ಯೋಗವಲ್ಲೀ-ಯೋಗಸೂತ್ರ-ವ್ಯಾಖ್ಯಾ

ಪ್ರಾಚೀನಾದೇವ ಕಾಲಾತ್ ನರಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಧಿಭೌತಿಕಾಧಿದೈವಿಕಾಭಿಧಾನೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದುಃಖೈರ್ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪೀಡ್ಯಮಾನಾ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಯೇ ಕೃತಪ್ರಯತ್ನಾ ಅಪಿ ಕ್ಲೇಶಾನ್ನಿಃಶೇಷಂ ನಿರಸಿತುಮಕ್ಷಮಾ ಏವ ಭವನ್ತಿ । ನಿಸರ್ಗಾದೇವ ಕರುಣಾರ್ದ್ರಹೃದಯಾಃ ಪ್ರಾಕ್ತನಾ ಮುನಿವರಾ ಭವನಿಮಗ್ನಂ ಜನಮುದ್ದಿಧೀರ್ಷವಃ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ ಪ್ರದೇಶೇ ಪ್ರದೇಶೇ ಚ ದುಃಖನಿರಸನೋಪಾಯಾನಧಿಜಗ್ಮುಃ । ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾನಧಿಗಮ ಏವ ದುಃಖನಿದಾನಮ್ । ತತ್ವಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿರೇವ ದುಃಖನಿರಸನೋಪಾಯ ಇತಿ ಚೋಪಲೇಭಿರೇ । ಭಿನ್ನಕಾಲದೇಶೇಷೂಪಲಬ್ಧಮಪಿ ತತ್ವವಿಷಯಾಣಾಮನೇಕತ್ವಾತ್ ಕಯಾಚನ ವಿಧಯಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಸಪ್ತಧಾ ವಾ ವಿಭಕ್ತ ಆಸೀದೇಷ ಉಪಾಯಃ । ಪ್ರತಿಭಾಗಂ ಚರ್ಚಿತಾ ವಿಷಯಾಃ ಸೂತ್ರರೂಪೇಣ ನಿಬದ್ಧಾ ದರ್ಶನಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶಂ ಭೇಜಿರೇ ।

ದರ್ಶನಾನ್ಯೇತಾನ್ಯಾಸ್ತಿಕನಾಸ್ತಿಕಭೇದೇನ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಕ್ತಾನಿ । ಪಾಣಿನಿಸೂತ್ರೇಣ (4-4-60)

“ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತಿ ದಿಷ್ಟಂ ಮತಿಃ”

ಇತ್ಯನೇನಾಸ್ಯ ವಿಭಾಗಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ । ಏತತ್ಸೂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾತ್ರಾ ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತೇನ—

ತದಸ್ಯೇತ್ಯೇವ । ಅಸ್ತಿ ಪರಲೋಕ ಇತ್ಯೇವಂ ಮತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಆಸ್ತಿಕಃ । ನಾಸ್ತೀತಿ ಮತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ನಾಸ್ತಿಕಃ । ದಿಷ್ಟಮಿತಿ ಮತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ದೈಷ್ಟಿಕ ಇತಿ ಪದಾನಾಮೇಷಾಂ ವಿವರಣಂ ಕೃತಮ್ । ಏತಸ್ಮಿನ್ ವಿವರಣೇಽಭ್ಯುಪಗತೇ, ಆಸ್ತಿಕತ್ವೇನಾಭಿತಾ ಮೀಮಾಂಸಕಾಃ ಪರಲೋಕಾನಭ್ಯುಪಗನ್ತಾರೋ ನಾಸ್ತಿಕವ್ಯಪದೇಶಭಾಜೋ ಭವೇಯುಃ । ಏತತ್ಪರಿಹಾರಾಯ ಆಸ್ತಿಕನಾಸ್ತಿಕಶಬ್ದೌ ವೇದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾಭ್ಯುಪಗನ್ತೃತ್ವಾನಭ್ಯುಪಗನ್ತೃತ್ವಮೂಲಕೌ ದಾರ್ಶನಿಕೈರ್ನಿರ್ಣೀತೌ । ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಮೇನಾಮಭ್ಯುಪಗಭ್ಯ ಚಾರ್ವಾಕಜೈನ್ಬೌದ್ಧಾನಿ ದರ್ಶನಾನಿ ನಾಸ್ತಿಕಾನಿ, ನ್ಯಾಯವೈಶೇಷಿಕಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಪೂರ್ವಮೀಮಾಂಸಾವೇದಾನ್ತದರ್ಶನಾನ್ಯಾಸ್ತಿಕಾನೀತಿ ವಿಭಾಗೋಽಭ್ಯುಪಗತಃ ।

ಆಸ್ತಿಕದರ್ಶನೇಷು ಸಾಂಖ್ಯಮಪಹಾಯ ತತ್ವಹಿತೋಪಾಯಸ್ಸೂತ್ರರೂಪೇಣ ನಿಬದ್ಧಾಃ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲಾದೇವ ಪತಞ್ಜಲಿ ಗೌತಮ ಕಣಾದ ಜೈಮಿನಿ ಬಾದರಾಯಣೈಃ ಪ್ರಣೀತಾಃ । ಪ್ರಾಚೀನೈರ್ದಾರ್ಶನಿಕೈರನುದ್ಧೃತತ್ವಾತ್ ಕಪಿಲಕರ್ತೃಕತ್ವೇನ ವಿದಿತಾನ್ಯಪಿ ಸಾಂಖ್ಯಸೂತ್ರಾಣಿ ನ ಪ್ರಮಾಣಾಪದವೀಮಭಜನ್ ।

ಸಾಂಖ್ಯಮತಂ ಚಾತಿಪ್ರಾಚೀನಮೇವ । ಇದಮ್ಪ್ರಥಮತಯಾಸ್ಮಿನ್ ಏವ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಮುಖ್ಯತ್ವಂ ಚೇತನಾಚೇತನವಿಭಾಗಶ್ಚ ನಿರೂಪಿತೌ । ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನಮಯಶ್ಚೇತನಪದಾಭಿಧೇಯಃ । ಬಹವ ಆತ್ಮಾನಃ ಕರ್ತೃತ್ವರಹಿತಾ ಅಕ್ರಿಯಾಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಚೇತನಾ ಸತತಪರಿಣಾಮಿನೀ ಕರ್ತೃತ್ವೋಪೇತಾ ಭೋಕ್ತೃತ್ವರಹಿತಾ, ಸತ್ವರಜಸ್ತಮೋಗುಣೋಪೇತೇತಿ ಚಾಸ್ಮಿನ್ ದರ್ಶನೇ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ । ಗುಣಪದೇನಾಭಿಹಿತಾನ್ಯಪಿ ಸತ್ವರಜಸ್ತಮಾಂಸಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೇವ ।

ಪ್ರಕೃತೇರ್ಮಹದಾಖ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ, ಬುದ್ಧೇರಹಙ್ಕಾರಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಪಞ್ಚ್ಅ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಃ, ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾ ಇತಿ ಷೋಡಶ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ । ತನ್ಮಾತ್ರತಃ ಪಞ್ಚಭೂತಾನಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಸ್ತತ್ವಾನಿ ಪರಿಗಣ್ಯನ್ತೇ । ಪುರುಷೇಣಾತ್ಮೇತ್ಯಪರವ್ಯಪದೇಶೇನ ಸಾಕಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತತ್ವಾನ್ಯಭ್ಯುಪಗಮ್ಯನ್ತೇ ।

ಪ್ರಕಾಶಚಲನಾಚಲಸ್ವಭಾವೈರ್ಯುಕ್ತ ಸತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭಿರುಪೇತಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ । ಪ್ರಕೃತೇರುತ್ಪನ್ನೇಷ್ವಪಿ ಮಹದಾದಿಷ್ವಪಿ ಗುಣಾ ಏತೇ ವಿದ್ಯನ್ತೇ । ಗುಣೇಷು ವೈಷಮ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತವಸ್ತುಷು ವೈಷಮ್ಯಮುಪಲಭ್ಯತೇ । ಅತ ಏವ ಸುಖದುಃಖಾದಿಕಂ ತರತಮಭಾವೇನ ಪುರುಷಂ ಪೀಡಯತಿ । ಯದ್ಯಪಿ ಪುರುಷೋ ಗುಣರಹಿತೋ ಭವತಿ ಅಥಾಪಿ ಬುದ್ಧಾವುತ್ಪನ್ನೇಷು ವಿವಿಧಭಾವೇಷು ಸ ಆತ್ಮನ ಏವೈತೇ ಭಾವಾ ಇತ್ಯಧ್ಯವಸ್ಯತಿ ಸುಖದುಃಖಾದಿಕಮನುಭವತಿ ಚ । ಯದಾ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷಯೋರ್ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಮುಪಲಭತೇ ತದಾ ಪುರುಷೋ ನ ಮಮೈತೇ ಭಾವಾ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಕೃತವಿಕ್ರಿಯಾಭ್ಯೋ ದೂರ ಏವಾವತಿಷ್ಠತೇ ತದಾನೀಮಾತ್ಮನಸ್ಸ್ವರೂಪಂ ವೇತ್ತಿ, ಕೈವಲ್ಯಾಖ್ಯಂ ಮುಕ್ತಿಸ್ವರೂಪಂ ಚ ಭಜತೇ ।

ಏಷ ತತ್ವಸಂಗ್ರಹಃ ಸಾಂಖ್ಯಕಾರಿಕಾಯಾಮೀಶ್ವರಕೃಷ್ಣಾಭಿಧಾನೇನ ರಚಿತಾಯಾಂ ವಿಶದೀಕೃತಃ । ಮಹಾಭಾರತೇ ಚ ಶಾನ್ತಿಪರ್ವಣಿ ಸಾಂಖ್ಯಮತಮನೇಕೇಷು ಪ್ರಕರಣೇಷು ನಿರೂಪಿತಮ್ । ಈಶ್ವರಪ್ರೇರಣಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪರಿಣಾಮಂ ಭಜತ ಇತಿ ವರ್ಣಿತಮ್ । ಕಪಿಲೇನೇದಂ ಮತಮಾಸುರಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್, ಆಸುರೇಃ ಪಞ್ಚಶಿಖ ಇದಮಧಿಜಗಾಮ ವಿನ್ಧ್ಯವಾಸಿವಾರ್ಷಗಣ್ಯ ಜೈಗೀಷವ್ಯ ದೇವಲಪ್ರಭೃತಯ ಇದಂ ಮತಂ ಪ್ರಾವರ್ತಯಾಮಾಸುರಿತಿ ಜ್ಞಾಯತೇ । ಷಷ್ಟಿತನ್ತ್ರಾಖ್ಯೋ ವಿಪುಲಃ ಸಾಂಖ್ಯಗ್ರನ್ಥೋ ಲುಪ್ತಃ । ತತ್ರತ್ಯವಿಷಯಾಸ್ತು ಪಾಞ್ಚರಾತ್ರಾಹಿರ್ಬುಧ್ನ್ಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ (12-19-30) ಪರಿಗಣಿತಾಃ ।

ಸಾಂಖ್ಯಮತೋಕ್ತಂ ತತ್ವಮಖಿಲಂ ಯೋಗದರ್ಶನೇಽಭ್ಯುಪಗತಮ್ । ಈಶ್ವರಃ ಷಡ್ವಿಂಶಂ ತತ್ವಮ್ । ಬುದ್ಧಯಹಂಙ್ಕಾರಮನಾಂಸಿ ಚಿತ್ತಮಿತ್ಯಾನ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯೇಣೈಕೇನೈವ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ । ಚಿತ್ತೇ ಸತ್ವಗುಣೋಽಧಿಕತಯಾ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮಪೇಕ್ಷಯಾ ಭಾಸತೇ । ಅತ ಏವ ಪ್ರಕಾಶಸ್ತತ್ರ ಭೂಯಾನ್ ವರ್ತತೇ । ಪರಾಣ್ಯಪಿ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ । ಗುಣತ್ರಯೇಣ ಚಿತಂ ಸತತಂ ಪರಿಣಮತಿ । ಅಯಂ ಪರಿಣಾಮೋ ವೃತ್ತಿಶಬ್ದೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತೂನ್ಯಪಿ ಗುಣವೈಷಮ್ಯೋಪೈತಾನಿ । ಅತ ಏವ ಸುಖದುಃಖಾದಿಭಾವಾಶ್ಚಿತ್ತೇ ಜಾಯನ್ತೇ । ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಂ ಪ್ರಾಕೃತಶರೀರಾಣಾಂ ವಿಭಿನ್ನತ್ವಾತ್ ಸುಖದುಃಖಾನ್ಯೇಕರೂಪಾಣ್ಯೇವ ನ ಜಾಯನ್ತೇ । ಸತ್ವೇನ ಪ್ರಕಾಶಮಾನೇ ಚಿತ್ತೇ ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನಮಯಸ್ಸ್ವಂ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತಂ ಪಶ್ಯತಿ । ತತ್ರೋತ್ಪನ್ನಾಭಿವೃತ್ತಿತಭಿರಾತ್ಮಾ ಏವ ಬಾಧಿತ ಇತ್ಯನುಭವತಿ । ಇಯಮೇವಾವಸ್ಥಾ ಬನ್ಧಃ । ನ ಮಮೇತಿ ಯದಾನುಭವತಿ ಸ ಮುಕ್ತ ಏವ । ಈದೃಶೋಽನುಭವೋ ನ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ವದಾ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ । ಉತ್ಪನ್ನೋಽಪಿ ವೃತ್ತಿವಶಾದೇಷೋಽನುಭವೋ ನಶ್ಯತ್ಯೇವ । ತತ್ವಜ್ಞಾನೇ ಉತ್ಪನ್ನೇಽಪಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಭಿರ್ನ ಬಾಧಾ ಜಾಯೇತೇತಿ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ । ಅತೋ ಯೋಗದರ್ಶನೇ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಿತಮ್ ।
ಯುಜ ಸಮಾಧೌ ಇತಿ ಧಾತೋಃ ಅಥವಾ ಯುಜಿರ್ಯೋಗೇ ಇತಿ ಧಾತೋರ್ನಿಷ್ಪನ್ನೋ ಯೋಗಶಬ್ಧಃ । ಸಮಾಧೇಸ್ಸಾಧನತ್ವೇನ ಯಮನಿಯಮಾಸನಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಸಮಾಧಯೋಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನಿ (ಯೋಗ. ಸೂ 2-29) ಇತ್ಯತ್ರಾಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನಿ ಪರಿಗಣಿತಾನಿ । ಧ್ಯಾತುಃ ಪ್ರೇಪ್ಸಿತಂ ಯದ್ವರ್ತತೇ ತದೇವ ಧ್ಯೇಯಂ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ । ಯಮಾದಿಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಪರ್ಯನ್ತಾನಾಮಙ್ಗಾನಾಂ ಧ್ಯೇಯತ್ವೇನ ವಿಷಯೋ ನಾಸ್ತಿ । ಪರಂ ತು ಧಾರಣಾದಿತ್ರಯಾಣಾಮೇತದಙ್ಗಪಞ್ಚಕಮವಶ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ । ಅತ ಏವ ಜೈನೈರ್ಬೌದ್ಧೈಶ್ಚಾಙ್ಗಪಞ್ಚಕಮಾದ್ರಿಯತೇ ।
ಯೋಗಶ್ಚತುರ್ವಿಧೋ ಮನ್ತ್ರಲಯಹಠರಾಜೇತಿ ನಾಮಭಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ । ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರಾನ್ ಮನ್ತ್ರಯೋಗಿನೋ ಧ್ಯಾಯನ್ತಿ । ಕಾರ್ಯಂ ಕಾರಣೇ ಯಥಾ ಲೀನಂ ಭವತಿ ತಥಾ ಯೇ ಯೋಗಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತೇ ಲಯಯೋಗಿನ ಉಚ್ಯನ್ತೇ । ಪ್ರಾಯೋ ಯೋಗೋಽಯಂ ಶೈವಮತೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ । ಯಮಾದ್ಯಙ್ಗಾನುಷ್ಠಾನಾಯ ಶರೀರಶ್ಚ ಮನಸಶ್ಚ ದಾರ್ಢ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಏತದರ್ಥಂ ಹಠಯೋಗೋಽನುಷ್ಠೇಯಃ । ಯೋಗಶ್ಚಾಯಂ ರಾಜಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನಾಯ ಕಲ್ಪತೇ । ಪೂರ್ವಮೇವಾನುಷ್ಠಿತೋಯಂ ಯೋಗಃ ಪತಞ್ಜಲಿನಾ ಪ್ರಚಾರತಾಂ ನೀತಃ ।
ರಾಜಾದನ್ತಾದಿಷು ಪರಮ್ (ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀ 2-2-31) ಇತಿ ಸೂತ್ರಂ ರಾಜಯೋಗಶಬ್ದಂ ಪ್ರಮಾಣಯತಿ । ದನ್ತಾನಾಂ ರಾಜಾ ರಾಜದನ್ತಃ । ಪೂರ್ವಪದತ್ವೇನ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೋಽಯಂ ದನ್ದಶಬ್ದ ಉತ್ತರಪದಂ ಭವತಿ । ತಥಾ ರಾಜಯೋಗಪದಂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕಂ ಭವತಿ । ಸ್ವಾತ್ಮಾರಾಮಯೋಗೀನ್ದ್ರೇಣ ಪ್ರಣೀತಾಯಾಂ ಹಠಯೋಗಪ್ರದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನರಹರಿಕೃತೇ ಬೋಧಸಾರೇ ಚ ವಿಭಾಗೋಽಯಂ ನಿರೂಪಿತೋ ಭವತಿ ।
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೇಣಾಯಂ ಯೋಗಃ ಪ್ರಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಃ । ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣಭಾಗವತಭಗವದ್ಗೀತಾಹಿರ್ಬುಧ್ನ್ಯಸಂಹಿತಾ- ಸನತ್ಕುಮಾರಸಂಹಿತಾದಿಷು ಯೋಗೋ ವರ್ಣಿತಃ । ಪಶ್ಚಾದೇವ ಪತಞ್ಜಲಿನಾ ಗ್ರನ್ಥರೂಪೇಣ ರಚಿತಃ ।
ಯೋಗಸೂತ್ರೇ 195 ಸೂತ್ರಾಣಿ ಸನ್ತಿ । ಸಮಾಧಿನಾಮ್ನಿ ಪ್ರಥಮೇ ಪಾದೇ 51 ಸೂತ್ರಾಣಿ, ಸಾಧನಾಖ್ಯೇ ದ್ವಿತೀಯೇ 55, ವಿಭೂತ್ಯಭಿಧಾನೇ ತೃತೀಯೇ 55, ಕೈವಲ್ಯನಾಮ್ನಿ ಚ ತುರೀಯೇ 34 ? ಸೂತ್ರಾಣಿ ಸನ್ತಿ ।

