யமுக்த ஈஶ்வர: । தஸ்ய ஸார்வஜ்ஞ்யமைஶ்வர்யம் ச அநாதிஸித்தப்ராக்ருதஶுத்தஸத்த்வாத்மகசித்தஸம்பந்தாதிதி த்ரஷ்டவ்யம் ॥ 24 ॥
அத தத்ர ப்ரமாணமாஹ –
தத்ர நிரதிஶயம் ஸர்வஜ்ஞபீஜம் ॥ 25 ॥
தத்ரேஶ்வரே நிரதிஶயம் ஸர்வஜ்ஞத்வஸ்ய பீஜம் மூலம் । ஏததுக்தம் பவதி – அஸ்மதாதிஜ்ஞாநம் நிரதிஶயேந ஜ்ஞாநேநாவிநாபூதம் ஸாதிஶயத்வாத் । யத்ஸாதிஶயம் தத்ஸமாநஜாதீயேந நிரதிஶயேந யுக்தம், யதா விபுபரிமாணேந கும்பபரிமாணம் । அத: பரிஶேஷாதநுமாநஸித்தநிரதிஶயஜ்ஞாநவாநீஶ்வர இதி ॥ 25 ॥
நந்வயமேக ஏவேஶ்வர: கிமந்யே(அ)பி ஸந்தி ? நேத்யாஹ –
பூர்வேஷாமபி குரு: காலேநாநவச்சேதாத் ॥ 26 ॥
அத தஸ்ய நாமதேயமாஹ –
தஸ்ய வாசக: ப்ரணவ: ॥ 27 ॥
தஸ்ய பரமேஶ்வரஸ்ய ப்ரணவ: ப்ரகர்ஷேண நூயதே ஸ்தூயதே(அ)நேநேதி ப்ரணவ ஓங்கார: வாசகோ(அ)பிதாயக இத்யர்த: ॥ 27 ॥
இத்தம் நாமதேயமபிதாய பூர்வம் ’ஈஶ்வரப்ரணிதாநாத்’ இத்யுக்தம் தத்ப்ரணிதாநம் ஸபலமுபதர்ஶயதி த்வாப்யாம் –
தஜ்ஜபஸ்ததர்தபாவநம் ॥ 28 ॥
தத: ப்ரத்யக்த்சேதநாதிகமோ(அ)ப்யந்தராயாபாவஶ்ச ॥ 29 ॥
ஏததுக்தம் பவதி – தஸ்ய ப்ரணவஸ்ய யோ ஜப:, தஸ்மிந்தீர்ககாலநைரந்தர்யஸத்காரைஸ்ததர்தா-ஸங்கசித்ரூபேஶ்வரபாவநாபுர:ஸரம் ப்ராதாந்யேந த்ருடமாஸேவிதே ஸதி, ப்ரஶ்சாத்ஸ்வத ஏவ வாக்வ்யாபாரரூபே தஸ்மிந்ப்ரலீநே, வாசகஸ்ய ந்யக்பாவாத்ததர்தாஸங்கசித்ரூபகோசரவ்ருத்திஸந்தாநரூபபாவநாயாம் தீர்ககாலாதிபிர்த்ருடமாஸேவிதாயாம், ததஸ்தத்ப்ரஸாதேந சித்தம் நிரோதாபிமுகம் ப்ரத்யாஸத்த்யபாவேந ஈஶ்வரம் விஶ்ராந்திபூமிதயாலபமாநம் ஸத் தத்ஸாத்ருஶ்யாத்ஸ்வஸ்வாமிநமஸங்கசித்ரூபமாத்மாநம் ஸ்மாரயித்வா அவிஷயதயா தமப்யலபமாநம் நிரிந்தநாக்நிவத்ஸ்வயம் ஸம்ஸ்காராவஶேஷம் பவதி । தத: ப்ரத்யக்சேதநாதிகம: । ப்ரத்யக்சாஸௌ சேதநா, தஸ்யா: ப்ராப்திரதிகம: । ஸர்வாந்தரதயா பாஸமாநா சிதிஶக்தி: ஸ்வே மஹிம்நி நிரந்தரம் நிர்விக்நமவதிஷ்டதே । அத: ஸர்வாஸாம் வ்ருத்தீநாம் ப்ரவிலயாதந்தராயாபாவஶ்ச பவதி । அயமேக ஏவ ஈஶ்வரப்ரணிதாநஸ்ய விஶேஷ இதி ॥
கே தே(அ)ந்தராயா இத்யபேக்ஷாயாமாஹ –
வ்யாதிஸ்த்யாநஸம்ஶயப்ரமாதாலஸ்யாவிரதிப்ராந்திதர்ஶநாலப்தபூமிகத்வாநவஸ்திதத்வாநி சிதவிக்ஷேபாஸ்தே(அ)ந்தராயா: ॥ 30 ॥
யே சித்தம் யோகாத்விக்ஷிபந்தி ப்ரம்ஶயந்தி தே நவ விக்ஷேபா யோகஸ்யாந்தராயா விக்நா: । தத்ர தோஷத்ரயவைஷம்யநிமித்தோ ஜ்வராதிர்வ்யாதி: । சித்தஸ்யாகர்மண்யத்வம் ஸ்த்யாநம் । விருத்தகோடித்வயாவகாஹி ஜ்ஞாநம் ஸம்ஶய: । அஹிம்ஸாஸத்யாதிஸாதநாநாமபாவநம் ப்ரமாத: । காயவாக்சித்தகுருத்வாதப்ரவ்ருத்திராலஸ்யம் । விஷயாபிலாஷோ(அ)விரதி: । அதஸ்மிம்ஸ்தத்புத்திர்ப்ராந்திதர்ஶநம் । குதஶ்சிந்நிமித்தாத்ஸமாதி-பூமேரலாபோ(அ)லப்தபூமிகத்வம் । லப்தாயாமபி தஸ்யாம் சிதஸ்யாப்ரதிஷ்டாநவஸ்திதத்வமித்யர்த: ॥ 30 ॥
ந கேவலமேதே விக்ஷேபா யோகநாஶகா:, அபி து உபத்ரவகரா இத்யாஹ –
து:கதௌர்மநஸ்யாங்கமேஜயத்வஶ்வாஸப்ரஶ்வாஸா விக்ஷேபஸஹபுவ: ॥ 31 ॥
யதோக்தவ்யாதிஜம் து:கம் । தச்சாத்யாத்மிகாதிபேதாத்த்ரிவிதம் । விஷயாபிலாஷவிகாதாந்மநஸி க்ஷோபோ தௌர்மநஸ்யம் । ஸர்வாங்கசலநமங்கமேஜயத்வம் । தச்ச யோகாங்காஸநவிரோதி । அபாந: ஶ்வாஸ: । ஸ ச ரேசகவிரோதீ। ப்ராண: ப்ரஶ்வாஸ: । ஸ து பூரகவிரோதீ । அத வா ஶ்வாஸோ பாஹ்யகும்பகவிரோதீ, ப்ரஶ்வாஸ: ஆந்தரகும்பகவிரோதீ, அங்கமேஜயத்வம் கும்பகத்வயவிரோதீத்யர்த:, ’நோச்ச்வஸேந்நைவ நிஶ்வஸ்யாந்நைவ காத்ராணி சாலயேத்’ இதி கும்பகே தந்நிஷேதஶ்ரவணாத் । அத ஏதே து:காதயோ விக்ஷேபை: ஸஹ பவந்தி, விக்ஷிப்தசித்தஸ்ய பவந்தீத்யர்த: ॥ 31 ॥
இத்தமந்தராயாநுக்த்வா தே கஸ்மாந்நாஶநீயா இத்யபேக்ஷாயாம் பூர்வோக்தமீஶ்வரப்ரணிதாநமேவாஸ்மிந்நம்ஶே ஸ்மாரயதி-
தத்ப்ரதிஷேதார்தமேகதத்த்வாப்யாஸ: ॥ 32 ॥