ಚತುರ್ಥೇ ಪಾದೇ ಸೂತ್ರಾಣಾಮಿತರಪಾದಸ್ಥೇಭ್ಯೋಽಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾವತ್ವಾತ್ ತೃತೀಯಪಾದಾನ್ತೇ ಕೇಷುಚಿತ್ಕೋಶೇಷು ಗ್ರನ್ಥಸಮಾಪ್ತಿದ್ಯೋತನಾಯೇತಿಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನತ್ವಾಚ್ಚ ಪತಞ್ಜಲಿಶ್ಚತುರ್ಥಪಾದಂ ನ ಪ್ರಣಿನಾಯೇತಿ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ । ಗ್ರನ್ಥೇ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದ್ಭಾಗೇ ಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಶ್ಲೋಕಾನಾಂ ವಾ ಸಂಖ್ಯಾ ತದ್ಭಾಭಾಗಕರ್ತೃತ್ವಸಾಧನಾಯ ನ ನಿಯಮಯತಿ, ಅಪಿ ತು ತದ್ಭಾಗಗತವಿಷಯಾ ಏವ ಗಣನಾಮರ್ಹನ್ತಿ । ಕತಿಪಯಕೋಶೇಷು ಕುತ್ರಚಿತ್ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಇತಿಶಬ್ದಃ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಸಮಾಪ್ತಿಂ ಸೂಚಯಿತುಂ ನಾಲಮ್ । ತುರೀಯೇ ಪಾದೇ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಮಾನಾ ವಿಷಯಾಃ ಕತಿಪಯ ಏವ । ಅತ ಏವ ತತ್ರ ಸೂತ್ರಾಣಿ ಪಾದತ್ರಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ನ್ಯೂನಾನಿ ಭವನ್ತಿ । ಸಮಗ್ರಾಂ ಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಪತಞ್ಜಲಿರೇವ ಕರ್ತಾ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ ।

ಶಬ್ದಾನಾಮನುಶಾಸನಂ ವಿದಧತಾ ಪಾತಞ್ಜಲೇ ಕುರ್ವತಾ
ವೃತ್ತಿಂ ರಾಜಮೃಗಾಙ್ಕಸಂಜ್ಞಕಮಪಿ ವ್ಯಾತತ್ವತಾ ವೈಧಕೇ ।
ವಾಕ್ಚೇತೋವಪುಷಾಂ ಮಲಃ ಫಣಿಭೃತಾಂ ಭರ್ತ್ರೇವ ಯೇನೋದ್ಧೃತ-
ಸ್ತಸ್ಯ ಶ್ರೀರಣರಙ್ಗಮಲ್ಲನೃಪತೇರ್ವಾಚೋ ಜಯನ್ತ್ಯುಜ್ವಲಾಃ ॥
ಭೋಜಕೃತಯೋಗಸೂತ್ರವೃತ್ತೌ ಉಪೋದ್ಧಾತೇ ಪಞ್ಚಮಃ ಶ್ಲೋಕಃ ।

ಏತಸ್ಮಾಚ್ಛ್ಲೋಕಾತ್ ಪತಞ್ಜಲಿರ್ಮಹಾಭಾಷ್ಯಂ ಚರಕಸಂಹಿತಾಂ ಯೋಗಸೂತ್ರಾಣಿ ಚ ಪ್ರಾಣೈಷೀದಿತ್ಯವಗಭ್ಯತೇ । ವಿಭಿನ್ನವಿಷಯಾಣಾಂ ಗ್ರನ್ಥಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮೇಷಾಂ ಪತಞ್ಜಲೇಃ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮೋ ವಿಮರ್ಶಕೇಭ್ಯೋ ನ ರೋಚತೇ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಗ್ರನ್ಥೇ ಇತರೇಭ್ಯಃ ಸ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಂ ಸಂವಾದಾರ್ಥಂ ವಾ ವಚನಂ ಪತಞ್ಜಲಿನಾ ನೋಪಾತ್ತಮ್ । ನಾಪೀತರಯೋರ್ಗ್ರನ್ಥಯೋರ್ನಾಮಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಕಾರಣಮಪಿ ಸ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ತಿ । ಏಷ ಪಕ್ಷೋ ಹಾತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ಯತಃ ಚಕ್ರಪಾಣಿನಾ ಸ್ವೇನ ರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕಸಂಹಿತಾವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಾಗೇಶಭಟ್ಟೇನ ಲಘುಮಞ್ಜೂಷಾಯಾಂ ಚ ಪತಞ್ಜಲೇರಪರನಾಮಧೇಯೇನ ಶೇಷಶಬ್ದೇನೈತಾಭ್ಯಾಂ ವಾಕ್ಯಾನ್ಯುದ್ಧೃತಾನಿ ಸನ್ತಿ । ವಿಭಿನ್ನವಿಷಯತ್ವೇನ ಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರಸ್ಯ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಾಭಾವೇನ ಚ ಗ್ರನ್ಥಾನಾಮ್ ಏಕೇನೈವ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮೋ ನ ದೋಷಾಯ ಇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್ । ಪತಞ್ಜಲೇರ್ಗ್ರನ್ಥತ್ರಯಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮೇ ನ ಕಿಂಚಿದಪ್ಯಸಙ್ಗತಮ್ ।

ಅಥ ಯೋಗಾನುಶಾಸನಮ್ । (ಯೋ. ಸೂ. 1.1) ಇತಿ ಪ್ರಥಮಸೂತ್ರಪ್ರಣಯನೇನೈವ ಯೋಗಸ್ಯಾನುಶಾಸನಂ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಪತಞ್ಜಲಿನಾ ಆವೇದ್ಯತೇ । ಸಿದ್ಧಸ್ಯೈವ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಾಸನಂ ಕ್ರಿಯತೇ । ಅತ ಏವ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಸಿದ್ಧಾನ್ತಯೋರ್ನ ಪದಮತ್ರ ದತ್ತಮ್ ।

ಏತೇನ ಯೋಗಃ ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಃ । (ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಮ್ 2-1-3) ಇತಿ ಸೂತ್ರೇಣ ಯೋಗದರ್ಶನಂ ಬಾದರಾಯಣೇನ ಖಣ್ಡಿತಮ್ । ಅವಿರೋಧಾಧ್ಯಾಯೇ ಬ್ರಹ್ಮೇತರತ್ ಕಾರಣಮಿತಿ ವಿವದಮಾನಾನಾಂ ದರ್ಶನಾನಿ ಖಣ್ಡಿತಾನಿ । ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋ ನ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅತಸ್ತೇನ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ದರ್ಶನಂ ನ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಬಾದರಾಯಣಸ್ಯಾಶಯಃ ।

ಯೋಗಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಥಮೋ ಭಾಷ್ಯಕರ್ತಾ ವ್ಯಾಸಃ । ಕೋಽಯಂ ವ್ಯಾಸಃ? ಕಿಮಯಂ ವೇದವ್ಯಾಸಃ? ಉತೈತನ್ನಾಮಭಾಗ್ ಅನ್ಯ ಇತಿ ಸಂಶೀತಿನಿರಸನಾಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ಕಿಂಚಿದಪಿ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ ।

ಯೋಗಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯೇ ಯೋಗ ಏವ ಸಮಾಧಿರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ವಿಶೋಕಾ ವಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ (ಯೋ.ಸೂ. 1-36) ಇತೀದಂ ಸೂತ್ರಂ ವಿಶೋಕಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಜ್ಯೋಭೇ ಅಪ್ಯುಪಾಯಭೂತೇ ಇತಿ ನಿರೂಪಿತಮ್ ।

ಸ್ಮೃತಿಪರಿಶುದ್ಧೌ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯೇ ವಾರ್ಥಮಾತ್ರನಿರ್ಭಾಸಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾ (ಯೋ. ಸೂ. 1-43) ಇತ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾವಸರೇ ಪ್ರಾಚೀನಾಜ್ಞಾತಕರ್ತೃಕಶ್ಶ್ಲೋಕ ಏಕ ಉದಾಹೃತಃ ।

ವ್ಯಾಸಕೃತಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯಸ್ಯ ಭಗವಚ್ಛಙ್ಕರಪಾದೈಃ ಪ್ರಣೀತಂ ವಿವರಣಂ, ವಾಚಸ್ಪತಿಮಿಶ್ರಕೃತಾ ತತ್ವವೈಶಾರದೀ, ವಿಜ್ಞಾನಭಿಕ್ಷುಕೃತಂ ಯೋಗವಾರ್ತ್ತಿಕಂ ಚೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನತ್ರಯಮುಪಲಭ್ಯತೇ । ಶಙ್ಕರಭಗವತ್ಪಾದೈರ್ವಿವರಣಾಖ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕೃತಮಿತ್ಯತ್ರ ದೃಢಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ । ಯದಿ ಭಗವತ್ಪಾದೀಯಮಿದಂ ವಿವರಣಮಭವಿಷ್ಯತ್ ತರ್ಹಿ ಶಙ್ಕರಭಗವತ್ಪಾದಕೃತಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯಸ್ಯ ಭಾಮತೀನಾಮ್ನೀಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಕೃತವನ್ತೋ ವಾಚಸ್ಪತಿಮಿಶ್ರಾ ವಿವರಣಮವಿಗಣಯ್ಯ ವ್ಯಾಸಕೃತಭಾಷ್ಯಂ ನಾವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯತ್ । ಕಿಂ ಚ ಶಙ್ಕರಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದಸ್ಮಾತ್ ಸಂವಾದಾಯಾಪಿ ವಚನಂ ಕಿಂಚಿದಪಿ ವಾಚಸ್ಪತಿಮಿಶ್ರಾ ನೋಪಾದದಿರೇ । ನ ಕೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಾಂಶೋ ವಿವರಣೇ ಅಸ್ಮಿನ್ನುಪಲಭ್ಯತೇ ।

ತತ್ತ್ವವೈಶಾರದ್ಯಾಂ ಚ

ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ವಾ (ಯೋ. ಸೂ. 1-23) ಇತೀದಂ ಸೂತ್ರಂ ವಿವೃಣ್ವನ್ತೋ ಮಿಶ್ರಾ ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯೈರುಪಾಸನಂ ಪ್ರಣಿಧಾನಪದೇನಾಭಿಹಿತಮಿತಿ ವದನ್ತಿ ।

ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮೇಕತತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಸಃ (ಯೋ. ಸೂ. 1-32) ಇತ್ಯತ್ರ ಏಕತತ್ತ್ವಪದಮೀಶ್ವರಮಭಿದಧಾತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ತಿ । ವಿಜ್ಞಾನಭಿಕ್ಷುಕೃತೇ ಯೋಗವಾರ್ತ್ತಿಕೇ ಕೇಚನ ವಿಶೇಷಾಂಶಾ ಉಪಲಭ್ಯನ್ತೇ ।

ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ಇತ್ಯತ್ರ ಲಯ ಏವ ನಿರೋಧಪದೇನಾಭಿಹಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।

ತಸ್ಯ ವಾಚಕಃ ಪ್ರಣವಃ (ಯೋ. ಸೂ. 1-27) ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸೂತ್ರಸ್ಯ

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾವಸರೇ ಲಿಙ್ಗಪುರಾಣಾತ್ಸಾರ್ಧಾಷ್ಟಾದಶಭಿಃ ಶ್ಲೋಕೈರಸ್ಯ ಸೂತ್ರಾರ್ಥೋ ನಿರ್ಧಾರಿತಃ ।

ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮೇಕತತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಸಃ (ಯೋ. ಸೂ. 1-32) ಇತ್ಯತ್ರೈಕಪದೇನ ಸ್ಥೂಲ ಏವಾರ್ಥೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ನ ತ್ವೀಶ್ವರಃ । ಇತರಥಾ ಸೂತ್ರಕಾರೇಣೇಶ್ವರಪದಮೇವ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ । ವಾಚಸ್ಪತಿಮಿಶ್ರಾಣಾಂ ಮತಮತ್ರಖಣ್ಡಿತಮಿವ ಭಾತಿ ।

ಕ್ಷೀಣಾವೃತ್ತೇರಭಿಜಾತಸ್ಯೇವ ಮಣೇರ್ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಹಣಗ್ರಾಹ್ಯೇಷು ತತ್ಸ್ಥತದಞ್ಜನತಾಸಮಾಪತ್ತಿಃ (ಯೋ. ಸ. 1-41) ಇತಿ ಸೂತ್ರೇ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಪದಂ ತಾನ್ತ್ರಿಕಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಪ್ರಥಮಪಾದೇ 2, 7, 10, 19 & 24, ಸೂತ್ರಾಣಿ ಕೈಶ್ಚಿದದ್ವೈತಪಫರಾಣಿ ವರ್ಣಿತಾನಿ ಅತ್ರ ಖಣ್ಡಿತಾನಿ ।

ಯೋಗಸೂತ್ರಾಣಾಮನ್ಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಃ ಃ-

1. ಭೋಜರಾಜಕೃತಾ ವೃತ್ತೀ ರಾಜಮಾರ್ತಾಣ್ಡಾಭಿಧಾ । ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸರ್ವಾ ಈಶ್ವರೇ ಸಮರ್ಪಣೀಯಾ ಇತಿ ಭಾವಂ ವ್ಯಞ್ಜಯತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಗುರುರಿತ್ಯತ್ರ ಗುರುಪದಸ್ಯ ಸರ್ವೇಷಾಮುಪದೇಷ್ಟೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮೈತ್ರೀಕರುಣೇತ್ಯತ್ರ (ಯೋ. ಸೂ. 1-33) ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಾಚ್ಛ್ಲೋಕ ಏಕ ಉದಾಹೃತಃ ।

2. ವಿಜ್ಞಾನಭಿಕ್ಷೋರನ್ತೇವಾಸಿನಾ ಭಾವಾಗಣೇಶೇನ ಪ್ರಣೀತಾ ಪಾತಞ್ಜಲವತ್ತಿಃ । ಅಸ್ಮಿನ್ ಮತೇ ಖ್ಯಾತಿವಾದೋಽನ್ಯಥಾಖ್ಯಾತಿರೂಪಃ । ಮುಖ್ಯಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಯತಮಾನಸಂಜ್ಞಾ, ಏಕೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಜ್ಞಾ, ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞೇತಿ ಚತುರ್ಧಾ

ಭಿದ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಪೂರ್ವೇಷಾಮಪಿ ಗುರುರಿತ್ಯತ್ರ (ಯೋ. ಸೂ. 1–26) ಗುರುಪದಂ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಃ ಪ್ರದಾತಾರಮಭಿದಧತ್ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭಗವತೋಽನ್ತರ್ಯಾಮಿತಯಾ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾದಿದಂ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ವೀತರಾಗವಿಷಯಂ ವಾ ಚಿತ್ತಮ್ (ಯೋ. ಸೂ. 1-37) ಇತ್ಯತ್ರ ಸನನ್ದಸನಕಾದಯೋ ವೀತರಾಗಶಬ್ದೇನಾಭಿಪ್ರೇತಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ।

ಯಥಾಭಿಮತಧ್ಯಾನಾದ್ವಾ (ಯೋ. ಸೂ. 1-39) ಇತ್ಯತ್ರ ಹರೇರ್ಹರಸ್ಯ ವಾ ಮೂರ್ತಿರ್ಯಥಾಭಿಮತಪದೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।

3. ವೈಯಾಕರಣಮೂರ್ಧನ್ಯಮಣಿನಾ ನಾಗೇಶೇನ ಪ್ರಣೀತಾ ವೃತ್ತಿಃ । ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಂ ಚಾಲಿಙ್ಗಪರ್ಯವಸಾನಮ್ (ಯೋ. ಸೂ. 1-45)

ಇತ್ಯತ್ರೇಶ್ವರಸ್ಯ ಜಗತೋ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಮೇವೋಕ್ತಮ್ । 26, 50 ಸೂತ್ರೇ ಅದ್ವೈತಮತರೀತ್ಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೇ ।

4. ರಾಮಾನನ್ದಸರಸ್ವತೀಭೀ ರಚಿತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಮಣಿಪ್ರಭಾ । ಪ್ರಥಮಕಲ್ಪಿತಮಧುಭೂಮಿಕಪ್ರಜ್ಞಾಜ್ಯೋತಿರತಿಕ್ರಾನ್ತಭಾವನೀಯಾ ಇತಿ ಯೋಗಿನಶ್ಚತುರ್ವಿಧಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಸತ್ವೋದ್ರಿಕ್ತ ಈಶ್ವರೇ ಇತರೇಭ್ಯೋ ಜ್ಞಾನಪ್ರದತ್ವಂ ಸಂಭಾವ್ಯತ ಇತಿ ನಿರೂಪಿತಮ್ ।

5. ಅನನ್ತದೇವೇನ ಪ್ರಣೀತಾ ಚನ್ದ್ರಿಕಾಭಿಧಾನಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಿತರಾಂ ಸಂಗ್ರಹರೂಪಾ ।

6. ಸದಾಶಿವಬ್ರಹ್ಮೇನ್ದ್ರಸರಸ್ವತೀಭಿಃ ಪ್ರಣೀತಾ ಯೋಗಚನ್ದ್ರಿಕಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ । ಅತ್ರ ಬಹೂನಿ ಸೂತ್ರಾಣ್ಯದ್ವೈತಪರತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಋತಮ್ಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಧರ್ಮಮೇಧಸಮಾಧಿಮಭಿಧತ್ತೇ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।

7. ಕೃಷ್ಣವಲ್ಲಭೇನ ಕೃತಾ ವೃತ್ತಿಃ । ವೇದೇತಿಹಾಸಪುರಾಣೇಭ್ಯೋ ವಾಕ್ಯಾನ್ಯುದ್ಧೃತ್ಯ ಸ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕರೋತಿ । ಯೋಗಸಿದ್ಧಯೇ ಈಶ್ವರಾನುಗ್ರಹಃ ಸರ್ವಥಾಪೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಈಶ್ವರೋ ವಾಸುದೇವ ಏವ ।

ಯೋಗತತ್ತ್ವಪ್ರತಿಪಾದಕಗ್ರನ್ಥೇಷು

1. ನಾಥಾಧೋರಾನನ್ದನಿರ್ಮಿತಾ ಯೋಗಕರ್ಣಿಕಾ ಮುಖ್ಯಾ । ಅಷ್ಟಾದಶಸ್ವಧ್ಯಾಯೇಷು ಆಸನಾಙ್ಗಸಹಿತಾನಿ ಯೋಗತತ್ತ್ವಾನಿ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ನಿರೂಪಿತಾನಿ ।

2. ಭಗವತಾ ನಾರಾಯಣೇನ ಭರದ್ವಾಜಾಯೋಪದಿಷ್ಟಾ ಯೋಗವಿಧಯೋ ಹಂಸಯೋಗಿನಾ ಯೋಗದೀಪಿಕಾಖ್ಯೇ ಗ್ರನ್ಥೇ ವಿವೃತಾಃ । ಕೃತಿರಿಯಂ ಶೈವಮತಸ್ಯ ಬಹೂಪಕರೋತಿ ।

3. ಯೋಗಭಾಗಮಾತ್ರಪ್ರತಿಪಾದಿಕಾ ವಾಸಿಷ್ಠಸಂಹಿತಾ ಯೋಗಸೂತ್ರವಿಷಯಾನ್ ಹಠಯೋಗಾಂಶ್ಚ ವರ್ಣಯತಿ ।

4. ವಿಜ್ಞಾನಭಿಕ್ಷುಣಾ ಕೃತೋ ಯೋಗಸಾರಸಂಗ್ರಹೋ ನಾಮ ಗ್ರನ್ಥೋ ಯೋಗತತ್ಸಾಧನಸಿದ್ಧಿಕೈವಲ್ಯಾನಿ ಸಮ್ಯಙ್ ನಿರೂಪಯತಿ ।