தேஷாம் ஸோபத்ரவாணாம் விக்ஷேபாணாம் விநாஶார்தமேகதத்த்வஸ்யேஶ்வரஸ்யாப்யாஸ: கர்தவ்ய: । ஏததுக்தம் பவதி – ஏகதத்த்வகோசரமநோவ்ருத்திப்ரவாஹாநுகூலோ யத்நோ(அ)ப்யாஸ: । ஸ ச தீர்ககாலநைரந்தர்யஸத்காரைர்த்ருடமாஸேவிதவ்ய: । ஆஸேவிதே ச தஸ்மிந்வ்யாத்யாதயோ வாஸநா: க்ஷணேநைவ விஶராருதாம் யாந்தி । ததுக்தம் – ’வாஸநாஸம்பரித்யாகே யதி யத்நம் கரோஷ்யலம் । தத்தே ஶிதிலதாம் யாந்தி ஸர்வாதிவ்யாதய: க்ஷணாத்’ இதி ॥ 32 ॥
அதுநா ஸம்ப்ரஜ்ஞாதபூமிரூபைகாக்ரதோபாயாந் ’மைத்ரீ –“ இத்யாதி ’யதாபிமத – ’ இத்யந்தேந ஸூத்ரஸப்தகேநாஹ–
மைத்ரீகருணாமுதிதோபேக்ஷாணாம் ஸுகது:கபுண்யாபுண்யவிஷயாணாம் பாவநாதஶ்சிதப்ரஸாதநம் ॥ 33 ॥
சித்தம் ஹி ராகத்வேஷபுண்யபாபை: கலுஷீக்ரியதே । தத்ர ஸ்வப்நாதௌ ஸ்வேநாநுபூயமாநம் ஸுகமநுஶேதே ’ ஸர்வம் ஸுகஜாதம் மே பூயாத்’ இதி கஶ்சித்தீவ்ருத்திவிஶேஷோ ராக: । ஸ ச ஸுகஜாதஸ்ய த்ருஷ்டாத்ருஷ்டஸாமக்ர்யபாவேந ஸம்பாதயிதுமஶக்யத்வாச்சித்தம் கலுஷீகரோதி । யதா து ஸுகிப்ராணிஷு மைத்ரீம் பாவயேத் ’ஸர்வே(அ)ப்யேதே ஸுகிநோ மதீயா:’ இதி, ததா தத்ஸுகம் ஸ்வகீயமேவ ஸம்பந்நமிதி தத்ர ராகோ நிவர்ததே । ந கேவலம் ராக:, கிம் து பரகுணாஸஹநதோஷாவிஷ்கரணரூபாஸூயேர்ஷ்யாதிகமபி நிவர்ததே । நிவ்ருத்தே ச ராகாஸூயேர்ஷ்யாதௌ வர்ஷாஸ்வதீதாஸு ஶரத்ஸரிதிவ சித்தம் ப்ரஸீததி । ததா து:கமநுஶேதே ’ ஸர்வம் து:கம் ஸர்வதா மே மா பூத்’ இதி கஶ்சித்ப்ரத்யயோ த்வேஷ:। ஸ ச வைர்யாதிஷு ஸத்ஸு நிவாரயிதுமஶ்க்யத்வாத்ஸதா ஹ்ருதயம் தஹதி । யதா ’ஸ்வஸ்யேவ பரேஷாம் ப்ரதிகூலம் து:கம் மா பூத்’ இத்யநேந ப்ரகாரேண கருணாம் து:கிப்ராணிஷு பாவயேத், ததா வைர்யாதிஷு த்வேஷோ நிவர்ததே । ந கேவலம் த்வேஷ:, கிந்து து:கித்வப்ரதியோகஸ்வஸுகித்வப்ரயுக்தோ தர்போ(அ)பி நிவர்ததே । ஸ ச தர்போ பகவதா தர்ஶித: – ’ஈஶ்வரோ(அ)ஹமஹம் போகீ ஸித்தோ(அ)ஹம் பலவாந்ஸுகீ । ஆட்யோ(அ)பிஜநவாநஸ்மி கோ(அ)ந்யோ(அ)ஸ்தி ஸத்ருஶோ மயா’ இதி । அத உபயநிவ்ருத்தௌ சித்தம் ப்ரஸீததி । ததா ப்ராணிந: ஸ்வபாவத ஏவ புண்யம் நாநுதிஷ்டந்தி, பாபம் ப்ரஸீததி । ததா ப்ராணிந: ஸ்வபாவத ஏவ புண்யம் நாநுதிஷ்டந்தி, பாபம் த்வநுதிஷ்டந்தி । அதஸ்தே புண்யபாபே பஶ்சாத்தாபம் ஜநயத: । யதி புண்யபுருஷேஷு முதிதாம் பாவயேத், ததா தத்வாஸநயா ஸ்வயமப்யப்ரமத்த: புண்யே ப்ரவர்ததே । ததா பாபிஷூபேக்ஷாம் பாவயந்த்வயமபி பாபாந்நிவர்ததே।அத: பஶ்சாத்தாபாபாவேந சித்தம் ப்ரஸீததி । நநு புண்யாத்மஸு முதிதாம் பாவயத: புண்யே ப்ரவ்ருத்தி: பலத்வேநோக்தா ; ஸா ச யோகிநோ ந யுக்தா, தஸ்ய புநர்ஜந்மகரத்வாத் । மைவம் ; காம்யஸ்யேஷ்டாபூர்தாதேர்ஜந்மஹேதுத்வாதிஹ து யோகாப்யாஸஜந்யஸ்ய ஜந்மாநாபாதகஸ்யாஶுக்லக்ருஷ்ணஸ்ய புண்யஸ்ய விவக்ஷிதத்வாத் । வக்ஷ்யதி ச பகவாந்ஸூத்ரகார: – ’கர்மாஶுக்லக்ருஷ்ணம் யோகிநஸ்த்ரிவிதமிதரேஷாம்’ இதி । அதோ மைத்ர்யாதிபாவநயா ராகாதிவாஸநாநிவ்ருத்தௌ ப்ரஸாதம் ஸ்தைர்யமாபந்நம் ஸச்சித்தமேகாக்ரதாபதம் லபத இத்யர்த: । ததுக்தம் – பௌருஷேண ப்ரயத்நேந பலாத்ஸந்த்யஜ்ய வாஸநாம் । ஸ்திதிம் பத்நாஸி சேத்தர்ஹி பதமாஸாதயஸ்யலம்’ இதி ॥ 33 ॥
ப்ரச்சர்தநவிதாரணாப்யாம் வா ப்ராணஸ்ய ॥ 34 ॥
ப்ராணஸ்ய ஶரீராந்தர்கதஸ்ய வாயோ: ப்ரச்சர்தநம் த்வாத்ரிம்ஶந்மாத்ராப்ரமாணேந ஶநை: ஶநை: பிங்கலயா பஹிர்விரேசநம் । ரேசிதம் ப்ரஶ்சாதிடயா ஷோடஶமாத்ராப்ரமாணேநாந்தராபூர்ய பூரிதஸ்ய புநஶ்சது:ஷஷ்டிமாத்ராப்ரமாணேந விதாரணமாந்தரகும்பக: । ரேசிதஸ்ய வோக்தப்ரமாணேந பஹிரேவ விதாரணம் பாஹ்யகும்பக: । அநேந ரேசகபூரகபாஹ்யாப்யந்தரகும்பகரூபப்ராணாயாமத்ரயம் பவதி । தேந ப்ராணஸ்பந்தே நிருத்தே ஸதி சித்ததோஷா: ப்ரதஹ்யந்தே। ததா ச ஶ்ருதி: – ’ யதா பர்வததாதூநாம் தஹ்யந்தே தமதா மலா: । ததேந்த்ரியக்ருதா தோஷா தஹ்யந்தே ப்ராணநிக்ரஹாத்’ இதி । தத்ரோபபத்திர்வஸிஷ்டேந தர்ஶிதா – ’ய: ப்ராணபவநஸ்பந்தஶ்சித்தஸ்பந்த: ஸ ஏவ ஹி । ப்ராணஸ்பந்தக்ஷயே யத்ந: கர்தவ்யோ தீமதோச்சகை: ’ இதி । அத: ப்ராணமந:ஸ்பந்தயோ: ஸஹபாவித்வாத்ப்ராணநிக்ரஹே மநோ நிக்ருஹ்யதே । நநு ஸஹஸ்பந்தோ ந யுக்த:, ஸுஷுப்தௌ சேஷ்டமாநே(அ)பி ப்ராணே மநஸோ(அ)சேஷ்டமாநத்வாத் । மைவம் ; விலீநத்வேந ததாநீம் மநஸ ஏவாபாவாத் । நநு ’க்ஷீணே ப்ராணே நாஸிகயோச்ச்வாஸீத’ இதி ஶ்ருதிவ்யாஹதமிதி சேத், ந ; அநுல்பணத்வஸ்ய க்ஷயத்வேநாத்ர விவக்ஷிதத்வாத் । யதா பர்வதமாரோஹத: ஶ்வாஸவேகோ யாவாந்பவதி ந தாவாநாஸீநஸ்ய வித்யதே ; ததா ப்ராணாயாமபாடவோபேதஸ்யைதஸ்மாதல்ப: ஶ்வாஸோ பவதி । ஏததேவாபிப்ரேத்ய ஶ்ரூயதே – ’பூத்வா தத்ராயத: ப்ராண: ஶநைரேவ ஸமுத்ஸ்ருஜேத் ’ இதி । அத: ப்ராணாயாமபாடவேந ப்ராணே நிருத்தே ஸதி நிர்ம்ருஷ்டநிகிலதோஷம் ஸச்சித்தமேகாக்ரதாபதம் லபத இத்யர்த: ॥ 34 ॥
விஷயவதீ வா ப்ரவ்ருத்திருத்பந்நா மநஸ: ஸ்திதிநிபந்தநீ ॥ 35 ॥
நாஸாக்ரஜிஹ்வாக்ரதாலுஜிஹ்வாமத்யஜிஹ்வாமூலேஷு ப்ரதேஶேஷு சித்தஸ்ய ஸம்யமாத்திவ்யகந்தரஸரூபஸ்பர்ஶ-ஶப்தவிஷயவத்ய: ஸம்வித: ப்ரவ்ருத்தய: ஶீக்ரமுத்பந்நா: ஸத்யோ விஶ்வாஸமுத்பாத்ய அதிஸூக்ஷ்மேஶ்வராதௌ மநஸ: ஸ்திதிம் பத்நந்தி । அதோ மந ஏகாக்ரதாம் ப்ராப்நோதீத்யர்த: ॥ 35 ॥
விஶோகா வா ஜ்யோதிஷ்மதீ ॥ 36 ॥
அஷ்டதலஹ்ருதம்புஜம் ரேசகேநோர்த்வமுகம் நீத்வா தத்கர்ணிகாஸ்தாயாம் ஸுஷும்நாக்யாயாம் நாட்யாம் ஸௌரசாந்த்ரமஸவைத்யுதாதிப்ரபாநிபஸ்ய சித்ததத்த்வஸ்ய த்யாநாத்தஜ்ஜ்யோதிர்கோசரா ஸம்விஜ்ஜ்யோதிஷ்மதீ விஶோகா ஶோகஶூந்யா ப்ரவ்ருத்திருத்பந்நா ஸதீ மநஸ: ஸ்திதிம் ஸம்பாதயதி । ததஸ்தந்மந ஏகாக்ரதாம் லபத இத்யர்த: ॥ 36 ॥
வீதராகவிஷயம் வா சித்தம் ॥ 37 ॥