5. ಶಿವಾನನ್ದಸರಸ್ವತೀಭೀ ರಚಿತೋ ಯೋಗಚಿನ್ತಾಮಣಿನಾಮಕೋ ಗ್ರನ್ಥಃ । ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಧಾರಣಾಹಠಯೋಗಸಿದ್ಧಾನ್ತರಹಸ್ಯಾನಿ ವಿಶದಮತ್ರ ನಿರೂಪಿತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ।

ಯೋಗವಿಷಯಾನಧಿಕೃತ್ಯ ಕೇಚನ ಗ್ರನ್ಥಾ ರಚಿತಾ ಉಪಲಭ್ಯನ್ತೇ ।

1. ಪರಮೇಶ್ವರಯೋಗೀನ್ದ್ರಕೃತಂ ಯೋಗರಹಸ್ಯಮ್ । ಶೈವಮತಮವಲಮ್ಬ್ಯ ರಚಿತಮೇತತ್ ।

2. ಯೋಗರಹಸ್ಯಾಭಿಧಾನೋಽನ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥೋ ಹಸ್ತಿಗಿರಿಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೇಽನ್ತರ್ಗತಃ । ವೈಷ್ಣವಸಂಪ್ರದಾಯಮನುರುಧ್ಯ ಪ್ರಣೀತೋಽಯಂ ಗ್ರನ್ಥಃ ।

3. ಪರಮಹಂಸೈರ್ನಾರಾಯಣತೀರ್ಥೈಃ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಯೋಗನಿರೂಪಣಮ್ , ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಯೋಗವಿವರಣಮ್, ಯೋಗಸೂತ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಣೀತಾನಿ ।

ಅತ್ರ ಮುದ್ರಿತಾ ಯೋಗವಲ್ಲೀನಾಮ್ನೀ ಯೋಗಸೂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಮದ್ರಪುರೀಮಲಙ್ಕರ್ವಾಣೈಸ್ತಿರುಮಲೈಕೃಷ್ಣಮಾಚಾರ್ಯೈ ರಚಿತಾ ಯೋಗಸೂತ್ರವೃತ್ತಿರೂಪಾ । ವ್ಯಾಕರಣಮೀಮಾಂಸಾಶಾಸ್ತ್ರಯೋಃ ಪರಿಣತಪ್ರಜ್ಞಾ ಏತೇ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ತತ್ಪ್ರಯೋಗೇ ಚಾನಿತರಸಾಧರಣಂ ಕೌಶಲಂ ವಹನ್ತಿ । ಪ್ರತ್ಯಹಂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಂ ಯೋಗಸಂಪ್ರದಾಯಸಿದ್ಧಾಭಿಃ ವಿಧಾಭಿಃ ಆಚರನ್ತ ಏತೇ ಯದಸ್ಯ ನ ಕಿಂಚಿದಪಿ ಪದಮದದಾನಾಃ ಛಾತ್ರಾನಪಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗೇ ಪ್ರವರ್ತಯನ್ತೋ ವಿಲಸನ್ತಿ ।

ಆಚಿನೋತಿ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಮಾಚಾರೇ ಸ್ಥಾಪಯತ್ಯಪಿ ।
ಸ್ವಯಮಾಚರತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದಾಚಾರ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಇತ್ಯಾಚಾರ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ನೂನಮೇತಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಯೀಕೃತ್ಯ ನಿರ್ಮಿತಮ್ । ಹಿಮಾಲಯವಾಸಾಲ್ಲಬ್ಧ ಯೋಗಪ್ರಯೋಗತತ್ತ್ವಾ ಏತೇ ಮದ್ರಪುರ್ಯಾಂ ಯೋಗಮನ್ದಿರಂ ನಿರ್ಮಾಯ ಛಾತ್ರಾನಭ್ಯಸ್ತಯೋಗಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತೋ ಯೋಗಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಸಂಪ್ರದಾಯಾದವಾಪ್ತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಕ್ಷಿಕಯಾ ಚೋಪಲಬ್ಧಂ ಪರಮಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಪರಸ್ಮಾ ಆವೇದನಾಯ ಯೋಗವಲ್ಲೀನಾಮಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪ್ರಣೀತವನ್ತಃ । ಅತ ಏವೈತೇಷಾಂ ಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಯೋಗಿವರ್ಯೈರೇಭಿಃ ಕೃತಾ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಪದವೀಮಧ್ಯಾಸ್ತ ಇತ್ಯತ್ರ ನ ಕೋಽಪಿ ಸಂಶಯಃ ।

ಆಸ್ತಿಕದರ್ಶನತ್ವೇನಾಭಿಮತೇಷು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದಕೇಷು ಪತಞ್ಜಲಿಪ್ರಣೀತೇಷು ಯೋಗಸೂತ್ರೇಷು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾನುಶ್ರವಿಕೇತಿ ಪದದ್ವಯಮುಪಲಭ್ಯತೇ । ವೇದವಚಸಾ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ಭಜತ ಇತಿ ನಿರೂಪಯಿತುಂ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ಬಹೂನಿ ವಾಕ್ಯಾನ್ಯುದಾಹರನ್ತಿ । ಛಾನ್ದೋಗ್ಯ-ತೈತ್ತಿರೀಯ-ಮುಣ್ಡಕೋಪನಿಷದ್ಭ್ಯ ಏತಾನಿ ವಚನಾನ್ಯುಪಾತ್ತಾನಿ । ತಥಾಹಿ —

ಋತಂ ಚ ಸತ್ಯಂ ಚಾಭೀದ್ಧಾತ್ತಪಸೋಽಧ್ಯಜಾಯತ । ಇತಿ ।
(ಮ. ನಾ. ಉ. 5-5)

ನಿರ್ವಿಚಾರವೈಶಾರದ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಜೀವಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಂ ಜಾಯತ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾಯೋಪಾತ್ತಮಿದಂ ವಚನಮ್ ।

ಋತಮ್ಭರಾ ತತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ । (ಯೋ.ಸೂ. 1 — 48) ಇತ್ಯತ್ರ ಮುಣ್ಡಕೋಪನಿಷನ್ಮನ್ತ್ರೇಣೋಪೋ?ಬಲಯತಿ ।

ಪ್ರಣವೋ ಧನುಃ ಶರೋಹ್ಯಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮ ತಲ್ಲಕ್ಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ।
ಅಪ್ರಮತ್ತೇನ ವೇದ್ಧವ್ಯಂ ಶರವತ್ತನ್ಮಯೋ ಭವೇತ್ ॥ ಇತಿ ।
(ಮು. ಉ. 2-2-4)

ನಾಗೋಜಿಭಟ್ಟಸದಾಶಿವಬ್ರಹೋನ್ದ್ರಸರಸ್ವತೀಪ್ರಭೃತಯೋ ಯೋಗಸೂತ್ರಾಣ್ಯದ್ವೈತಪರತಯಾ ವ್ಯಾಚಖ್ಯುಃ । ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ಇಮಾನಿ ಸೂತ್ರಾಣಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತಪರತಯಾ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ । ಕೀದೃಶೀ ರೀತಿರತ್ರ ಯುಕ್ತಾ ಇತಿ ವಿಮರ್ಶಜಾಲೇ ವಿನಿಪಾತಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಕಥಮೇತೇ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತ ಇತಿ ಪರಾಮೃಶಾಮಃ । ಯೋಗಸೂತ್ರೇಷು ನ ಕುತ್ರಾಪಿ ಜಗತೋ ಮೃಷಾತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್ । ಸತ್ಯಂ ಜಗದಿತ್ಯಭ್ಯುಪಗಮ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮ ಸಗುಣಮೇವ, ತಚ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಏವೇತಿ ನಿರ್ಣೀತಮ್ । ಈಶ ಶ್ವರ್ಯೇತಿ ಧಾತೋರ್ನಿಷ್ಪನ್ನ ಈಶಶಬ್ದ ಈಶ್ವರೀಮಪ್ಯಭಿಧತ್ತೇ ।

ಉಭೌ ಏಕಂ ತತ್ತ್ವಮೇವ । ಉಪನಿಷದ್ಭ್ಯಃ ಪುರಾಣಾದಿಭ್ಯಶ್ಚೈತತ್ಸಮರ್ಥಯಿತುಂ ವಚನಾನಿ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರೈಃ ಪ್ರದರ್ಶಿತಾನಿ । ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ವಾ । (ಯೋ. ಸೂ. 1–23) ಇತ್ಯತ್ರ ವಾಶಬ್ದೋ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಕಃ । ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಾಯ ಯೇಽಶಕ್ತಾಸ್ತೇಷಾಂ ಕೃತೇ ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಸುಕರೋಪಾಯ ಇತಿ ಪತಞ್ಜಲಿನೇದಂ ಸೂತ್ರ ಪ್ರಣೀತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರೋ ಮನ್ಯನ್ತೇ ।

ಭಗವನ್ನಾಥಮುನೇರಾಶಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ವಾಶಬ್ದಸ್ಯಾವಧಾರಣಾರ್ಥಕಮೇವೇತಿ ನಿಶ್ಚಿನ್ವನ್ತಿ । ಉದಾಹರನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ನಾಮಲಿಙ್ಗಾನುಶಾಸನಾತ್ಪ್ರಮಾಣಮ್ । ತದ್ಯಥಾ —

ಸ್ಯುರೇವಂ ತು ಪುನರ್ವೈವೇತ್ಯವಧಾರಣವಾಚಕಾಃ (3-4-15) ಇತಿ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಕಸ್ಯ ವಾಶಬ್ದಸ್ಯಾವಧಾರಣಾರ್ಥತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮಾಯ ಯುಕ್ತಿಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚೈತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರಃ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ತಿ । ಪಶ್ವಾಲಮ್ಭಾಶ್ವಮೇಧಾದಯ- ಸ್ಸುತ್ರಕಾರೈರ್ವಿಹಿತಾ ಅಪಿ ಕೃತಯುಗೀನೈರೇವಾನುಷ್ಠಾತುಂ ಕ್ಷಮಾಃ । ತನೂಯಮಾನೇ ತಪಸಿ, ಮ್ಲಾಯತಿ ಜ್ಞಾನೇ, ಜೀರ್ಯತಿ ಯಜ್ಞೇ ದಾನಮೇವಾಚರಿತುಂ ಕಲೌ ಜನಾಃ ಪ್ರಭವನ್ತಿ । ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ನ್ಯಾಯಾಚಾರ್ಯೈಃ—

ವೈದಿಕಾ ಅಪ್ಯಾಚಾರಾ ರಾಜಸೂಯಾಶ್ವಮೇಧಾದಯಃ ಸಮುಚ್ಛಿದ್ಯಮಾನಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ, ಯತ ಇದಾನೀಂ ನಾನುಷ್ಠೀಯನ್ತೇ । ನ ಚೈತೇ ಪ್ರಾಗಪಿ ನಾನುಷ್ಠಿತಾ ಏವ । ತದರ್ಥಸ್ಯ ವೇದರಾಶೇರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ ಇತಿ ।

ನ್ಯಾಯಕುಸುಮಾಞ್ಜಲಿಃ ಸ್ತಬಕ 2.

ಆಯುರಾರೋಗ್ಯಬಲವೀರ್ಯಶ್ರದ್ಧಾಶಮದಮಗ್ರಹಣಧಾರಣಾದಿಶಕ್ತಿಃ ಅಹರಹರಪಚೀಯಮಾನಾನ್ಯೇವಾನುಭೂಯನ್ತೇ । ತಥಾ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋಽದ್ಯ ಕಲೌ ಕಥಮನುಷ್ಠಾತುಂ ಶಕ್ಯತೇ । ಅತ ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಮೇವ ಕಾರ್ಯಮ್ । ಅನೇನ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧಂ ವಿದಧನ್ತಿ ಸೂತ್ರಾಣಿ ಏವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕಾನೀತಿ ನ ಮನ್ತವ್ಯಮ್ । ಯೋಗಾಙ್ಗಾನಾಮಷ್ಟಾನಾಮಪೀಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾಯೋಪಕಾರಕತ್ವಂ ಭವತ್ಯೇವ । ಧ್ಯಾತೃಧ್ಯೇಯಧ್ಯಾನಾವಯವತ್ರಯಂ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸೇ ವರ್ತತೇ । ಧ್ಯಾತಾ ಜೀವಃ । ಧ್ಯೇಯಂ ವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಏವ, ನ ತು ಪ್ರಾಕೃತಂ ಯತ್ಕಿಂಚಿದ್ವಸ್ತು ಯತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಧ್ಯೇಯೇಽಚೇತನಂ ವಸ್ತು ಘ್ಯಾಯತಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ನ ಕದಾಚಿತ್ ಸೇತ್ಸ್ಯತಿ । ಧ್ಯಾನಂ ನಾಮೋಪಾಸನಮೇವ । ತದಪಿ ಜ್ಞಾನರೂಪಮೇವ । ಜ್ಞಾನಮಯೇನ ಜೀವೇನ ಧ್ಯಾತ್ರಾ ಜ್ಞಾನರೂಪ ಈಶ್ವರೋ ಧ್ಯೇಯ ಇತಿ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್ । ಯೋ ಜೀವಃ “ಅಹಂ ಜಾನಾಮಿ” ಇತ್ಯನುಭವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ತೇನ ಸೋಽನುಭವೋ ಜ್ಞಾನಮಯ ಏವಾನುಭೂಯೇತ । ಅನುಭವವಿಷಯಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಿ ಜಾಯತೇ । ಜ್ಞಾನಮಯೇ ಆತ್ಮನಿ ವಿಷಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ । ಅತ ಏವಾಹಂ ಜಾನಾಮೀತಿ ಜೀವಸ್ಯಾನುಭವಃ । ವಿಷಯಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೇ ಜ್ಞಾನೇ ಧರ್ಮತಯಾ ಭಾಸತೇ । ಅತೋ ವಿಷಯಜ್ಞಾನಂ ಧರ್ಮಭೂತಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಅನೇನ ಧರ್ಮಭೂತಜ್ಞಾನೇನ ಧ್ಯಾನರೂಪೇಣ ಧ್ಯೇಯಂ ವಸ್ತು ಜೀವೇನ ಜ್ಞಾಯತೇ । ವಿಷಯಜ್ಞಾನೇ ಉತ್ಪನ್ನೇ ಕಿಮಾತ್ಮಾ ಮಮ ಏತದ್ವಿಷಯಕಜ್ಞಾನಮುತ್ಪನ್ನಮಿತ್ಯಧ್ಯವಸ್ಯತಿ ? ಸರ್ವೇಷಾಂ ನೇತ್ಯೇವೇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಭವತಿ । ಯದಿ ನ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಯೋಗಿನಾಂ ಧ್ಯಾತೃಧ್ಯಾನಧ್ಯೇಯೇತಿ ತ್ರಿತಯಸ್ಯಾನುಭವಃ? ಅತೋ ಭಗವನ್ನಾಥಮುನಿಪ್ರಣೀತಂ ಯೋಗರಹಸ್ಯಮಾಧಾರೀಕೃತ್ಯ ಅಹಂಗ್ರಹೋಪಾಸನಮೇತದರ್ಥಮಾಚರಿತವ್ಯಮಿತಿ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ಅಭಿಪ್ರಯನ್ತಿ ।
ಅಹಮಿತಿ ಪದಸ್ಯಾತ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಗ್ರಹೋ ಜ್ಞಾನಮ್ । ಅಹಂಗ್ರಹೋಪಾಸನಂ ನಾಮಾಹಮಿತಿ ಜ್ಞಾನವತಾ ಈಶ್ವರ ಉಪಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ ।
ಅತ್ರ ತ್ವಯಮಾಕ್ಷೇಪ ಉದ್ಭವೇತ್ । ಅಹಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಪದಸ್ಯಾಹಙ್ಕಾರೋಽಪ್ಯರ್ಥೋ ವಿದ್ಯತೇ । ತಥಾಚಾಹಂಗ್ರಹೋಪಾಸನಮಾಹಙ್ಕಾರಿಕಜ್ಞಾನೋಪಾಸನಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ । ಅಹಙ್ಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತಸ್ಯೋಪಾಸನೇನ ಪುನಃ ಸಂಸೃತಿರೇವ ಸ್ಯಾತ್ ।
ಕುತೋ ಮುಕ್ತಿವಾರ್ತೇತಿ ।
ಅತ್ರೇತ್ಥಂ ಸಮಾಧೀಯತೇ । ಗೌರ್ಗಚ್ಛತೀತ್ಯಾದೌ ಗಮನಂ ಗೋಪಿಣ್ಡನಿಷ್ಠಮ್ । ತಚ್ಚಾಚೇತನೇ ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಂ ನಿರ್ಮಿತೇ ಗೋಪಿಣ್ಡೇ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ । ಜೀವತ್ಯೇವ ಗೋಪಿಣ್ಡೇ ತದೃಶ್ಯತೇ । ಗೌರ್ಗಚ್ಛತೀತ್ಯಸ್ಯ ಗೋಪಿಣ್ಡಸ್ಯಾನ್ತರ್ವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಜೀವಸ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನಾದೇವ ಗೋಪಿಣ್ಡಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವ್ಯವಹರೋಽಪಿ ಸಂಗಚ್ಛತೇ । ಅತೋ ಗೋಪದಂ ಗೋಪಿಣ್ಡಾನ್ತರ್ವಿದ್ಯಮಾನಮಾತ್ಮಾನಂ ಮುಖ್ಯಯಾ ವೃತ್ತ್ಯಾಭಿಧತ್ತ ಇತ್ಯಙ್ಗೀಕಾರ್ಯಮ್ । ತಥಾ ಚಾಹ ಕಣಾದೋ ಮುನಿಃ —
ದೇವದತ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಯಜ್ಞದತ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯುಪಚಾರೇ ಪ್ರತ್ಯಯಃ । ಇತಿ ವೈಶೇಷಿಕಸೂತ್ರಮ್ । (3-2-12) ದೇವದತ್ತಶರೀರೇ, ಯಜ್ಞದತ್ತಶರೀರೇ, ಗೋಃಶರೀರೇ ಚ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಾ ದೇವದತ್ತಯಜ್ಞದತ್ತಗೋಶಬ್ದಾ ಔಪಚಾರಿಕವೃತ್ತಯೈವ ಶರೀರಾಣ್ಯೇತಾನ್ಯಭಿದಧತೀತ್ಯಙ್ಗೀಕಾರ್ಯಮ್ ।
ಯಥಾ ಗೌರಿತಿ ಶಬ್ದೋ ಗೋಪಿಣ್ಡವಿಶಿಷ್ಟಾತ್ಮಾನಮಭಿಧತ್ತೇ, ತಥಾ ಆತ್ಮೇತಿ ಪದಮಪಿ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಂ ಪರಮಾತ್ಮಾನಮಭಿಧತ್ತೇ । ಅಚೇತನಾನಾಂ ಚೇತನಾನಾಂ ಚ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಏವಾನ್ತರ್ಯಾಮೀ । ಚೇತನಾಚೇತನೇ ಶರೀರಭೂತೇ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಅತೋ ಗೋಶಬ್ದೋ ಗೋಪಿಣ್ಡವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಜೀವಸ್ಯಾನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಃ ಪರಮಾತ್ಮನೋ ವಾಚಕಃ । ತಥಾ ಚೋಪನಿಷದ್ವಾಕ್ಯಮ್—
ಯಃ ತೃಥಿವ್ಯಾಂ ತಿಷ್ಠನ್ ತೃಥಿವ್ಯಾ ಅನ್ತರಃ ಯಂ ತೃಥಿವೀ ನ ವೇದ ಯಸ್ಯ ಪೃಥಿವೀ ಶರೀರಂ ಯಃ ತೃಥಿವೀಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ ಏಷ ತೇಽನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ । ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್ 3–7–3
ಯ ಆತ್ಮನಿ ತಿಷ್ಠನ್ ಆತ್ಮನೋಽನ್ತರಃ ಯಮಾತ್ಮಾ ನ ವೇದ ಯಸ್ಯಾತ್ಮಾ ಶರೀರಂ ಯ ಆತ್ಮಾನಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ ಏಷ ತೇಽನ್ತಯಮ್ಯಮೃತಃ । ಬೃ. ಆ. ಉ. 3-7-22.
ಏವಮಹಂಶಬ್ದಶ್ಶರೀರವಿಶಿಷ್ಟಪರಮಾತ್ಮನೋ ವಾಚಕಃ । ಅಹಂಗ್ರಹೋಪಾಸನಂ ಚ ಸ್ವಶರೀರಾನ್ತರ್ಯಾಮೀತ್ಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯೋಪಾಸನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರತರ್ದನವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಮಾಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ ವಚನಮಸ್ಯೋಪಾಸನಂ ಪ್ರಮಾಣಯತಿ । ಅಹಂಗ್ರಹೇತ್ಯಸ್ಯ ಮಚ್ಛರೀರವಿಶಿಷ್ಟಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತಾದೃಶೋಪಾಸನಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಮಾಯಾಃ ಪೂಜನಮಾವಶ್ಯಕಮ್ । ಲೋಹೇನ ಮೃದಾ ವಾ ವಿಷ್ಣೋಃ ಸುರೂಪಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಂ ನಿರ್ಮಾಯ ಪಾಞ್ಚರಾತ್ರವಿಧಾನೇನ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಣಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ । ತಸ್ಯಾಃ ಪುರತ ಉಪವಿಶ್ಯ ತ್ರಾಟಕಾಖ್ಯತಾನ್ತ್ರಿಕವಿಧಯಾ ತಾಮೀಕ್ಷೇತ । ತಾಮೇವ ಪ್ರತಿಮಾಂ ಪೂಜಯೇತ್ । ಅನನ್ತರಂ ಸಮಾಧ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಯತೇತ ।
ವಿಷ್ಣುಪರಯೋಗಕ್ರಮಂ ವಿವೃಣ್ವನ್ತೋ ಭಗವನ್ನಾಥಮುನಯೋ ಯೋಗರಹಸ್ಯಂ ನಾಮ ಗ್ರನ್ಥಂ ಪ್ರಣಿನ್ಯುಃ । ಸ ಗ್ರನ್ಥೋಽತ್ಯನ್ತಂ ಲುಪ್ತಃ । ನಾಥಮುನೇಃ ಶಿಷ್ಯಸ್ತಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಯೋಗಕ್ರಮಂ ಚಾಧಿಜಗಾಮ । ಕುರುಕೇಶ್ವರನಾಮ್ನ ಏತಚ್ಛಿಷ್ಯಾದ್ಯಾಮುನಮುನಯಃ ಕೃತಪ್ರಯತ್ನಾ ಅಪಿ ಗ್ರನ್ಥಮಿಮಂ ನ ಗೃಹೀತವನ್ತಃ । ಪರಂ ತು ಗುರುಪರಮ್ಪರಾತಃ ಕಿಮಯಂ ಗ್ರನ್ಥೋ ನಾಧಿಗತಃ, ಉತ ತತ್ರ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ಯೋಗರಹಸ್ಯಂ ವೇತಿ ನಿಶ್ಚೇತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ । ಲುಪ್ತಾದಸ್ಮಾದ್ ಗ್ರನ್ಥಾತ್ ಕಥಂ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ವಚನಾನ್ಯುದಾಹರ್ತುಂ ಪ್ರಭವನ್ತಿ? ವಾದಚಿಕಿತ್ಸಾದಿನಾಮ್ನಾ ತತ್ರಸ್ಥಪ್ರಕರಣಾನಿ ಕಥಮೇತೇ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಮಹಾನ್ ಸಂಶಯೋ ವರ್ತತೇ ।