ஶுகாதீநாம் யத்வீதராகம் சித்தம் , தஸ்ய த்யாநாத்யோகிநஶ்சித்தம் நீராகம் ஸதேகாக்ரதாம் லபத இத்யர்த: ॥ 37 ॥
ஸ்வப்நநித்ராஜ்ஞாநாலம்பநம் வா ॥ 38 ॥
ஸ்வப்நே ஶாஸ்த்ரீயம் யந்மநோஹரம் வஸ்து த்ருஷ்டம் ஸுஷுப்தௌ யத்ஸுகம் ஜ்ஞாயதே, தத்ர த்யாநாத்தஜ்ஜ்ஞேயாலம்பநம் சித்தம் நிஶ்சலம் ஸதேகாக்ரதாம் லபத இத்யர்த: ॥ 38 ॥
யதாபிமதத்யாநாத்வா ॥ 39 ॥
கிம் பஹுநா? யதேஷ்டம் யத்யச்சாஸ்த்ரார்தம் தைவம் ரூபம், தத்த்யாநாச்சித்தமசஞ்சலம் ஸதேகாக்ரதாம் லபத இத்யர்த: ॥ 39 ॥
நந்வேதைருபாயைரேகாக்ரதாலாபே கிம் ஜ்ஞாபகமித்யத்ராஹ –
பரமாணுபரமமஹத்த்வாந்தோ(அ)ஸ்ய வஶீகார: ॥ 40 ॥
அஸ்யைகாக்ரதாமாபந்நஸ்ய சித்தஸ்ய ஸூக்ஷ்மே ஸ்தூலே வா வஸ்துநி நிவிஶமாநஸ்ய பரமாண்வந்த: பரமமஹத்த்வாந்தோ வஶீகாரோ(அ)ப்ரதிகாதோ பவதீத்யர்த: ॥ 40 ॥
இத்தமேகாக்ரதோபாயாந்ஸாவாந்தரபலாநுக்த்வா தத்ஸமுத்பந்நைகாக்ரதாபிவ்ருத்திலக்ஷணஸ்ய ஸபீஜஸமாதே: ஸவிஷயம் ஸ்வரூபமாஹ –
க்ஷீணவ்ருத்தேரபிஜாதஸ்யேவ மணேர்க்ரஹீத்ருக்ரஹணக்ராஹ்யேஷு தத்ஸ்தததஞ்ஜநதா ஸமாபத்தி: ॥ 41 ॥
அபிஜாதஸ்யாத்யவதாதஸ்ய ஸ்படிகமணேர்யதா ஜபாகுஸுமோபராகாத்ஸ்வரூபாபிபவேந ரக்தாகாரதா பவதி, ஏவம் க்ஷீணவ்ருத்தேர்விதூதரஜஸ்தமோவ்ருத்திகஸ்ய சித்தஸ்ய பூதேந்த்ரியதந்மாத்ராந்த:கரணரஜஸ்தமோலேஶாநு-வித்தாஹங்காரவிதூதரஜஸ்தமோமலஶுத்தஸத்த்வாத்மகமஹத்தத்த்வேஷு க்ராஹ்யக்ரஹணக்ரஹீத்ருஷு தத்ஸ்தஸ்ய ததுபரக்தஸ்ய ததஞ்ஜநதா ஸ்வரூபபரித்யாகேந தத்தத்ரூபதா தஸ்ய ஸம்யகாபத்தி: ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாபத்திரித்யர்த: ॥ 41 ॥
தத்ர ஶப்தார்தஜ்ஞாநவிகல்பை: ஸம்கீர்ணா ஸவிதர்கா ஸமாபத்தி: ॥ 42 ॥
கௌரிதி ஶப்த: கௌரித்யர்த: கௌரிதி ஜ்ஞாநம், தேஷாம் பரஸ்பரதாதாத்ம்யகோசரா யே விகல்பாஸ்தை: ஸங்கீர்ணா தத்துல்யா ஸவிதர்கா ஸமாபத்தி:, தஸ்யா விகல்பத்வாவிஶேஷாதித்யர்த: ॥ 42 ॥