ಅಸ್ಯ ಸಮಾಧಿಶ್ಚೈವಂ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ । ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರಯೋಗೇ ಚ ಕುಶಲಾಃ, ಸಿದ್ಧಿಮನ್ತಶ್ಚ । ಆಪ್ತಾನಾಮೈಷಾಂ ವಚಾಂಸಿ ಪ್ರಮಾಣತಯಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣ್ಯೇವ ।

ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಪರಚಿತ್ತಜ್ಞಾನಮ್ (ಯೋ.ಸೂ.3–19) ಇತಿ ಸೂತ್ರೇಣ ಪತಞ್ಜಲಿರ್ಯೋಗೀ ಸತ್ತ್ವೋದ್ರಿಕ್ತಃ ಪರೇಷಾಂ ಚಿತ್ತೇ ವಿದ್ಯಮಾನಾನಾಂ

ಪ್ರತ್ಯಯಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ಲಭತ ಇತಿ ವಕ್ತಿ । ಪರೇಷಾಂ ಚಿತ್ತಾನಿ ಯದಾನೇನ ಸಮಾಹಿತಾನಿ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ ತದಾ ತತ್ರ ವಿದ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಮಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ ।

ಪರಿಣಾಮತ್ರಯಸಂಯಮಾತ್ ಅತೀತಾನಾಗತಜ್ಞಾನಮ್ । (ಯೋ. ಸೂ. 3-16) ಇತಿ ಸೂತ್ರೇ ಧರ್ಮಲಕ್ಷಣಾವಸ್ಥಾತ್ರಯಪರಿಣಾಮಾನ್ ಸಮಾಧಾಯಾತೀತಕಾಲೀನಾನಾಗತಕಾಲೀನಯೋರ್ವಸ್ತುನೋಃ ಪ್ರತ್ಯಯಯೋರ್ವಾ ಜ್ಞಾನಂ ಲಭತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ರಜಸ್ತಮೋಭಾಗೌ ಪ್ರತಿಬಧ್ಯ ಚಿತ್ತತಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಭಾಗೋ ಯದಾ ಸಮಾಧೀಯತೇ, ತದಾ ಭೂತಕಾಲಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಬದ್ಧಾನಾಂ ವಿಷಯಾಣಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ಯೋಗೀ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯತೀತಿ ಸೂತ್ರಸ್ಯಾರ್ಥಃ ।

ಭಗವನ್ನಾಥಮುನಿಭಿರಪ್ಯೇವಮೇವ ಶಠಕೋಪಸೂರೇಃ ಕಾಲಧರ್ಮಂ ಗತಸ್ಯಾಪಿ ಚಿತ್ತೇ ನಿಷ್ಠಿತಾಶ್ಚತುಃಸಹಸ್ರಗಾಥಾಃ ಪ್ರಾಪೇತ್ಯಭ್ಯೂಹಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ । ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ಅಪಿ ಭಗವನ್ನಾಥಮುನಿಭ್ಯ ಏವಮೇವ ಯೋಗರಹಸ್ಯಮಧಿಗತವನ್ತ ಇತ್ಯತ್ರಾಕ್ಷೇಪಣಂ ಕರ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಯತೇ । ಭಗವನ್ನಾಥಮುನಿವಂಶಜಾನಾಂ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾಣಾಮಿದಂ ಸಂಭಾವ್ಯತ ಇತ್ಯಪ್ಯಙ್ಗೀಕಾರ್ಯಮ್ ।

ಯತ ಏತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರೋ ಭಗವನ್ನಾಥಮುನೇಶ್ಚಿತ್ತಗತಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ ಜಾನನ್ತಿ, ಅತ ಏವೈತೈಃ ಪ್ರಕರಣೇಷು ಯೋಗರಹಸ್ಯಗತವಾಕ್ಯಾನಾಮುದ್ಧರಣಂ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತೇ । ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಸೂತ್ರೇ ವಾಶಬ್ದಾರ್ಥಮವಧಾರಣಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಗದದ್ಭಿರೇತೈಃ ಪ್ರಥಮಪಾದೇ ಸೂತ್ರಾಣಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಕ್ತಾನಿ । ಪ್ರಥಮಭಾಗೇ 1-22 ಸೂತ್ರಾಣಿ ಸನ್ತಿ । ಉತ್ತರಭಾಗೇ 23–51 ಸೂತ್ರಾಣಿ ವರ್ತನ್ತೇ । ಪ್ರಥಮಪಾದೇ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧೋ ನಿರೂಪಿತಃ । ದ್ವಿತೀಯಭಾಗೇ ಚ ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಂ ತದಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಶ್ಚ ನಿರುಪಿತಃ ।

ಶರೀರ ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ರೋಗಾಃ

ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನವಿಧಾರಣಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ (ಯೋ.ಸೂ. 1-34) ಇತಿ ಸತ್ರೇಣ ನಿಃಶೇಷಂ ನಿವಾರ್ಯನ್ತ ಇತಿ ನಿವೇದ್ಯ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯಾಙ್ಗಭೂತಂ ಕುಮ್ಭಕಂ, ಶೀತಲೀ, ಸೀತ್ಕಾರೀತ್ಯಾದಿಭೇದಯುಕ್ತಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರಃ । ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಸ್ಯ ಶರೀರಾರೋಗ್ಯಮವಶ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ, ತದರ್ಥಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಹಾರ ಏವ ಸ್ವೀಕಾರ್ಯಃ । ಉಚ್ಛವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸಾಭ್ಯಾಂ ದೇಹೇ ವಿದ್ಯಮಾನಾ ದೋಷಾ ಅಪಯನ್ತಿ । ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಪಾತಿವ್ರತ್ಯೇ ಸರ್ವಥಾನುಪಾಲನೀಯೇ ।

ಯಥಾ ಶಾರೀರೋ ರೋಗಸ್ತಥಾ ಮಾನಸರೋಗೋಽಪಿ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸೇನಾಪನೇತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯಾವಶ್ಯಾಚರಣೀಯತ್ವಂ, ಸತತಪರಿಣಾಮವಚ್ಚಿತ್ತಂ ಪುನರ್ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ಯಥಾ ನ ಪ್ರತಿಪದ್ಯೇತ ತಥಾ ಚಿತ್ತಸ್ಯ
ಸ್ಥಿರೀಕರಣಾರ್ಥಮಪೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ನ ಕೇವಲಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರಃ, ಪರಂ ತು ಮೂಲಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಬೋಧನೇ ನಿತರಾಂ ಕುಶಲಾಃ । ಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯವಿಮರ್ಶನಂ ಕೃತ್ವಾ, ಯದನುಕ್ತಂ ತದನ್ಯತೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇಭ್ಯ ಆದಾಯ ಸೂತ್ರಾರ್ಥೇಷು ಸಂಗಮಯ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ । ಪೂರ್ವೈಃ ಕೃತವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಏತೇಷಾಂ ವಿವರಣಮತಿವಿಸ್ತೃತಮುಪಲಭ್ಯತೇ । ತಥಾ ಹಿ—
ಭವಪ್ರತ್ಯೋ ವಿದೇಹಪ್ರಕೃತಿಲಯಾನಾಮ್ (ಯೋ. ಸೂ 1-19) ಇತ್ಯತ್ರ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರೈರವತರಣಿಕಾ ದತ್ತಾ ಯಯಾ ನಿರೋಧಸಮಾಧೇಸ್ಸ್ವರೂಪಂ ಸ್ಫುಟಮಾವಿಷ್ಕೃತಂ ಭವತಿ । ಯೋಗಭಾಷ್ಯಾದೌ ಯದ್ಯತ್ಯೇಷ ಪ್ರಕಾಶೋ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಅಥಾಪಿ ಮನ್ದಪ್ರಜ್ಞಾನಾಂ ಸಂಶಯನಿವಾರಣಾರ್ಥಂ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರೈಃ ಕೃತಾ ಅವತರಣಿಕಾ ಆವಶ್ಯಕೀತಿ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾಣಾಮಾಶಯಃ ।
ಶ್ರದ್ಧಾವೀರ್ಯಸ್ಮೃತಿಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ಇತರೇಷಾಮ್— (ಯೋ . ಸೂ. 1-20) ಇತ್ಯತ್ರ ಪತಞ್ಜಲೇಃ ಕಾಲಾನನ್ತರಮೇವ ಯೋಗದರ್ಶನಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ಕೇಷಾಂಚನಾಭಿಪ್ರಾಯಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯ, ನಾರಾಯಣಾತ್ ಸನಕಸನನ್ದನಾದಿದ್ವಾರಾ ಯೋಗಸಂಪ್ರದಾಯಃ ಪತಞ್ಜಲಿನಾ ಲಬ್ಧಃ, ಯ ಏನಂ ಸೂತ್ರರೂಪೇಣ ಪ್ರವರ್ತಿತವಾನಿತಿ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾಸ್ಸಮರ್ಥಯನ್ತಿ । ಉಪನಿಷದ್ವಾಕ್ಯೈಶ್ಚಾಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರದಾಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಚೀನತಾಂ ಚಾತಿಷ್ಠನ್ತೇ । ಏತತ್ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಿ ಶ್ರದ್ಧಾವೀರ್ಯಸ್ಮೃತಿಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಮಾಧಾವುಪಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾವೇದಿತಮ್ । ಭಕ್ತಜನಪ್ರಾರ್ಥನಾನುರೋಧೇನ ಭಗವಾನ್ ತೇಭ್ಯ ಈಪ್ಸಿತಫಲಾನಿ ದದಾತೀತಿ ಯೋಗರಹಸ್ಯಕಾರಾಣಾಮಯಮಾಶಯ ಇತಿ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾ ಅಭಿಪ್ರಯನ್ತಿ ।

ಕ್ಲೇಶಕರ್ಮವಿಪಾಕಾಶಯೈರಪರಾಮೃಷ್ಟಃ ಪುರುಷವಿಶೇಷ ಈಶ್ವರಃ (ಯೋ. ಸೂ. 1.24) ಇತ್ಯತ್ರೇಶ್ವರಪದಂ ಭಗವತೋ ನಾರಾಯಣಸ್ಯೈವ ವಾಚಕಮಿತಿ, ಪುರುಷವಿಶೇಷಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಏವೇತಿ, ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಿ ನ ಸ್ಪೃಹಾ, ನಾಪಿ ಕರ್ಮಫಲೇ ಇತಿ ಚ ಸಪ್ರಮಾಣಂ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರೈರ್ನಿರೂಪಿತಮ್ । ವಚನಮಪ್ಯತ್ರೋಕ್ತಮ್—

ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಣಿ ಲಿಮ್ಪನ್ತಿ ನ ಚ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ ॥ ಭಗವದ್ಗೀತಾ 4-14.

ಅಪಹತಪಾತ್ಮಾ ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪಃ ॥ ಛಾನ್ದೋಗ್ಯೋಪನಿಷತ್ 8.1.5.

ಉತ್ತಮಃ ಪುರೂಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ ।
ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯಮವಿಶ್ಯ ಬಿಭರ್ತ್ಯವ್ಯಯ ಈಕ್ಷ್ವರಃ ॥ ಇತಿ ॥ ಭಗವದ್ಗೀತಾ 15-17.

ವ್ಯಾಧಿಸ್ತ್ಯಾನಸಂಶಯಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯಾವಿರತಿಭ್ರಾನ್ತಿದರ್ಶನಾಲಬ್ಧಭೂಮಿಕತ್ವಾನವಸ್ಥಿತತ್ವಾನಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಾಸ್ತೇ ಅನ್ತರಾಯಾಃ (ಯೋ. ಸೂ. 1-30) ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸೂತ್ರೇ ಪ್ರಯುಕ್ತಾನಾಂ ಶಬ್ದಾನಾಂ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರೈಃ ಪ್ರಾಕರಣಿಕಾ ಅರ್ಥಾ ಏವಾಭಿಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ । ತದ್ಯಥಾ— ಸಂಶಯ ಈಶ್ವರೋಽಸ್ತಿ ವಾ ನ ವೇತಿರೂಪಃ ಆಲಸ್ಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಕಾಲೇಽನನುಷ್ಠಾನಮ್ । ಅವಿರತಿಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಮರ್ಯಾದೋಲ್ಲಂಘನಮ್ । ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಯಥೇಷ್ಟಾಚರಣಮನಿಯತಾನುಷ್ಠಾನಂ ಚ ।

ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಪ್ರಕರಣೇ ಭಕ್ತಿಸಂವರ್ಧನಾಯ ಮನೋನೈರ್ಮಲ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಆಹಾರನಿಯಮೇನ ಧಮನೀನಾಂ ಸನ್ಧೌ, ಪ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಚ ಶಕ್ತಿರುತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ನಿರೂಪ್ಯ ಮಿತಾಶಿತೇನೈವ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ನಿರೂಪಿತಮ್ । ಅತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ

ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು ಯೋಗೋಽಸ್ತಿ ನ ಚೈಕಾನ್ತಮನಶ್ನತಃ ॥
ಭಗವದ್ಗೀತಾ 6.16.

ಇತಿ ಯೋಗರಹಸ್ಯೋಕ್ತಮೇತದ್ವಿವರಣಮಿತಿ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾಃ ।

ಸ್ಮೃತಿಪರಿಶುದ್ಧೌ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯೇವಾರ್ಥಮಾತ್ರನಿರ್ಭಾಸಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾ (ಯೋ. ಸೂ. 1-43). ಏತಯೈವ ಸವಿಚಾರಾ ನಿವಿಚಾರಾ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ । (ಯೋ. ಸೂ. 1-44) ಇತಿ ಸೂತ್ರದ್ವಯಂ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮೇವ ಪ್ರಪನ್ನಾನಾಂ ಪ್ರಾರ್ಥನಾನುರೂಪಂ ಸ್ವೀಕೃತ್ಯ ತೇಭ್ಯಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಫಲಾನಿ ದದಾತಿ । ಏತದ್ರೂಪಂ ನ ಪ್ರಾಕೃತಂ, ಸ್ವಪ್ರಕಾಶಂ ಚೇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಭಗವದನುಗ್ರಹಂ ತೇಷಾಮೇವಾನುಕಮ್ಪಾರ್ಥಮಹಮಜ್ಞಾನಜಂ ತಮಃ ।

ನಾಶಯಾಮ್ಯಾತ್ಮಭಾವಸ್ಥೋ ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ ಭಾಸ್ವತಾ ಇತಿ । (ಭಗವದ್ಗೀತಾ 10-11) ವಾಕ್ಯೇನ ವರ್ಣಿತಮ್ ।

ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥರ್ಮಕತತ್ವಾಭ್ಯಾಸಃ (ಯೋ. ಸೂ. 1-32) ಇತ್ಯತ್ರೈಕಪದಮನಿತರಸಾಧಾರಣಂ ವಿಶೇಷಣಂ ವ್ಯನಕ್ತಿ । ಏತದ್ವಿಶೇಷಣಂ ತತ್ವಭೂತಂ ನಾರಾಯಣಮೇವ ವಿಶಿನಷ್ಟಿ ಅಪರಥಾ ಏಕಪದಂ ಪರಿಣಾಮಿ ಕರ್ಮಾಧೀನಂ ಚ ವಸ್ತ್ವೇವ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ಯಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸೇನ ಚಿತ್ತನಿರೋಧೋ ನ ಕಥಂಚಿತ್ ಸೇತ್ಸ್ಯತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।

ವೀತರಾಗವಿಷಯಂ ವಾ ಚಿತ್ತಮ್ । (ಯೋ. ಸೂ. 1-37) ಇತ್ಯತ್ರ ವೀತರಾಗಪದಸ್ಯೇತ್ಥಂ ವಿವರಣಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರೈಃ ಯಾತ್ರಾಕಾಲೇಷು ತತ್ರ ತತ್ರ ವೀತರಾಗೈಃ ಸಮಾಗಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಯಾತ್ರಿಕಾಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ನಿವೃತ್ಯ ತಾನ್ ಸ್ಮರೇಯುಃ । ತದಾ ತೇಷಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ । ತೇನ ತೇಷಾಂ ಚಿತ್ತಂ ವೀತರಾಗಂ ಭವತಿ । ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ್ತರೇಷು ಸನಕಾದೀನಾಂ 'ಚಿತ್ತಮತ್ರಾಭಿಮತಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ' ತನ್ನ ಸಮೀಚೀನಂ ಭಾತಿ; ಯತಸ್ತಾದೃಶಾಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಲಭೇನ ಗ್ರಹೀತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ । ಕುತಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ಮರಣಮ್? ಸರ್ವಃ ಸಗನ್ಧೇಷು ವಿಶ್ವಸಿತೀತಿ ನ್ಯಾಯಾದ್ ವೀತರಾಗೈಃ ಪ್ರಥಮಂ ಸಮಾಗಮಃ ಪ್ರಾಪ್ಯಃ ॥ ತದನನ್ತರಮೇವ ಸ್ಮರಣಸ್ಯಾವಕಾಶ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ।

ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರೈಃ ಪಾತಞ್ಜಲದರ್ಶನಸ್ಯ ಪ್ರಮೇಯಚಿನ್ತಾ ಕ್ರಿಯತೇ । ತತ್ರೇಶ್ವರಂ ನಿಯನ್ತಾರಮನುಗ್ರಹೀತಾರಂ ಚಾಭ್ಯುಪಗಮ್ಯ ತಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಾರ್ಥಂ ಮೂರ್ತಿಮೇಕಾಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಪುರತ ಆಸನೇ ಉಪವಿಶ್ಯ ಧ್ಯಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಪದಿಶನ್ತಿ ಯೋಗವಲ್ಲೀಕಾರಾಃ । ಪಾತಞ್ಜಲದರ್ಶನೇ ಈಶ್ವರೋ ನೋಪಾದಾನಕಾರಣಮ್ ।

ಮೃದುಮಧ್ಯಾಧಿಮಾತ್ರತ್ವಾತ್ತತೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಃ (ಯೋ. ಸೂ. 1-22) ಇತೀದಂ ಸೂತ್ರಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಕತ್ವಾನ್ನ ವಿವೃತಮ್ । ವೃತ್ತಿಶ್ಚೇಯಂ ಯೋಗಸೂತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಜಿಜ್ಞಾಸಮಾನೇಭ್ಯೋ ನಿತರಾಮುಪಕರೋತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಮಿಮಾಂ ಸಕೃತ್ಪಠನೇನೈವ ವ್ಯಕ್ತಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।

ನಾಥೇನ ಮುನಿನಾ ತೇನ ಭವೇಯಂ ನಾಥವಾನಹಮ್ ।
ಯಸ್ಯ ನೈಗಮಿಕಂ ತತ್ತ್ವಂ ಹಸ್ತಾಮಲಕತಾಂ ಗತಮ್ ॥

ಯತಿರಾಜಸಪ್ತತಿಃ ಶ್ಲೋಕಃ 5.

ಯೋ ವೈದಿಕಂ ತತ್ತ್ವಂ ಹಸ್ತೇ ಆಮಲಕಮಿವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೃತವಾನ್ ತೇನ ನಾಥಮುನಿನಾ ಅಹಂ ನಾಥವಾನ್ ಭವೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಶಠಮರ್ಷಣಗೋತ್ರೋದ್ಭವ ಈಶ್ವರಮುನಿಃ ಶ್ರೀಶ್ರೀನಿವಾಸಂ ಸೇವಮಾನೋ ವೇಙ್ಕಟಗಿರೌ ಸ್ವಜೀವಿತಂ ನಯನ್ನಾಸೀತ್ । ಇತರಕ್ಷೇತ್ರಾಣಿ ಗನ್ತುಕಾಮಸ್ಸಃ ಕತಿಪಯೈರ್ವಿದ್ವದ್ಭಿರನುಯಾತೋ ವೇಙ್ಕಟಗಿರಿತಃ ಪ್ರಸ್ಥಾಯ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ದಕ್ಷಿಣದೇಶೇ ಚ ಸ್ಥಿತಾನಿ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಿ ಗತ್ವಾ ತತ್ರಸ್ಥಾನ್ ಭಗವತಸ್ಸಿಷೇವೇ । ಅನ್ತತಶ್ಚಿದಮ್ಬರಸ್ಯ ನಾತಿದೂರೇ ವಿದ್ಯಮಾನಂ ಕಾಟ್ಟ್ಮನ್ನಾರ್ಕೋವಿಲಭಿಧಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮೇತ್ಯ ತತ್ರ ಭಗವನ್ತಂ ಸೇವಮಾನಃ ಕಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮುವಾಸ ।

ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಈಸವೀಯ 823 ತಮೇ ವರ್ಷೇ ಕುಮಾರ ಏಕೋಽಜನಿ । ರಙ್ಗನಾಥೇತಿ ನಾಮ್ನಾ ಕೃತಸ್ಸ ಕುಮಾರಃ ಪಿತೃತ ಏವ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸರ್ವಂ ಸಮಧಿಜಗಾಮ । ಪಿತ್ರಾ ಚ ಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನೇ ಕಾರಿತಪರಿಚಯಃ ಸಮಾಧಿಮಾಚರನ್ ಭಗವತಿ ದೃಢಭಕ್ತೋಽಭೂತ್ । ಅನೇನ ಸ ರಙ್ಗನಾಥಮುನಿರಿತಿ ನಾಮ್ನಾ ಕೃತಃ । ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ನಾಥಮುನಿರಿತ್ಯೇವ ಪ್ರಥಾಮವಾಪ ।

ಕದಾಚಿತ್ ಕುರುಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರಾದಾಗತಾಃ ಕತಿಪಯೇ ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವಾಃ ಕಾಟ್ಟುಮನ್ನಾರಾಲಯೇ ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಾಮೃತೇತಿ ದ್ರಾವಿಡದಶಕಂ ಮಧುರಂ ಜಗುಃ । ತದಾಕರ್ಣನೇನ ಪರವಶೋ ಭೂತ್ವಾ ನಾಥಮುನಿಸ್ತದ್ದಶಕಮಧಿಕೃತ್ಯ ತಾನ್ ಯಾತ್ರಿಕಾನ್ ವರ್ಣಯಿತುಮನ್ವಯುಕ್ತ । “ಕುಮ್ಭಘೋಣಸ್ಥಲೇ ಗಾಥಾಗಾಯಕೇಭ್ಯಸ್ತದ್ದಶಕಂ ಗೃಹೀತಮ್ । ತತಃ ಪರಂ ವಯಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ಜಾನೀಮ” ಇತ್ಯುತ್ತರಂ ದತ್ತವತ್ಸು ತೇಷು ಯಾತ್ರಿಕೇಷು, ನಾಥಮುನಿಃ ಕುಮ್ಭಘೋಣಮೇತ್ಯ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಾನ್ ಗಾಯಕಾನೇತದ್ದಶಕಮಧಿಕೃತ್ಯ ಪಪ್ರಚ್ಛ । ತೈರಪಿ ತದ್ವಿಷಯಜ್ಞಾನಾಭಾವೇ ಆವೇದಿತೇ ಕುರುಕಾಪುರೀಂ ನಾಥಮುನಿರಯಾಸೀತ್ । ಪರಾಙ್ಕುಶದಾಸನಾಮ್ನಸ್ತದ್ವಾಸ್ತವ್ಯಾತ್ “ಶಠಕೋಪೇನ ಸಹಸ್ತ್ರಗಾಥಾ ರಚಿತಾಃ, ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಾಮೃತೇತಿ ದಶಕಂ ತದನ್ತರ್ಗತಮೇವ, ಪರನ್ತು ಸಹಸ್ರಗಾಥಾರೂಪೋ ಗ್ರನ್ಥೋ ಲುಪ್ತ ಏವೇ”ತಿ ವಿವೇದ । ನಾಥಮುನಯೇ ತಾ ಗಾಥಾ ಅವಾಪ್ತುಮುಪಾಯಮೇಕಞ್ಚ ನಿವೇದಯಾಮಾಸ “ಶಠಕೋಪಸ್ಯಾನ್ತೇವಾಸೀ ಮಧುರಕವಿರಿತಿ ದ್ವಿಜವರ್ಯ

ಏಕ ಆಸೀತ್ । ತೇನ ಶಠಕೋಪಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾವೇದಕಂ “ಕಣ್ಣಿನುನ್ ಶಿರುತ್ತಾಮ್ಬು”ನಾಮಕಂ ದ್ರಾವಿಡ್ಯಾಂ ದಶಕಮೇಕಂ ರಚಿತಮ್ । ತತ್ತು.ಮತ್ತೋಽವಾಪ್ಯ ದ್ವಾದಶಸಹಸ್ರಾಕೃತ್ವಸ್ತದ್ಭವದ್ಭಿರಾವರ್ತಿತವ್ಯಮ್ । ತದನು ಫಲಭಾಕ್ ಭವಾನ್ ಭವಿಷ್ಯತೀ”ತಿ ಸ ವ್ಯಾಜಹಾರ । ನಾಥಮುನಿರಪಿ ತದ್ದಶಕಂ ತಸ್ಮಾದಧಿಗತ್ಯ ತಥೈವಾವರ್ತಯಾಮಾಸ । ತದಾತ್ವೇ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ ತಸ್ಯ ನಾಥಮುನೇಃ ಪುರತಶ್ಶಠಕೋಪ ಆವಿರಭೂತ್ । ತಸ್ಯೇಪ್ಸಿತಞ್ಚಾನುಯುಯೋಜ । ನಾಥಮುನಿಃ ಪ್ರಹ್ವೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಹಸ್ತ್ರಗಾಥಾಸ್ತಂ ಯಯಾಚೇ । ಸೋಽಪಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸಹಸ್ತ್ರಗಾಥಾಸ್ಸ್ವನಿರ್ಮಿತಾಃ, ಅನ್ಯೇಷಾಂ ಗಾಥಾನಾಂ ಸಹಸ್ರತ್ರಯಂ, ಮನ್ತ್ರಾನ್, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸಹಿತಾನಿ ಚ ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಿಕ್ಷತ್ ತಿರೋಬಭೂವ ಚ । ಶಠೋಪಾದಧಿಗತಮೇತತ್ಸರ್ವಂ ಮನಸಿ ಕುರ್ವನ್ ತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಥಂ ಭಗವನ್ತಂ ಸೇವಮಾನೋ ನಾಥಮುನಿಃ ಕಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮತ್ಯವಾಹಯತ್ ।

ಅನಿತರಸುಲಭೇನ ವಿಸ್ಮಯಾವಹೇನಾನೇನ ವೃತ್ತಾನ್ತೇನ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಾಸ್ಸನ್ತೋ ನಾಥಮುನಿಂ ಸ್ವಕೃತಪುಣ್ಯಫಲಮಮಂಸತ । ವೃತ್ತಾನ್ತಮೇಕಂ ಚ ತಸ್ಮೈ ನಿವೇದಯಾಮಾಸುಃ । “ಕಲಿಯನಾಮಕೋ (ತಿರುಮಙ್ಗೈಯಾಲ್ವಾರ್) ದಿವ್ಯಸೂರಿಃ ಕುರೂಕಾಪುರ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತಾಂ ಶಠಕೋಪಪ್ರತಿಮಾಂ ಶ್ರೀರಙ್ಗಪುರೀಂ ನೀತ್ವಾ ತತ್ರ ವಿಂಶತಿಂ ದಿನಾನಿ ಧನುರ್ಮಾಸೇಽಧ್ಯಯನೋತ್ಸವಮಕಾರಯತ್ಮ್ । ಪ್ರತಿಸಂವತ್ಸರಮೇವಂ ನಿರ್ವರ್ತಿತೋಽಯಮುತ್ಸವಃ ಕಲಿಯೇ ಕಾಲಧರ್ಮ ಗತೇ ಉಪರರಾಮ” ಇತಿ । ಮಹನೀಯಂ ಮಹ ಆಚರಿತವ್ಯಮಿತಿ ನಿಶ್ರಿತಧೀರ್ನಾಥಮುನಿಃ ಶಠಕೋಪಮೂರ್ತಿಂ ಶ್ರೀರಙ್ಗಂ ಪ್ರಾಪಯ್ಯಾಧ್ಯಯನೋತ್ಸವಂ ನಿರ್ವರ್ತಯಾಮಾಸ । ಕುಮ್ಭಘೋಣೇ ಚ ಶ್ರೀಮದಪರ್ಯಾಪ್ತಾಮೃತಾಲಯೇ ಶಠಕೋಪಬೇರಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯಾಧ್ಯಯನೋತ್ಸವಂ ತತ್ರಾಕಾರ್ಷೀತ್ । ತತಃ ಕಾಟ್ಟುಮನ್ನಾರ್ಕೋವಿಲ್ಸ್ಥಲಂ ಪ್ರತಿನಿವೃತ್ತಃ ತತ್ರಸ್ಥಂ ದೇವಂ ಸೇವಮಾನಸ್ತಸ್ಥೌ ।

ತತ್ರ ಚ ಕೃಷ್ಣಮಾಚಾರ್ಯನಾಮಾನಂ (ಮೇಲೈಯಹತ್ತಾಲ್ವಾನ್) ಭಾಗಿನೇಯಂ, ವರದಾಚಾರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ (ಕೀಲೈಯಹತ್ತಾಲ್ವಾನ್) ಚಾನ್ಯಂ ಭಗಿನೇಯಂ, ಇತರನ್ ಶಿಷ್ಯಾಂಶ್ಚಾಧೀತಗಾಥಾಚತುಷ್ಟಯಾನ್ ಚಕಾರ । ಛಾತ್ರೇಷು ತೇಷು ಕೇಚನ ತನ್ನಿದೇಶೇನ ರಙ್ಗಪುರೀಮೇತ್ಯ ಭಗವನ್ತಂ ರಙ್ಗಪತಿಮೇತಾಭಿರ್ಗಾಥಾಮಿಃ ತೋಷಯನ್ತಸ್ತಂ ಸೇವಮಾನಾಸ್ತತ್ರೈವ ತಸ್ಥುಃ, ಇತರೇ ತು ಗುರೋಸ್ಸಕಾಶ ಏವ ಸ್ಥಿತಾಃ ।

ಏವಂ ಕಾಲೇ ಗಚ್ಛತಿ, ಗಙ್ಗಕೋಣ್ಡಚೋಲಪುರಮಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಪುರಂ ಶಾಸತಶ್ಚೋಲರಾಜಸ್ಯ ಸಭಾಂ ಗಣಿಕಾದ್ವಯಮಾಗತ್ಯ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕಂ ಗಾನಚಾತುರ್ಯಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಾಮಾಸತುಃ । ತಯೋರೇಕಾ ದಿವ್ಯಗಾನೇ ಇತರಾ ಐಹಲೌಕ್ಕಿಗಾನೇ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯಮುಪಗತವತ್ಯೌ । ರಾಜಾ ತು ಮಾನುಷಗಾನಮೇವ ಶ್ಲಾಘಮಾನಸ್ತ ತ್ರೋಪದರ್ಶಿತಕೌಶಲಾಂ ಗಣಿಕಾಂ ಭೂರಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯಾಭರಣಾದಿಭಿಸ್ಸಮ್ಮಾನಯಾಮಾಸ । ಅನೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಿವ ಭಗ್ನಾಶಾಪಿ ದಿವ್ಯಗಾನವಿಚಕ್ಷಣಾಪರಾ ಗಣಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರಾತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ತತ್ರಸ್ಥಾಲಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಸ್ವಗಾನೇನಾಹ್ಲಾದಯನ್ತೀ ಅನ್ತತಃ ಕಾಟ್ಟುಮನ್ನಾರ್ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಸಸಾದ । ತತ್ರ ಚ ಭಗವನ್ತಂ ಸ್ವದಿವ್ಯಗಾನೇನ ಸ್ತುವತೀಂ ತಾಂ ವಿಲೋಕ್ಯ, ನಾಥಮುನಿಸ್ತಾಂ ದಿವ್ಯಗಾನಮನೇಕವಿಧಂ ಕರ್ತುಂ ನಿಯೋಜಯಾಮಾಸ । ಚಿತ್ತಾಪಹಾರಿ ತದ್ಗಾನಂ ನಿಶಮ್ಯ ನಾಥಮುನಿಸ್ತಸ್ಯೈ ಬಹುಮಾನಾನಿ ದಾಪಯಾಮಾಸ । ಸಾ ಚ ಚೋಲನೃಪಸಮೀಪಂ ಗತ್ವಾ ಗಾನವಿದ್ಯಾಯಾಂ ನಾಥಮುನೇಃ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯಮಾವೇದಯತ್ । ರಾಜ್ಞಾ ಸಪ್ರಶ್ರಯಂ ಪ್ರಾರ್ಥಿತೋ ನಾಥಮುನೀ ರಾಜಸಭಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ದೇವಗಾನಸ್ಯ ಮನುಷ್ಯಗಾನಾತ್ ವಿಶೇಷಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಮಾಸ । ದಿವ್ಯಗಾನವಿಚಕ್ಷಣಾಂ ಚ ಗಣಿಕಾಂ ಸಭಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತೇ ಸ್ತಮ್ಭೇಽಕಸ್ಮಿನ್ ತಾಲಮೇಕಮುತ್ಪಾದ್ಯ ಗಾತವ್ಯಮಿತಿ ದಿದೇಶ । ತಥೈವ ಗಣಿಕಯಾ ಕೃತೇ, ಶ್ರೋತೃಚಿತ್ತವಿಸ್ಮಯಾವಹೋ ಮಧುರಶ್ಶಬ್ದಸನ್ದೋಹೋಽಜನಿ । ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಪ್ರಲೀನೋ ಬಭೂವ । ನಾಥೇನ ಪುನರಪಿ ತತ್ತಾಲಯುಕ್ತಗಾನಾಯ ನಿಯುಕ್ತಾ ಗಣಿಕಾ ಜಗೌ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ರ ಯಥಾಪೂರ್ವಮವಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಪ । ತಾಲಾನಾಂ ಶತಚತುಷ್ಟಯಂ ನಿರ್ಮಾಯ ತಾಂ ಗಣಿಕಾಂ ಯದಾ ನಾಥೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾನ್, ತದಾ ಸಾಪಿ ತಥೈವ ಯುಗಪದೇವಾಚರತ್ । ನಿತಾನ್ತಂ ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟೀ ರಾಜಾ ಯಾವತ್ ನಾಥಂ ಯಥಾರ್ಹಂ ಸಂಭಾಜಯಿತುಮಯತಿಷ್ಟ ತಾವನ್ನಾಥಸ್ತಾಂ ಸಪರ್ಯಾಮಗೃಹೀತ್ವೈವ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ನ್ಯವರ್ತತ ।

ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಶಿಷ್ಯಾ ನಾಥಮುನೇರಭೂವನ್ । ನಾಥಮುನಿನಾ ನ್ಯಾತತ್ತ್ವಯೋಗರಹಸ್ಯಾಖ್ಯೌ ಗ್ರನ್ಥೌ ವಿರಚಿತೌ । ಗೌತಮಜೈಮಿನಿಪ್ರಭೃತಿಭೀ ಋಷಿಭಿರ್ವಾಕ್ಯಪ್ರಮಾಣತತ್ತ್ವಸ್ವರೂಪಂ ವಿವೇಚಿತಮ್ । ತೈರ್ನಿರೂಪಿತಂ ಸರ್ವಂ ವೇದಾನ್ತಿಭಿರ್ನಾಭ್ಯುಪಗಮ್ಯತೇ । ಕ್ವಚಿತ್ ಕ್ವಚಿತ್ ವೇದೇಷು ವಿಶಿಷ್ಯೋಪನಿಷತ್ಸು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಸ್ತುಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಪ್ರಮಾಣಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ವಿರೋಧ ಏವೋಪಲಬ್ಧಃ । ವೈದಿಕಂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಕಾಮೋ ನಾಥಮುನಿಃ ನ್ಯಾಯತತ್ತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಪ್ರಣೀತವಾನ್ । ಸ ತು ಲುಪ್ತ ಏವ । ಶ್ರೀಮದ್ವೇದಾನ್ತದೇಶಿಕಗ್ರನ್ಥೇಷು ತತ್ರಸ್ಥವಾಕ್ಯಾನ್ಯುದಾಹೃತಾನಿ । ಯೋಗರಹಸ್ಯಗ್ರನ್ಥಸ್ತು ಲುಪ್ತ ಏವ । ಸ್ವಶಿಷ್ಯಾಯ ಕುರೂಕಾಧಿಪಾಯ ನಾಥಮುನಿರ್ಯೋಗರಹಸ್ಯಮಪಾವಿಶತ್ । ತದಧಿಗಮಾರ್ಥಂ ಕೃತಪ್ರಯತ್ನೋಽಪಿ ಯಾಮುನಾರ್ಯಃ ತಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಅಥವಾ

ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಿತಯೋಗವಿಧಿಂ ಚ ನಾಧಿಜಗಾಮ ।

ನಾಥಮುನೇಃ ಸೂನೋರೀಶ್ವರಮುನೇಃ ಕುಮಾರ ಏಕ ಈಸವೀಯ 916 ವರ್ಷೇಽಜನಿ । ಯಾಮುನೇತಿ ನಾಮ್ನಾ ಕೃತಃ ಸಃ ಪಿತುಃ ಸಕಾಶಾತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ ಪ್ರಾಪ । ತದಾನೀಂ ಜೀವತಾಪಿ ನಾಥಮುನಿನಾ ಪೌತ್ರಾಯ ಮನ್ತ್ರಪ್ರದಾನಾದಿಕಂ ಕಿಂಚಿದಪಿ ನಾಚರಿತಮ್ । ಗುರೋಃ ಸಕಾಶಾದಧಿಗತವಿದ್ಯಃ ಶಿಷ್ಯೋ ಗುರೂಪುತ್ರಾದಿಭ್ಯೋಽಪಿ ಸ್ವೇನಾಧಿಗತಾಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಪ್ರದದ್ಯಾದಿತಿ ನಿಯಮಃ ಸ್ವಶಿಷ್ಯೈರನುಷ್ಠೇಯ ಇತಿ ನಾಥಮುನಿನಾತ್ರ ಸ್ಮಾರಿತಃ ।

ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ನಾತೋತ್ಥಿತಮಾಚಾರ್ಯಂ ಕೇ ಚನೋಚುಃ ‘ವ್ಯಾಧೌ ವ್ಯಾಧಸ್ತ್ರೀ, ಕಪಿಶ್ಚ ತತ್ರ ಪಥಾ ದಕ್ಷಿಣಾಮಾಶಾಂ ಪ್ರತ್ಯಗಚ್ಛನ್ । ಕುತ್ರ ನಾಥಮುನಿಃ? ಆಶು ಸೋಽಸ್ಮನ್ನಿಕಟಮಾಗಚ್ಛತು’ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಜಗ್ಮುರಿತಿ । ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣೌ ಸೀತಯಾ ಹನುಮತಾ ಚ ಮಾಮೇವಮಾಜ್ಞಾಪಯತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇನ ಪಥಾ ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಲೋಚನೋಽಧಾವತ್ । ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿತ್ ಪ್ರದೇಶೇ

(ಗಙ್ಗೈಕೋಣ್ಡಚೋಲಪುರೇ) ತಾನುಪಲೇಭೇ, ಕಾಲಗತಿಂ ಚ ಪ್ರಾಪ ।

ನಾಥಮುನೇಃ ಕಾಲನಿರ್ಣಯೇ ವಿವಾದಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಗುರೂಪರಮ್ಪರಾಸು ನಾಥಮುನಿಃ ಕಲಿಯುಗೇ 3685 ತಮೇ ಶುಭಕೃನ್ನಾಮ ಸಂವತ್ಸರೇ ಜ್ಯೇಷ್ಠಮಾಸೇ ಶುಕ್ಲತ್ರಯೋದಶ್ಯಾಂ ಅನುರಾಧಾಯುಕ್ತಸೌಮ್ಯವಾಸರೇ ಜಜ್ಞ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ತ್ರಿಶತಾಧಿಕಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ವರ್ಷಾಣ್ಯುವಾಸ ಇತ್ಯಪ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಅಧುನಾತನೈರ್ವಿಮರ್ಶಕೈಃ ವರ್ಷಶತಪರಿಮಿತಮೇವ ಮಾನವಂ ವಯಃ । ತ್ರಿಶತಾಧಿಕಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಸಮಾ ನ ಕೋಽಪಿ ಮನುಷ್ಯೋ ಜೀವಿತುಂ ಶಕ್ತಃ । ಅತ ಏತತ್ಕಾಲಪರ್ಯನ್ತಂ ನಾಥಮುನೇರ್ಜೀವಿತಕಾಲೋಽಭ್ಯುಪಗನ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಯನ್ತಿ ।

ಆಸ್ತಾಂ ನಾಮೈತತ್ । ಆಲ್ವಾರ್ ನಾಮಕಾನಾಂ ದಿವ್ಯಸೂರೀಣಾಂ ಕಾಲನಿರ್ಣಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಮೃಶಾಮಃ । ಗುರೂಪರಮ್ಪರಾಕ್ರಮಾನುಸಾರೇಣ ಏತೇ ದಿವ್ಯಸೂರಯಃ ಕೇಚಿತ್ ದ್ವಾಪರಯುಗಾನ್ತೇ, ಅನ್ಯೇ ಕಲಿಯುಗಾರಮ್ಭಾನನ್ತರಂ ಜೀವಿತವನ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಅರ್ಥಾತ್ ಈಸವೀಯಕಾಲಪ್ರಾರಮ್ಭಾತ್ ಪೂರ್ವಂ 6139 ತಮಾತ್ 2803 ತಮವರ್ಷಪರ್ಯನ್ತಂ ತೇ ಬಭೂವುರಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ । ವಿಮರ್ಶಕಾಸ್ತು ದಿವ್ಯಸೂರೀಣಾಂ ಕಾಲಂ ಈಸವೀಯಕ್ರಮೇಣ 719 ತಮಾತ್ 881 ತಮವರ್ಷಪರ್ಯನ್ತಮಿತಿ ಗುರೂಪರಮ್ಪರೋಕ್ತಂ ವಿಹಾಯ ದಿವ್ಯಸೂರೀಣಾಮಾಯುಃ ಪ್ರಮಾಣಮಭ್ಯುಪಗಮ್ಯ ನಿರ್ಣೀತವನ್ತಃ । ವಿಮರ್ಶಕಾನಾಂ ನ್ಯಾಯಪ್ರಕಾರಸ್ತ್ವಿತ್ಥಂ ಭವತಿ । ಶಠಕೋಪಸ್ಯ ಕಾಲಃ ಈಸವೀಯ 798-833 । ತಚ್ಛಿಷ್ಯೋ ಮಧುರಕವಿಃ ಈಸವೀಯ 883 ತಮವರ್ಷಪರ್ಯನ್ತಮಜೀವತ್ । ಕಲಿಯಸ್ಯ ಈಸವೀಯ 776-881 A.D. । ಕಲಿಯಸ್ಯ ಕಾಲಾನನ್ತರಂ ಶ್ರೀರಙ್ಗೇಽಧ್ಯಯನೋತ್ಸವೋ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ನ ಪ್ರಾಚಲತ್ । ಯದಾ ನಾಥಮುನಿಃ ಕುರೂಕಾಪುರೀಮಾಸಸಾದ ತದಾನೀಂ ಶಠಕೋಪೋ ನಾಸೀತ್ । ಧ್ಯಾನಮಾಸ್ಥಿತೋ ಮಧುರಕವಿಸ್ತದಾನೀಂ ನ ಕಸ್ಯಾಪಿ ದೃಶ್ಯ ಆಸೀತ್ ।

ಗಾಥಾನಾಂ ಸಹಸ್ತ್ರಚತುಷ್ಟಯಮಪಿ ಲುಪ್ತಮಭವತ್ । ಈಸವೀಯದಶಮಶತಕಪ್ರಾರಮ್ಭಕಾಲೇ ನಾಥಮುನಿಃ ಸಮಭವದಿತಿ ನಿರ್ಣೇಯಃ ।

ಅತ್ರದಿವ್ಯಸೂರೀಣಾಂ ಕಾಲನಿರ್ಣಯೇಽಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಕ್ತವ್ಯಂ ಭವತಿ । ಪರಮೇಶ್ವರವಿಣ್ಣಗರಮಿತಿ ಕಾಞ್ಚ್ಯಾಂ ವಿಲಸತೋ ವೈಕುಣ್ಠನಾಥಸ್ಯಾಲಯಸ್ಯ ನಾಮಾನ್ತರಮ್ । ಕಾಞ್ಚೀರಾಜೇನ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಮಧೇಯೇನ (660-680) ಆಲಯೋಽಯಂ ನಿರ್ಮಿತಃ । ತದನನ್ತರಮೇವಾಸ್ಯಾಲಯಸ್ಯ ಪರಮೇಶ್ವರವಿಷ್ಣಗರಮಿತಿ ಪ್ರಥಾ ಜಾತಾ । ಪುರಾತನಕಾಲೇ ಮಾಮಲ್ಲಪುರಮಿತಿ ಖ್ಯಾತಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶಸ್ಯ ಸಮುದ್ರತೀರಸ್ಥಸ್ಯಾಧುನಾ ಮಹಾಬಲಿಪುರಮಿತಿ ನಾಮ ವರ್ತತೇ । ಮಾಮಲ್ಲೇತ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ರೂಪಂ ಮಹಾಮಲ್ಲ ಇತ್ಯಾಸೀತ್ । ಕಾಞ್ಚ್ಯಾಂ ಈಸವೀಯ (680-700) ತಮವರ್ಷಪರ್ಯನ್ತಂ ರಾಜ್ಯಂ ಶಾಸಿತವತಃ ಪಲ್ಲವರಾಜಸ್ಯ ನರಸಿಂಹವರ್ಮಣೋ ಬಿರುದಂ ಮಹಾಮಲ್ಲ ಇತ್ಯಾಸೀತ್ । ಮಾಮಲ್ಲಪುರಮಪ್ಯೇತದ್ರಾಜ್ಯಾನ್ತರ್ಗತಮಾಸೀತ್ । ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾಲಾದಾರಭ್ಯ ಏವ ಮಹಾಬಲಿಪುರಸ್ಯೇದಂ ನಾಮ ಮಾಮಲ್ಲ ಇತಿ ಬಭೂವೇತ್ಯಙ್ಗೀಕರ್ತವ್ಯಮ್ ।

ಭೂತಸರೋಮಹಾಖ್ಯಾ ದಿವ್ಯಸೂರಿಷು ಪ್ರಥಮಾ ಬಭೂವುಃ । ತ್ರಯಶ್ಚೈತೇ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನಾಮ ವತ್ಸರೇ ಈಸವೀಯೇ 719 ತಮೇ ವರ್ಷೇ ಪ್ರಾದುರ್ಬಭೂವುಃ । ಏತೈಃ ಸ್ವಗನ್ಥೇಷು ಪ್ರಥಮಾನ್ತಾಯಾಂ 77 ಪದ್ಯೇ, ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ 70 ಪದ್ಯೇ, ತೃತೀಯಾಯಾಂ ಚ 61, 62 ಪದ್ಮಯೋಶ್ಚ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಮೇಶ್ವರವಿಣ್ಣಗರ ಇತಿ ಮಾಮಲ್ಲ ಇತಿ ಚ ನಾಮ್ನಾ ಏತನ್ನಾಮಕಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಥೌ ಭಗವನ್ತಾವಸ್ತೂಯೇತಾಮ್ । ಪರಮೇಶ್ವರೇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಪರನ್ತು ಏತದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ವಿಣ್ಣಗರಮೇವ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತಿ ಜಾಯತೇ । ಅತ ಏತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದಿವ್ಯಸೂರೀಣಾಂ ಕಾಲಃ

ಈಸವೀಯೇ ಅಷ್ಟಮಶತಕ ಇತಿ ನಿರ್ಣಯಃ ಕಾರ್ಯಃ । ಕಲಿಯಃ ಸ್ವೀಯೇ ಪೇರಿಯತಿರುಮೋಲಿನಾಮಕೇ ಗ್ರನ್ಥೇ (2.8.10) ಪಲ್ಲವಶ್ರೇಷ್ಠೇನ ವೈರಮೇಘೇನ ರಾಜ್ಞಾ ಕಾಞ್ಚಯಾಮಷ್ಟಭುಜಾಖ್ಯೋ ಭಗವಾನ್ ವನ್ದಿತ ಇತಿ ವರ್ಣಯಾಮಾಸ । ಕಲಿಯಸ್ಯ ಕಾಲೇಽಯಂ ರಾಜಾ ಭಗವನ್ತಮಷ್ಟಭುಜಮಭಿವನ್ದಮಾನ ಇತಿ ವರ್ತಮಾನಕಾಲಸೂಚಕಪದಪ್ರಯೋಗೇಣ ವೈರಮೇಘ ಇತಿ ಬಿರುದಭಾಕ್ ದನ್ತಿವರ್ಮಾ ಕಾಚ್ಯಾಂ ಈಸವೀಯೇ 754 ತಮೇ ವರ್ಷೇ ಜೀವನ್ ಭಗವನ್ತಂ ಚ ವನ್ದಮಾನ ಆಸೀದಿತಿ ಜ್ಞಾಯತೇ । ಈಸವೀಯೇ 790 ತಮೇ ವರ್ಷೇ ಮದ್ರಪುರ್ಯಾಂ ಶ್ರೀಪಾರ್ಥಸಾರಥಿಸ್ವಾಮಿನ ಆಲಯಸ್ಯಾಯಂ ವೈರಮೇಘೋ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರಂ ಕೃತವಾನಿತಿ ಶಿಲಾಶಾಸನಾಜ್ಜಾಯತೇ । ಅನೇನ ಈಸವೀಯೇ ಅಷ್ಟಮಶತಕಾವಸನೇ ನವಮೇ ಚ ಸ ರಾಜಾ ರಾಜ್ಯಂ ಶಾಸದೇವಾಸೀದಿತ್ಯಭ್ಯುಪೇಯಮ್ । ಯತಃ ಕಲಿಯೋ ವರ್ತಮಾನಪದಪ್ರಯೋಗೇಣ ವೈರಮೇಘಸ್ಯ ಭಗವತೋಽಷ್ಟಭುಜಸ್ಯಾಭಿವನ್ದನಂ ವರ್ಣಯತಿ, ಅತಃ-ಶಿಲಾಶಾಸನಾತ್ ಯಥಾ ಈಸವೀಯೇ 754 ತಮೇ ವರ್ಷೇ ಸ ರಾಜಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಮಾನೋ ಬಭೂವ, ತಥಾ ಈಸವೀಯ 790 ತಮೇ ವರ್ಷೇಽಪಿ ತಥೈವ ಭಗವತೋಽಭಿವನ್ದನಂ ಕುರ್ವಾಣ ಏವಾಸೀದಿತ್ಯಭ್ಯುಪಗಮಃ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಏವ । ಏಷ ಏವ ಕಲಿಯಸ್ಯ ಕಾಲಃ । ಆಧುನಿಕವಿಮರ್ಶಕೈರಭ್ಯುಪಗತೋ ದಿವ್ಯಸೂರೀಣಾಂ ಕಾಲೋಽಬಾಧಿತ ಏವಾವತಿಷ್ಠತೇ ।

ಯದಿ ತು ನಾಥಮುನೇಃ ಕಾಲಃ ಈಸವೀಯ 584 ತಮಾತ್ 924 ತಮಪರ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಙ್ಗೀಕರ್ತವ್ಯಃ, ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ಸ ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಕಾಲೇ ಜೀವಿತವದ್ಭಿರ್ದಿವ್ಯಸೂರಿಭಿಃ ಸಮಾಗಮಂ ನಾಧ್ಯಗಚ್ಛತ್? ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯದಿವ್ಯಸೂರೀಣಾಂ ಜನ್ಮವತ್ಸರಾತ್ 135 ವರ್ಷೇಭ್ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಜಾತೋ ನಾಥಮುನಿಃ ಖಲು । ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಾಮೃತೇತಿ ಪದ್ಯಂ ವಾ ಸಹಸ್ತ್ರಾಗಾಥಸ್ವಾನ್ಯತಮಂ ತದಿತಿ ವಾ ಕಥಂ ಸ ನ ವಿವೇದ? ಕುಮ್ಭಘೋಣಕ್ಷೇತ್ರೇ ಸ್ಥಿತಂ ಶಾರ್ಙ್ಗಪಾಣಿಂ ಭಗವನ್ತಂ ಕಿಂ ನಾಸೇವತ? ತದಾನೀಂ ಕಿಮಪರ್ಯಾಪ್ತಾಮೃತಪದ್ಯಪಾಠಕೈರ್ನ ತತ್ರಾಧ್ಯುಷಿತಮ್ । ವಿಮರ್ಶಕೈರ್ನಿರ್ಣೀತೋ ದಿವ್ಯಸೂರೀಣಾಂ ಕಾಲೋಽನಭಿಮತೋಽಪಿ ಪ್ರಮಾಣಾಧಾರತ್ವಾತ್ ಕಥಞ್ಚಿತ್ಸ್ವೀಕಾರ್ಯ ಏವ ।