ஸ்ம்ருதிபரிஶுத்தௌ ஸ்வரூபஶூந்யேவார்தமாத்ரநிர்பாஸா நிர்விதர்கா ॥ 43 ॥
ஶப்தஜ்ஞாநாப்யாம் விகல்பித ஏவார்தே ஶப்தஸங்கேதோ க்ருஹ்யதே, தஸ்ய ஸ்ம்ருத்யா ஶாப்தபோதோ விகல்ப ஏவ ஜாயதே। அத: ஸங்கேதஸ்ம்ருதே: பரிஶுத்தௌ ப்ரலயே ஸதி தத்கார்யஸ்ய விகல்பஸ்ய ப்ரலயாத்ஸமாதிபாவநா ஸ்வீயபாவநாத்வஶூந்யேவ பூத்வா அவிகல்பிதார்தமாத்ரேணைவ நிர்பாஸ்யமாநா நிர்விதர்கா ஸமாபத்திரித்யர்த: ॥
உக்தந்யாயமந்யத்ராதிதிஶதி –
ஏதயைவ ஸவிசாரா நிர்விசாரா ச ஸூக்ஷ்மவிஷயா வ்யாக்யாதா ॥ 44 ॥
ஏதயைவ விகல்பிதஸ்தூலாகாரயா ஸவிதர்கயா அவிகல்பிதஸ்தூலாகாரயா நிர்விதர்கயா ச ஸூக்ஷ்மவிஷயா ஸ்வஶப்தஜ்ஞாநாப்யாமபேதேந விகல்பிதஸூக்ஷ்மதந்மாத்ரேந்த்ரியகோசரா ஸவிசாரா அவிகல்பிதஸூக்ஷ்ம-தந்மாத்ரேந்த்ரியகோசரா நிர்விசாரா ச வ்யாக்யாதா பவதீத்யர்த: ॥ 44 ॥
கிம் நிர்விசாரஸமாபத்தேஸ்தந்மாத்ரேஷ்வேவாவஸாநம் ? நேத்யாஹ –
ஸூக்ஷ்மவிஷயத்வம் சாலிங்கபர்யவஸாநம் ॥ 45 ॥
அஸ்யா: ஸமாபத்தே: ஸூக்ஷ்மவிஷயத்வமலிங்கே ப்ரதாநே பர்யவஸ்யதி । ததா ஹி – தந்மாத்ரேப்யோ(அ)ஹங்கார: ஸூக்ஷ்ம:, தஸ்மாதபி மஹாந், ததோ(அ)பி ப்ரதாநம் । தத்தி ந லீயத இத்யலிங்கமுச்யதே । தத: பரம் ந ஸூக்ஷ்மா ப்ரக்ருதி: ஸமஸ்தி । புருஷஸ்து ந ப்ரக்ருதி: ஸர்கே நிமித்தமாத்ரமிதி த்யேயம் ॥ 45 ॥
ஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாபத்தீருபஸம்ஹரதி –
தா ஏவ ஸபீஜ: ஸமாதி: ॥ 46 ॥
தா ஏவ பூர்வோக்தா ஏவ விவேகக்யாத்யபாவேந பந்தபீஜஸத்த்வாத்ஸபீஜ: ஸமாதிரித்யர்த: ॥ 46 ॥
இத்தம் ஸம்ப்ரஜ்ஞாதமுபஸம்ஹ்ருத்யாஸம்ப்ரஜ்ஞாதமுபாயப்ரத்யயமுபஸம்ஹர்தும் தஸ்ய பூர்வரங்கம் நிர்விசாராதிஶயமாஹ –
நிர்விசாரவைஶாரத்யே(அ)த்யாத்மப்ரஸாத: ॥ 47 ॥