1) ತಿಙಸ್ತ್ರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಪ್ರಥಮಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಾಃ । (ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀ 1.4.101), ತಾನ್ಯೇಕವಚನದ್ವಿಚನಬಹುವಚನಾನ್ಯೇಕಶಃ । (ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀ 14.102) ಇತ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಸೂತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಪುರುಷತ್ರಯವಚನತ್ರಯವಿಷಯೇ ತಿಙ್ಪ್ರತ್ಯಯಾ ವಿಹಿತಾಃ । ಅಸ್ಮದ್ಯುತ್ತಮಃ (ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀ 1.4.107) ಇತ್ಯನೇನ ಸೂತ್ರೇಣೋತ್ತಮಪುರುಷಪದಾಸ್ಮಚ್ಛಬ್ದೇನಾತ್ಮಾನಂ ನಿವೇದಯನ್ತಃ ಪುರುಷಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತೇ । ಅಸ್ಮಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ತ್ವಾಹೋ ಸೌ (ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀ 7.2.94) ಇತ್ಯನೇನ ಸೂತ್ರೇಣಾಹಮಾದೇಶೋ ವಿಹಿತಃ ॥ ಯ ಏವ ವಕ್ತಾ ಸ ಏವ ಅಹಂಶಬ್ದಂ ಅಹಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಯುಕ್ತೇ । ಅಹಙ್ಕಾರೋ ಜಡಃ ತಚ್ಛಬ್ದೇನ ನಿರ್ದೇಶ್ಯಃ । ಕೋ ವಾ ತಚ್ಛಬ್ದನಿರ್ದೇಶ್ಯಮಹಂಶಬ್ದ ಇತ್ಯಾತಿಷ್ಠೇತ? ಅತೋಽಹಂಪದಸ್ಯಾರ್ಥೋ ನಾಹಙ್ಕಾರ ಇತ್ಯವಗಮ್ಯತೇ ।

ಶಾಬರಭಾಷ್ಯೇಽಪ್ಯಾತ್ಮಾ ಏವಾಹಂಶಬ್ದಾರ್ಥಗೋಚರ ಇತಿ ಸ್ಫುಟಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ । ತದ್ಯಥಾ “ಯಾದೃಶಂ ಭವಾನ್ ಸ್ವಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯತಿ ಅನೇನೋಪಮಾನೇನಾವಗಚ್ಛ ಅಹಮಪಿ ತಾದೃಶಮೇವ ಪಶ್ಯಾಮೀತಿ” ಜಡಾತ್ಮನೋಽಹಙ್ಕಾರಸ್ಯ ಪಶ್ಯಾಮೀತಿ ತಿಙನ್ತಪ್ರಯೋಗೋ ನ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೇ । ಚೇತನಮಾತ್ಮಾನಮುದ್ದಿಶ್ಯೈವಾಹರಹಸ್ಸನ್ಧ್ಯಾಮುಪಾಸೀತ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮೇನ ಸ್ವರ್ಗಕಾಮೋ ಯಜೇತೇತ್ಯಾದಯೋ ವಿಧಯೋ ವಿಹಿತಾಃ । ಸ್ವರ್ಗಕಾಮನಾ ನಾಹಡ़ಾರಸ್ಯ ವಿಹಿತಾ ।

ಕಣಾದೇನ ಮುನಿನಾ

“ಅಹಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮನಿ ಭಾವಾತ್ ಪರತ್ರಾಭಾವಾದರ್ಥಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಃ” (ವೈ.ಸೂ. 3.2.14) ಇತಿ ಸೂತ್ರಂ ರಚಯತಾ ಆತ್ಮಾ ಏವ ಅಹಂಪ್ರತ್ಯಯಗೋಚರ ಇತಿ ನಿಃಶಙ್ಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್ । ಗದಾಧಾರಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯೇಣ ಶಕ್ತಿವಾದೇ ಆತ್ಮಾ ಏವ “ಯೋ ಗಚ್ಛಾಮೀತ್ಯಾತ್ಮನೋ ಗಮನಕರ್ತೃತ್ವಯುಕ್ತಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ ಸ ಏವ ಅಹಂಪದವಾಚ್ಯ” ಇತಿ ಸ್ಪಷ್ಟಮುಕ್ತಮ್ । ತದ್ಯಥಾ ಸ್ವೋಚ್ಚಾರಣಕರ್ತೃತಾವಚ್ಛೇದಕಧರ್ಮಾವಚ್ಛಿನ್ನಃ ಯಥಾ ಅಹಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತ್ಯಾದಾವಸ್ಮದರ್ಥತ್ವಾತ್ ಇತಿ ।

ಸಾಙ್ಖ್ಯಾಭಿಮತಕರ್ತೃತಾವಾದಂ ಖಣ್ಡಯನ್ನುದಯನಃ ಯೇ ಯೇ ಧರ್ಮಾಃ ಕರ್ತರ್ಯನ್ವಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ತೇ ಸರ್ವೇ ಚೇತನ ಏವೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ ನ ತು ಜಡೇಽಹಙ್ಕಾರೇ ಇತಿ ವದತಿ । ತದೀಯಂ ವಚಸ್ತ್ವಿತ್ಥಂ ಭವತಿ “ಕರ್ತಧರ್ಮಾ ನಿಯನ್ತಾರಶ್ಚೇತಿತಾ ಚ ಸ ಏವ ನಃ” ಇತಿ । ನ್ಯಾಯಕುಸುಮಾಞ್ಜಲಿಃ । 1.14

2) ಋಕ್ಸೂಕ್ತಯೋಃ (1.23.22; 1.33.2) ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಹಂಶಬ್ದಃ ಋಗ್ಭಾಷ್ಯಪ್ರಣೇತ್ರಾ ಸಾಯಣೇನ ಯಾಗಕರ್ತಾರಮೇವ, ಅರ್ಥಾತ್ ವೇತನಮಾತ್ಮಾನಮೇವ ಬೋಧಯತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ।

3) ಅಹಂಪದವಾಚ್ಯೌ ಜೀವಾತ್ಮಪರಮಾತ್ಮಾನೌ ಸರ್ವಾಧಾರೌ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವೇಷಾಮಾಧಾರ ಇತ್ಯತ್ರ ನ ನೋ ವಿವಾದಃ । ಪರನ್ತು ಸಂಕುಚಿತಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಪ್ರಸರೋ ಜೀವಃ ಕಥಂ ಸರ್ವಾಧಾರ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೇದಮುತ್ತರಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।

“ಅನೇನ ಜೀವೇನಾತ್ಮನಾನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ನಾಮರೂಪೇ ವ್ಯಾಕರವಾಣೀ”ತಿ ಛಾನ್ದೋಗ್ಯ (6.3.2) ವಾಕ್ಯೇನ, ನಾಮರೂಪಸೃಷ್ಟಿಂ ಕರ್ತುಂ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಜೀವೇನ ತದನ್ತರ್ಯಾಮಿತಯಾ ಸಹಿತಃ ಸರ್ಗಂ ಕರೋತೀತ್ಯವಗಮ್ಯತೇ । ಯಥಾ ಸೃಷ್ಟಿಸ್ತಥೈವ ಸ್ಥಿತಿಃ, ಲಯೋಽಪಿ । ಸರ್ವತ್ರ ಜೀವೇನ ಸಹೈವ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಂ ವಿಶ್ವಂ ಬಿಭರ್ತಿ । ಅತ ಉಭೌ ಸರ್ವಾಧಾರೌ । ನಾತ್ರ ಕಾಚಿದನುಪಪತ್ತಿಃ ।

4) ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ಆರಣ್ಯಕಾಣ್ಡೇ ಶರಭಙ್ಗ (ಪಞ್ಚಮಃ ಸರ್ಗಃ) ಶಬರೀ (ಚತುಸ್ಸಪ್ತತಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ) ಪ್ರಭೃತಯೋ ಭಗವತ್ಪ್ರಸಾದಂ ಪ್ರಾಪುರಿತ್ಯಾದಿಕಮತ್ರಾನುಸನ್ಧೇಯಮ್ । ತಥೈವ ಧ್ರುವೋಽಪಿ ಭಗವದನುಗ್ರಹಭಾಗಭೂದಿತಿಶ್ರೀವಿಷ್ಣುಪುರಾಣಾದ (ಪ್ರಥಮಾಂಶದ್ವಾದಶಾಧ್ಯಾಯಾದ) ವಗಮ್ಯತೇ ।

5) ದಣ್ಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿನೋ ಮುನಯಃ ಶ್ರೀರಾಮಾದಭಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತವನ್ತ ಇತ್ಯನುಸ್ಮರ್ತವ್ಯಮ್ । ತಥೈವ ಗೋಕುಲವಾಸಿನೋ ಗೋಪಾ ಮುಚುಕುನ್ತಸುದಾಮೇತ್ಯಾದಯಶ್ಚೇಪ್ಸಿತಾನಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾತ್ಪ್ರಾಪುಃ ।

6) ಶ್ರೀಮನ್ನಾಥಮುನೀನಾಂ ದೌಹಿತ್ರಸ್ಯ ನಿರ್ಮಲದಾಸಸ್ಯ ಪೌತ್ರಃ ಕುರೂಕಾಧೀಶಃ ಕುರುಕೈಕಾವಲಪ್ಪನಿತಿ ದ್ರಾವಿಡನಾಮ್ನಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಯೋಗಾನುಷ್ಠನೇಽತೀವ ಕುಶಲ ಇತಿ ಗುರುಪರಮ್ಪರಾತಃ ಪ್ರತೀಯತೇ । ಭಗವನ್ನಾಥಮುನಿಪ್ರಣೀತಯೋಗರಹಸ್ಯಸ್ಯ ಸಾರಗ್ರನ್ಥೋಽನೇನ ಪ್ರಣೀತ ಇತಿ ಶ್ರೂಯತೇ ಪರನ್ತು ನೋಪಲಭ್ಯತೇ ।

7) ಭಗವನ್ತಂ ವಾಸುದೇವಂ ನವನೀತನಾಟ್ಯಾಚಾರ್ಯಶಬ್ದೇನ “ಆವಿರ್ಭವತ್ವನಿಭೃತಾಭರಣಂ ಪುರಸ್ತಾದಾಕುಞ್ಚಿಕೈತಚರಣಂ ನಿಭೃತಾನ್ಯಪಾದಮ್ । ದಧ್ನಾ ನಿಮನ್ಥಮುಖರೇಣ ನಿಬದ್ಧತಾಲಂ ನಾಥಸ್ಯ ನನ್ದಭವನೇ ನವನೀತನಾಟ್ಯ”ಮಿತಿ ಶ್ರೀಮನ್ನಿಗಮಾನ್ತಮಹಾದೇಶಿಕೈರನುಗೃಹೀತಗೋಪಾಲವಿಂಶತೌ ವಿದ್ಯಮಾನಂ ಚತುರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕಂ ಯೋಗವಲ್ಲೀಪ್ರಣೇತಾ ಸ್ಮಾರಯತಿ ।

8) ಯೇ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾಙ್ಗೀಕುರ್ವನ್ತಿ ತೈರ್ಮಿಶ್ರಿತಮೇವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನತ್ವೇನಾಭ್ಯುಪಗತಂ ಭವತಿ । ಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಣಾಮಾಜ್ಜಾತೋ ಗುಣೋ ಜಡರೂಪ ಏವ । ಬ್ರಹ್ಮ ಚ ಚಿದಾತ್ಮಕಮೇವ ಚಿತಾ ಶಬ್ದೇನ ಸಂಸರ್ಗಂ ನಾರ್ಹತೀತಿ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಂ ಮಿಶ್ರಿತಮೇವೇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ।

9) ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಮೇವಾತ್ರ ಲಘುತರೋಪಾಯತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ । ಅಯಂ ಚ ತುರೀಯೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಸಮಾಧಯಸ್ತತ್ರ ಉಪಾಯಾ ಇತಿ ಭಾವಾಗಣೇಶೇನ ಸ್ವಕೀಯಾಯಾಂ ಯೋಗಸೂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗದೀಪಿಕಾನಾಮ್ನ್ಯಾಂ ವಿವರಣಂ ಕೃತಮ್ । ವಸ್ತುತಸ್ತು ಅಹಂಗ್ರಹೋಪಾಸನಂ ವೈರಾಗ್ಯವಿವೇಕೇ, ಶ್ರದ್ಧಾದಯಸ್ತ್ರಯ ಉಪಾಯಾ ಏವಾತ್ರಾಭಿಪ್ರೇತಾಃ ।

10) ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾದಿತ್ಯತ್ರ, ಈಶ್ವರಪದೇನ ಈಶ್ವರ ಈಶ್ವರೀ ಚಾಭಿಧೀಯೇತೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ್ರಾತ್ರ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ । ಅಸ್ಯ ಮೂಲಂ ಶ್ರೀಪಾಞ್ಚರಾತ್ರಗ್ರನ್ಥೇಷುಪಲಭ್ಯತೇ । ತದ್ಯಥಾ-

ಭಿನ್ನಾಭಿನ್ನಾ ಚ ವರ್ತೇಽಹಂ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೇವ ಹಿಮದೀಧಿತೇಃ ।
ತಾವಾವಾಂ ತತ್ತ್ವಮೇಕನ್ತು ದ್ವಿಧಾ ಭೂತೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ॥

ಲಕ್ಷ್ಮೀತನ್ತ್ರೇ 15.10

ಭವದ್ಭಾವಸ್ವರೂಪೇಣ ತತ್ತ್ವಮೇಕಮಿವೋದಿತೌ ।

ಅಹಿರ್ಬುಧ್ನ್ಯಸಂಹಿತಾಯಾಮ್ 3.26

ಈಶ್ವರ ಇವ ಈಶ್ವರ್ಯಪಿ ಜಗತ್ಸೃಷ್ಟ್ಯಾದಿ ಕರೋತಿ । ತದ್ಯಥಾ-

ಸೃಷ್ಟಿಸ್ಥಿತ್ಯನ್ತಕರ್ತಾರೋ ವಿಜ್ಞಾನೈಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಯಃ ।

ಲಕ್ಷ್ಮೀತನ್ತ್ರೇ 4.11

11) ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾಙ್ಗಕುಮ್ಭಕಂ ಕೇವಲಸಹಿತಭೇದಾ ದ್ವಿವಿಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಸಹಿತಂ ಚತುರ್ಧಾ ಭಿದ್ಯತೇ । ತದ್ಯಥಾ-

ಸೂರ್ಯೋಜ್ಜಾಯೀ ಶೀತಲೀ ಚ ಭಸ್ತ್ರೀ ಚೈವ ಚತುರ್ಥಿಕಾ ।
ಭೇದೈರೇವ ಸಮಂ ಕುಮ್ಭೋ ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಹಿತಕುಮ್ಭಕಃ ॥

ಯೋಗಕುಣ್ಡಲ್ಯುಪನಿಷದ್ 1.21

ಜಿಹ್ವಯಾ ವಾಯುಮಾಕೃಷ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್ಕುಮ್ಭಕೋದನುಶನೈಸ್ತು ಪ್ರಾಣರನ್ಧ್ರಾಭ್ಯಾಂ ರೇಚಯೇದನಿಲಂ ಸುಧೀಃ ॥ ಇತಿ ಶೀತಲ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ರೈವ ತ್ರಿಂಶೇ ಶ್ಲೋಕೇ ಉಕ್ತಮ್ । ಇಯಂ ರೋಗನಿವಾರಣಂ ಕರೋತೀತ್ಯುತ್ತರಶ್ಲೋಕೇ ಯೋಗಶಿಖೋಪನಿಷದಿ 1-28, 31, 55, 92 ಶ್ಲೋಕೇಷು ತಥೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ರೋಗನಿವರ್ತಕತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್ ।

ಹಠಯೋಗಪ್ರದೀಪಿಕಾಯಾನ್ತು ಕುಮ್ಭಕಂ ಅಷ್ಟಧಾ ಭಿನ್ನಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್

ತಥಾಹಿ-

ಸೂರ್ಯಭೇದನಮುಜ್ಜಾಯೀ ಸೀತ್ಕಾರೀ ಶೀತಲೀ ತಥಾ ।
ಭಸ್ತ್ರಿಕಾ ಭ್ರಾಮರೀ ಮೂರ್ಛಾ ಪ್ಲಾವಿನೀತ್ಯಷ್ಟಕುಮ್ಭಕಾಃ ॥ 2.44

ಇತಿ । ಶೀತಲ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಂ ತ್ವೇವಂ ದೃಶ್ಯತೇ-

ಜಿಹ್ವಯಾ ವಾಯುಮಾಕೃಷ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್ ಕುಮ್ಭಸಾಧನಮ್ ।
ಶನಕೈರ್ಘ್ರಾಣರನ್ಧ್ರಾಭ್ಯಾಂ ರೇಚಯೇತ್ ಪವನಂ ಸುಧೀಃ ॥ ಇತಿ 2.57

12) ಹಠಯೋಗಪ್ರದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಶೀತ್ಕಾರ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಮೇವಮುಪಲಭ್ಯತೇ ।

ಸೀತ್ಕಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ತಥಾ ವಕ್ತ್ರೇ ಘ್ರಾಣೇನೈವ ವಿಜೃಮ್ಭಿಕಾಮ್ ।
ಏವಮಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ಕಾಮದೇವೋ ದ್ವಿತೀಯಕಃ ॥

ಇತಿ 2.54

13) ಯೋನಿಮುದ್ರಯಾ ಕುಮ್ಭಕಾಭ್ಯಾಸಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ವಜ್ರೋಲ್ಯಪರನಾಮಧೇಯಾ ಯೋನಿಮುದ್ರಾ ಧ್ಯಾನಬಿನ್ದೂಪನಿಷದಿ 85-86 ಶ್ಲೋಕಯೋರ್ಲಕ್ಷಿತಾ । ಲಕ್ಷಣಂ ವೇತ್ಥಂ ವರ್ತತೇ ।

ಗಲಿತೋಽಪಿ ಯದಾ ಬಿನ್ದುಃ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೋ ಯೋನಿಮಣ್ಡಲೇ ।
ವ್ರಜತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ದ್ಠಾಚ್ಛಕ್ತ್ಯಾ ನಿಬದ್ಧೋ ಯೋನಿಮುದ್ರಯಾ ॥

ಇತಿ 85b-86a

ಯೋಗಚೂಡಾಮಣ್ಯುಪನಿಷದ್ಯಪಿ ।

ಜ್ವಲಿತೋಽಪಿ ಯಥಾ ವಿನ್ದುಃ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಶ್ಚ ಹುತಾಶನಮ್ ।
ವ್ರಜತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಗತಃ ಶಕ್ತ್ಯಾ ನಿರುದ್ಧೋ ಯೋನಿಮುದ್ರಯಾ ॥ ಇತಿ 59

ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಇಯಂ ಚ ಮುದ್ರಾ ಯೋಗಸಾಧನಾನ್ತರ್ಭೂತಾ ವೈಷಯಿಕಸುಖೋಪಭೋಗಪರತಯಾ ವರ್ಣಿತಾ । ಕಿಮಿದಂ ಯುಕ್ತಮ? ಯಮನಿಯಮತದ್ಭೇದಾನುಷ್ಠಾನೇ ನೈರ್ಭರ್ಯಮಾವಹನ್ತೋ ಯೋಗಗ್ರನ್ಥಕಾರಾ ಏವಮಿಮಾಂ ಮುದ್ರಾಂ ವರ್ಣಿತವನ್ತ ಇತ್ಯಶ್ರದ್ಧೇಯಮೇತತ್ । ಅತ ಏತಾದೃಶವರ್ಣನಸ್ಯ ಲೌಕಿಕೋಪಭೋಗೋ ವಿಷಯೋ ಭವಿತುಂ ನಾರ್ಹತಿ । ತರ್ಹಿ ಕೇನಾರ್ಥಾನ್ತರೇಣೇದಂ ಸಮಾಧಾತುಂ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ ದಾತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ । ಅತ್ರ ರಹಸ್ಯಾರ್ಥೇನ ಕೇನಚಿದ್ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಭ್ಯುಪೇಯಮ್ ।

14) ಧ್ಯಾನರೂಪೇಷು ಷಟ್ಕರ್ಮಸ್ವನ್ಯತಮಂ ತ್ರಾಟಕಂ ಲಕ್ಷ್ಯನಿರೀಕ್ಷಣಪ್ರಕಾರಂ ವಹತಿ । ಅಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಧುನಾ ಉಚ್ಯತೇ ।

ತದ್ಯಥಾ-

ಔತಿರ್ಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾ ನೇತಿಸ್ತ್ರಾಟಕಂ ನೌಲಿಕಂ ತಥಾ ।
ಕಪಾಲಭಾತಿಶ್ಚೈತಾನಿ ಷಟ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥

ಹಠಯೋಗಪ್ರದೀಪಿಕಾ 2-22

ನಿರೀಕ್ಷತೇ ನಿಶ್ಚಲದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಲಕ್ಷ್ಯಂ ಸಮಾಹಿತ ।

ಅಶ್ರೂಸಂಪಾತಪರ್ಯನ್ತಮಾಚಾರ್ಯೈಸ್ತ್ರಾಟಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।

ಹಠಯೋಗಪ್ರದೀಪಿಕಾ 2.31

ತ್ರಾಟಕೇನ ಪ್ರಾಪ್ಯಾ ರೋಗನಿವೃತ್ತಿರ್ಹಠಯೋಗಪ್ರದೀಪಿಕಾಯಾಂ 2.32 ಶ್ಲೋಕೇ ಉಕ್ತಾ ಭವತಿ ।

15) ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಂ ವಿಗ್ರಹೋ ಜಲೇ, ಸ್ಥಲೇ, ಕ್ಷೀರೇ, ವೃತ್ತಚ್ಛಾಯಾಯಾಂ ವಾ ಕತಿಪಯದಿನಾನಿ ನಿಕ್ಷೇಪ್ತವ್ಯಃ । ಅನೇನಾಧಿವಾಸಾಖ್ಯಕರ್ಮಣಾ ವಿಗ್ರಹಸ್ಸುದೃಢೋ ಭವತಿ । ಸಪ್ತರಾತ್ರಪರ್ಯನ್ತಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್ । ಏಕಾಹಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವದಭಿಮತಂ ತಾವನ್ತಿ ದಿನಾನಿ ತತ್ರ ನಿಕ್ಷೇಪ್ತವ್ಯಃ । ಅಸ್ಯ ವಿವರಣಂ ಪಾದ್ಮಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾಪಾದೇ 26 ತಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ 59-82 ಶ್ರೋಕೇಷು್ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।

16) ಪಞ್ಚಶಾನ್ತಿಮನ್ತ್ರಾಃ- 1. ಶಂ ನೋ ಮಿತ್ರಃ ಶಂ ವರುಣಃ । 2. ಶಂ ನೋ ಮಿತ್ರಃ ಶಂ ವರುಣಃ । 3. ಸಹ ನಾವವತು । 4. ನಮೋ ವಾಚೇ ಯಾ ಚೋದಿತಾ । 5. ತಚ್ಛಂಯೋರಾವೃಣೀಮಹೇ ।

17) ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುಪುರಾಣೇ ಪ್ರಥಮಾಂಶೇ ದ್ವಾವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಭೂಷಣಾಧ್ಯಾಯ ಇತಿ ನಾಮ್ನಾ ಪ್ರಥಿತಃ । ಲೋಕೇ ಯತ್ ಸರ್ವಂ ವಿದ್ಯತೇ ತದ್ವಿಷ್ಣೋರಸ್ತ್ರಭೂಷಣತ್ವೇನಾತ್ರೋಪವರ್ಣಿತಮ್ ।

18) ಪ್ರತಿಷ್ಠಾರ್ಥಂ ನಿರ್ಮಿತಸ್ಯ ವಿಗ್ರಹಸ್ಯೋಪಚಾರಾಃ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ । ವೈಖಾನಸಾಗಮಗ್ರನ್ಥೇ ಕ್ರಿಯಾಧಿಕಾರೇ ಸಪ್ತವಿಂಶತೇರಾರಭ್ಯ ಚತುಷ್ಷಷ್ಟಿಸಂಖ್ಯಾಪರ್ಯನ್ತಂ ಪರಿಗಣಿತಾಃ । ಪಾದ್ಮಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚರ್ಯಾಪಾದೇ ಪಞ್ಚಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಷೋಡಶಭ್ಯ ವಿಂಶತಿತ್ಮೇಧ್ಯಾಯೇ ಏಕಾದಶಾದಾರಭ್ಯ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಸಂಖ್ಯಾಕಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ । ಪರನ್ತು ಪ್ರಾಯ ಏತೇ ಷೋಡಶ ಇತ್ಯೇವಾನುಷ್ಠೀಯನ್ತೇ । ಆವಾಹನಾಸನಾರ್ಘ್ಯಪಾದ್ಯೋಪಸ್ಪರ್ಶಸ್ನಾನವಸ್ತ್ರಯಜ್ಞೋಪವೀತಗನ್ಧಭೂಷಾಮಾಲಾಧೂಪದೀಪಮಧುಪರ್ಕಪ್ರಾಪಣವಿಸರ್ಜನಾನಿ ಷೋಡಶೋಪಚಾರಾಃ ।

19) ದೃಷ್ಟಿದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ವಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಪುರತೋ ದೀಪಸ್ಯ ತ್ರಿಃಭ್ರಾಮಣಂ ನೀರಾಜನಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಪಾದ್ಮಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾಪಾದೇ5 ಅಧ್ಯಾಯಾ 77-80 ತಮ ಶ್ಲೋಕೇಷ್ವಿದಂ ನಿರೂಪಿತಂ ಭವತಿ । ಪ್ರಾಚೀನೇ ಕಾಲೇ ರಾಜ್ಞಃ ಪುರತಃ, ಆಯುಧಾನಾಂ ಪುರತಃ, ಸ್ಕನ್ಧಾವಾರೇಷ್ವಪೀದಂ ನೀರಾಜನಮನುಷ್ಠಿತಮಾಸೀದಿತಿ ಭಟ್ಟಬಾಣಕೃತಹರ್ಷಚರಿತಾತ್ ಜ್ಞಾಯತೇ ।

20) ಭಗವನ್ನಿವೇದನಾರ್ಥಂ ಧಾನ್ಯಶಾಕಾದೀನಾಂ ಪರಿಮಾಣಂ ಸಾಧ್ವಸಾಧುತ್ವಂ, ಪರಿಪಕ್ವಾನಾಂ ತೇಷಾಂ ನಿವೇದನಪ್ರಕಾರಶ್ಚ ವೈಖಾನಸಗ್ರನ್ಥೇ ವಿಮಾನಾರ್ಚನಕಲ್ಪೇ ತ್ರಿಚತ್ವಾರಿಂಶೇಽಧ್ಯಾಯೇ, ಪಾಞ್ಚರಾತ್ರಗ್ರನ್ಥೇಷು ವಿಷ್ಣುತಿಲಕೇ ಷಷ್ಠೇಽಧ್ಯಾಯೇ, ಪಾರಮೇಶ್ವರಸಂಹಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾದಶೇಽಧ್ಯಾಯೇ, ಸನತ್ಕುಮಾರಸಂಹಿತಾಯಾಃ ಶಿವರಾತ್ರೇ ಪಞ್ಚಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಚ ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಪಿತಾನಿ ।

21) ವಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಯಾಂ ತಾನ್ತ್ರಿಕಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಕ್ಷರಾಣಿ ದ್ವಾದಶ ಉಚ್ಚಾರಯಿತವ್ಯಾನಿ । ತೇಷು ಓಂ, ಹಾಂ, ಹ್ರೀಂ, ಕ್ರೋಂ ಇತಿ ಚತ್ವಾರಿ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಬೀಜಾಕ್ಷರಾಣಿ । ಯಂ, ರಂ, ಲಂ, ವಂ ಇತಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯೂನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಶಕ್ತ್ಯಕ್ಷರಾಣಿ । ಶಂ, ಷಂ, ಸಂ, ಹೋಂ ಇತಿ ಚತ್ವಾರಿ ಅಙ್ಗಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಶಕ್ತ್ಯಕ್ಷರಾಣಿ ।

22) ಜಡೀಬನ್ಧ ಇತಿ ಕರ್ಮಣಾ ವಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಪೀಠೇನ ಸಹ ಯಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವರ್ತತೇ, ಸ ದೃಢೀಕ್ರಿಯತೇ । ಜಡೀಬನ್ಧ ಇತಿ ಪದಂ ಸಾಧು ವಾ ನೇತಿ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ನುಮಃ । ಜಡ ಇತಿ ಚಲನರಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಥಾ ಪೀಠೇ ವಿಗ್ರಹಶ್ಚಲನರಹಿತಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ತದರ್ಥಕರ್ಮಣೋ ಜಡೀಬನ್ಧ ಇತಿ ನಾಮ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಭ್ಯೂಹಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ।

23) ಯನ್ತ್ರಬನ್ಧನಮಿತಿ ಜಡೀಬನ್ಧನೇನ ಸ್ಥಿರೀಕೃತಸ್ಯ ವಿಗ್ರಹಸ್ಯ ವಿಶಾಲೇನಾಧಃ ಪಠೇನ ಸಂಯೋಜನಕರ್ಮಣೋ ನಾಮ । ತಾನ್ತ್ರಿಕಯನ್ತ್ರರಚನಾ ನಾನೇನಾತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತಾ ।

24) ಸುದೃಢಂ ನಿರ್ಮಿತಸ್ಯ ವಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕಾರ್ಯಾ । ಮನ್ತ್ರಾಕ್ಷರಾಣಾಮಚ್ಚಾರಣಜಡೀಬನ್ಧನಯನ್ತ್ರಬನ್ಧನೈರ್ವಿಗ್ರಹೇ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿರಾಧೀಯತೇ । ತದನನ್ತರಂ ವಿಪಣ್ಯಾಂ ವಿಕ್ರಯಾರ್ಥಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಾದ್ಭೌತಿಕಾದ್ವಿಗ್ರಹಾದಸ್ಯ ವಿಶೇಷೋ ಜಾಯತೇ । ಅಯಮೇವ ವಿಗ್ರಹಃ ಪೂಜಾರ್ಥಮುಪಕಲ್ಪ್ಯಃ ।

25) ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನಮಯಃ । ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೈರರ್ಥೈಃ ಕರಣದ್ವಾರಾ ಜ್ಞಾನಂ ಜನ್ಯತೇ । ತದಾ ತಜ್ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನೋ ಧರ್ಮಭೂತಂ ಭವತಿ ।

ಲೌಕಿಕವೈದಿಕಭೇದೇನ ನ್ಯಾಯಾ ಬಹವೋ ಬರ್ತನ್ತೇ । ಸನ್ಮಾರ್ಗಪ್ರವರ್ತನಾರ್ಥಂ ನ್ಯಾಯಃ ನೀತಿಬೋಧಕವಾಕ್ಯರೂಪಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ । ಯೋಗವಲ್ಲ್ಯಾಮಾಚಾರ್ಯಾಃ ಸ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾನಾಮಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸ್ಪಷ್ಟಮಿತರೇಭ್ಯ ವೇದಯಿತುಂ ನ್ಯಾಯಾನ್ ಪ್ರಯುಙ್ಕ್ತೇ । ಅಧೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ನ್ಯಾಯಾಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಉಕ್ತಾಃ ।

1. ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮ ಭೋಗೇ ವಿನಾ ನ ಕ್ಷೀಯತ ಇತಿ ನ್ಯಾಯ ಪ್ರಥಮಪಾದಸ್ಥಸ್ಯಾಷ್ಟಾದಶಸೂತ್ರವಿವರಣೇ ಉದಾಹೃತಮ್ । ಸ್ವಜೀವಿತಕಾಲ

ಏವ ಸ್ವಕರ್ಮ ಭಗವದ್ಧ್ಯಾನರೂಪಮಪಿ ಜೀವೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ । ನೋ ಚೇತ್ ವಿಮುಕ್ತಿರ್ನ ಸ್ಯಾದೇವ ।

2. ಗೀತಾಯಾಂ ಚ ಯಂ ಯಂ ಭಾವಮಿತಿ ಲೋಕ ಉಕ್ತಃ । ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಯೋ ಯಾದೃಶಂ ಜನ್ಮ ಅಥವಾ ಭಾವಂ ಸ್ಮರನ್ನೇವ ದೇಹಂ ತ್ಯಜತಿ ಸ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ತಾದೃಶಮೇವ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ । ಸಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವಮಭಿಲಷಿತಂ ಪ್ರಾಪ್ತುಮಿಷ್ಯಮಾಣಂ ಜನ್ಮ ಅಥವಾ ಭಾವಮನುರುಧ್ಯೈವ ವರ್ತತೇ । ಅಯಂ ಶ್ಲೋಕೋ ನ್ಯಾಯತ್ವೇನ ಪರಿಗೃಹೀತಃ । ಅಯಂ ಚ ತತ್ಕ್ರತುಂ ನ್ಯಾಯಂ (ಛಾ.ಉ.3.14.1) ಸ್ಮಾರಯತಿ । (1.30)

3. ಕಾರಣವಿಜ್ಞಾನನ್ಯಾಯಃ । ಮಿಥಸ್ಸಂಬದ್ಧವಸ್ತುಷು, ಏಕಸ್ಮಿನ್ ದೃಷ್ಟಿಪಥಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ, ತತ್ಸಂಬದ್ಧಮನ್ಯದ್ವಸ್ತು ತದಾನೀಂ ಸ್ಮರ್ಯತೇ । ಪರಮಾತ್ಮನಾ ವಿರಹಿತೇ ಜೀವೇ ಅಹಂಗ್ರಹೋಪಸನಯಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೀಕೃತೇ ತದವಿನಾಭೂತಃ ಪರಮಾತ್ಮಾಪಿ ಸ್ಮೃತಿಪಥಮಾಪತತಿ । ಅತೋ ಜೀವ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಪರಮಾತ್ಮವಿಶಿಷ್ಟೋ ಜೀವ ಏವ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

4. ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿಃ । ಅನುಕ್ತಮನ್ಯತೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತಿ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿಷ್ವನೇಕೇಷ್ವನ್ಯತಮೈಷಾ । ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿಚ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ ಯದನುಕ್ತಂ ಭವಾತಿ, ಪರನ್ತು ತದವಶ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ, ತದಾ ತದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಯದ್ಯುಪಲಬ್ಧಂ, ತತ್ ಗ್ರಾಹ್ಯಮೇವ । ಯೋಗಾಚರಣಸ್ಯ ಬಹವೋಽನ್ತರಾಯಾ ಉಪರೋಧಕಾ ಭವನ್ತಿ । ತೇ ನಿಸ್ಸಾರಯಿತವ್ಯಾಃ । ತದರ್ಥಮುಪಾಯಾ ನ ಕೇವಲಂ ಯೋಗಗ್ರನ್ಥೇಭ್ಯಃ (1.30), ಏತದ್ವಿಷಯಪ್ರತಿಪಾದಕಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಾಃ ।

ಯೋಗವಲ್ಲ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ್ರಾ ಚತಸ್ರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ನಾಮ್ನಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ । ಉಪನಿಷತ್ಯು ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಃ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾಥೇಮುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ । ಏತಾಃ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿಲಕ್ಷಣಾ; ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಧ್ಯೇಯತಯಾ ಏತಾಸಾಂ ಕಶ್ಚನಾರ್ಥೋ ವಿಹಿತಃ । ಸರ್ವಾಪ್ಯೇತಾ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯಭೂತಾ ಏವೇತಿ ವೇದಾನ್ತಿನಾಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ ।

1. ಛಾನ್ದೋಗ್ಯೇ ಸಪ್ತಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಭೂಮವಿದ್ಯಾ ಉಪವರ್ಣಿತಾ । ಭೂಮಶಬ್ದೇನ ಬ್ರಹ್ಮ ಏವ ವಾಚ್ಯೋ ನ ತು ಜೀವ ಇತಿ ಪ್ರಖ್ಯಾಪ್ಯತ ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ । ಚಿತ್ತಪದಂ ಬನ್ಧನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತಂ ಜೀವಮೇವ ಬೋಧಯತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಚತುರ್ಥಸೂತ್ರವೃತ್ತೌ ಆವೇದಯತಿ ।

2. ಶಾಣ್ಡಿಲ್ಯವಿದ್ಯಾ-ಛಾನ್ದೋಗ್ಯೇ ತೃತೀಯೇ ಚತುರ್ದಶವಿಭಾಗೇ ಮನೋಮಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಿಶುದ್ಧಮನಸಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೇ (5.6) ಚೈತದೇವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್ । ಯೋಗವಲ್ಲ್ಯಾಂ ನವಮಸೂತ್ರವೃತ್ತೌ ಅಸ್ಯ ವಿವರಣಂ ಕೃತಮ್ ।

3. ಪ್ರತರ್ದನವಿದ್ಯಾ ದಿವೋದಾಸಪುತ್ರಂ ಪ್ರತರ್ದನಮಿನ್ದ್ರೋ ದುಃಖವಿಮೋಚನಾಯ ಪ್ರಥಮತೋ ಮಾಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ ನಿರ್ದಿದೇಶ । ಮುದ್ರಿತೋಪನಿಷದ್ಗ್ರನ್ಥೇ “ಮಾಮೇವ ವಿಜಾನೀಹಿ” ಇತಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ ದೃಶ್ಯತೇ ।

4. ಸದ್ವಿದ್ಯಾ-ಸದೇವ ಸೋಮ್ಯ ಇದಮಗ್ರ ಆಸೀದಿತಿ ಪುತ್ರಂ ಶ್ವೇತಕೇತುಂ ಶಿಕ್ಷಯನ್ನಾರುಣಿಃ ಪುತ್ರಾಯ ಸ್ವಪ್ನಾನ್ತಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಂ ವರ್ಣಯಾಮಾಸೇತಿ ಛಾನ್ದೋಗ್ಯೇ (6.8.1) ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್ । ಯೋಗವಲ್ಲ್ಯಾಮಿಯಂ ವಿದ್ಯಾ ಅಷ್ಟತ್ರಿಶಂಸೂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇಽಭಿಹಿತಾ ।

5. ಸರ್ವಂ ಸಾಪವದಮಿತ್ಯಸ್ಯ ನ್ಯಾಯಸ್ಯೇಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ವೇತ್ಯೇತತ್ಸೂತ್ರಂ ಜ್ಞಾಪಕಂ ಭವತಿ । ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಃ । ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ವೇತ್ಯೇತದಪವಾದೋ ಭವತಿ ।