நிர்விசாரஸ்ய ப்ரதாநபர்யந்தஸூக்ஷ்மகோசரஸ்ய யத்வைஶாரத்யமப்யாஸபாடவேந தஸ்ய ப்ரதாநாந்தந்யக்பாவாச்சிதிஶக்தேருத்வேக:, தஸ்மிந்ஸத்யத்யாத்மநஶ்சிதிஶக்தே: ப்ரஸாத: க்யாதிர்ஜாயதே ॥ 47 ॥
தத: கிம் ? –
ருதம்பரா தத்ர ப்ரஜ்ஞா ॥ 48 ॥
தத்ர புருஷக்யாதௌ ஸத்யாம் ருதம் ஸத்யமாத்மாநம் பிபர்தி ப்ரகாஶயதீதி ருதம்பரா ப்ரஜ்ஞா தர்மமேக: ஸமாதிர்ஜாயத இத்யர்த: ॥ 48 ॥
ருதம்பரத்வோபபத்திமாஹ –
ஶ்ருதாநுமாநப்ரஜ்ஞாப்யாமந்யவிஷயா விஶேஷார்தத்வாத் ॥ 49 ॥
ஸூக்ஷ்மவ்யவஹிதவிப்ரக்ருஷ்டவஸ்துஷு யோகிப்ரத்யக்ஷம் நிர்வர்ததே । ஆகமாநுமாநாப்யாம் தாநி வஸ்தூநி ஜ்ஞாயந்தே । தே ச ஶ்ருதாநுமாநஜந்யே ப்ரஜ்ஞே ஸாமாந்யமேவ கோசரயத: । இதம் து யோகிப்ரத்யக்ஷம் விஶேஷகோசரத்வாத்ருதம்பரமித்யர்த: ॥ 49 ॥
தஸ்யா: ப்ரஜ்ஞாயா அஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதௌ பஹிரங்கத்வஸித்த்யர்தமுபகாரித்வமாஹ –
தஜ்ஜ: ஸம்ஸ்காரோ(அ)ந்யஸம்ஸ்காரப்ரதிபந்தீ ॥ 50 ॥
தஸ்யா: ப்ரஜ்ஞாயா அப்யாஸஜந்யோ ய: ஸம்ஸ்கார:, ஸ சாந்யாந்வ்யுத்தாநஸம்ஸ்காராந்ப்ரதிபத்நாதி பாதத இதி தத்ப்ரதிபந்தீத்யர்த: ॥ 50 ॥
இத்தமஸம்ப்ரஜ்ஞாதஸமாதேர்பஹிரங்கஸாதநமபிதாய நிரோதப்ரயத்நஸ்யாந்தரங்கஸாதநதாம் ஸூசயந்நிர்பீஜ-முபஸம்ஹரதி –
தஸ்யாபி நிரோதே ஸர்வநிரோதாந்நிர்பீஜ: ஸமாதி: ॥ 51 ॥
பரவைராக்யஸஹக்ருதவிராமப்ரத்யயேந ப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரஸ்யாபி நிரோதே ஸத்யுத்பத்ஸ்யமாநப்ரஜ்ஞாஸம்ஸ்காரஸ்ய ஸர்வஸ்யாபி நிரோதாதஶேஷபந்தநிவ்ருத்தேர்நிர்பீஜ: ஸமாதிர்லப்யதே । தஸ்மிந்ஸமாதௌ லப்தே ஸதி புநர்வ்யுத்தாதுமஶக்தம் ஸச்சித்தம் நஶ்யதி । தத: கூடஸ்தநித்யாநந்தா ஶுத்தா சிதிஶக்தி: ஸ்வே மஹிம்நி நிரந்தரம் நிர்விக்நமவதிஷ்டத இத்யதிஶோபநம் ॥ 51 ॥
இதி ஶ்ரீமத்பதஞ்ஜலிப்ரணீதே யோகஶாஸ்த்ரே யோகஸுதாகராபிதாயாம் வ்ருத்தௌ
॥ ஸமாதிபாத: ஸமாப்த: ॥
